Strona · s. 11strona oryginału ↗
Na żniwach „Gorzkich żniw”
Слово Просвіти, №11 за 2017 рік
Natalia DZIUBENKO-MEYS. The Hollywood Reporter, The Irish Times, The Northwest Indiana Times, San Francisco Gate, National Review, Sidney Morning Herald — to daleki od kompletności wykaz zachodnich wydawnictw, które nie szczędziły swoich łamów na zmiażdżenie tego filmu. Przepełnione ogólnikową krytyką są także ukraińskie wydawnictwa, które poświęciły niemało wysiłku i czasu, aby donieść i nawet „twórczo” rozwinąć myśl zachodnich specjalistów. Wszystko w jednym celu — by pogrzebać w zarodku u ukraińskiego widza nawet myśl o obejrzeniu obrazu, o samodzielnym wyrobieniu sobie oceny. Wszędzie kategoryczne wnioski, bezapelacyjne wyroki w rodzaju tego, że temat Hołodomoru jest w ogóle nie do udźwignięcia i nieciekawy dla sztuki filmowej. Zresztą samo naświetlanie takiej dyskusyjnej problematyki jest niepożądane, bo przecież nie udowodniono, że Hołodomor miał miejsce jako celowy, ręcznie sterowany. Jako antyukraińskie ludobójstwo. I co tu się dziwić, że Rosja odmówiła rozpowszechniania takiego „antyartystycznego”, „nieprawdziwego”, „antysemickiego” kina. Nawet próbę przedpremierowego pokazu brutalnie zerwały tam „oburzone” masy ludowe, które, co prawda, go nie widziały, ale już wyrobiły sobie zdanie. Tak zwani „aktywiści” na pół godziny przed pokazem filmu rozłożyli wprost pod ukraińską flagą przy wejściu do moskiewskiego ukraińskiego centrum kości i świńską głowę oraz wywiesili plakat z napisem „Mit o Hołodomorze — kłamstwo i taniec na kościach”. A jednak. „Niecharakterystyczne i mało prawdopodobne, ale pozostaje faktem, że „Gorzkie żniwa” są w topie pod względem frekwencji i wpływów kasowych na Ukrainie” — można przeczytać na stronach śledzących wyniki finansowe zagranicznych filmów w kinach Ukrainy. „Gorzkie żniwa” w dziwny sposób wyrwały się na liderów ukraińskiego rynku kinowego nawet przy braku jakiejkolwiek pozytywnej reklamy. Okazało się, że świadomością Ukraińców obecnie nie tak łatwo manipulować. I nawet tak niewiarygodny, praktycznie jeszcze niespotykany w naszej najnowszej historii pogrom filmu, nie odebrał Ukraińcom chęci samodzielnego wyjaśnienia, co tak rozdrażniło naszych i zagranicznych intelektualistów, którzy głośno i usilnie radzą „wychodzić poza ramy zamkniętego koła narodowej wiktymizacji i ekskluzywnej zbiorowej traumy, a w ten sposób integrować się w szerszy międzynarodowy kontekst” (Stanisław Medzelewski). Widz, na szczęście, nie myślał o „internacjonalizacji wiktymizacji”, kiedy głosował swoimi ciężko zarobionymi pieniędzmi. I nie pożałował. Sama jestem świadkiem, jak młodzież wychodziła z kina — wzruszona, ze łzami w oczach. Już nie mówiąc o ludziach starszego pokolenia, którzy nie tak często chodzą do dzisiejszych kin. „Ja dzisiaj oglądałem „Gorzkie żniwa”. Wspaniały poemat w duchu ukraińskiego romantyzmu. Może nie-Ukraińcy na Ukrainie szukają artystycznych koziołków? Ale ich to nie boli. Dlatego dla nich bliższa jest Kafkowska wizja. A u mnie pół rodziny wymarło, a tatę Iwana Nestorowycza Petraniuka chcieli zjeść! Napadli w pociągu między wagonami. Ojciec jednego zrzucił pod koła… Płaczę. To wyrafinowana sztuka… A tym krytykom… Im i Szewczenko tak naprawdę nie jest ciekawy. Oni go nie czytają. Ta wojna trwa i będzie trwać… To trwają nasze gorzkie żniwa” — pisze na Facebooku aktor i reżyser Wołodymyr Petraniuk. A Ałła Bahirowa zauważa: „A ja wiem, dlaczego jest taka nawałnica krytyki. Spójrzcie na telewizję, spójrzcie na najnowszą kinematografię — wszędzie przemoc, krew i łzy. Po tym wszystkim świat odbiera się wyłącznie w pięciuset odcieniach szarości — bliżej czerni. A „Gorzkie żniwa” — to pełne przeciwieństwo. Smutek nie jest podawany w formie karmy, którą od wieków niesie naród i pod którą traci swoją tożsamość. Wręcz przeciwnie. W tych wyszywankach, pięknych i jasnych ludziach żyje niezłomność i pogarda dla barbarzyńców, którzy niszczą ich ziemię. Po obejrzeniu filmu nie pojawia się poczucie beznadziei. Wręcz przeciwnie, wychodzisz z sali nie zgarbiony od upokorzeń, a dumny i pewny, że będzie lepiej. Wrogom Ukrainy taki film nie jest potrzebny, z nim topnieje kompleks niższości. Kto ma żywe sumienie i kto jeszcze jest zdolny coś zestawiać, analizować, ten odrzuca uchybienia filmu, dostrzegając to, co najważniejsze”. To najbardziej charakterystyczne wypowiedzi na mój krótki post w Internecie. A jeszcze donoszą zewsząd o przepełnionych salach kinowych, o tym, że film szczerze porusza, budzi. „Film napełnia, wypełnia, przepełnia widza po brzegi — pięknem, kolorem, smutkiem i radością, wiarą i miłością, walką i wolnością”.
„Takie kino nigdy nie spodoba się masowemu widzowi. I nigdy nie „sprzeda” Ukrainy masowemu widzowi” — tak wypowiedział się o przyszłości kanadyjskiego filmu „Gorzka żniwa” bloger Serhij Fursa. Ten wyrok podzieliło z nim niemało zachodnich krytyków, u których ten obraz wywołał niespotykaną intelektualną histerię. Film oskarżono o brak patriotyzmu, przekręcanie faktów, antysemityzm, brak wartości artystycznych, a nawet wywróżono całkowity i bezchlubny upadek samemu tematowi Hołodomoru w ukraińskiej i światowej kinematografii. dzeniu. Wywraca. Wyrzuca. Przewraca. Rozjaśnia. Zmusza do myślenia i przeżywania”. Chcę powiedzieć każdemu Ukraińcowi: „IDŹ I PATRZ!” — to pisarz Roman Kucharyk na stronie „Literackiego forum”. Napisali i tacy, którzy uczciwie przyznali, że boją się iść na ten film. I rozumiem ich, bo sama nie byle jak się przejmowałam, wchodząc do sali kinowej. Po prostu odważyć się na obejrzenie nie jest łatwo. Więc wielki szacunek dla twórców filmu, którzy podjęli się tego tematu. W danym przypadku nie ma wielkiego honoru, by przytakiwać różnym „podgłoskom”, a trzeba nabrać odwagi, by obronić to prawdziwe, co póki co mamy. Będzie czas — postawią inne, silniejsze, potężniejsze filmy, w których światu odkryją straszną prawdę Hołodomoru w całej jego skali, lecz mimo wszystko właśnie ten film, postawiony przez grupę Kanadyjczyków ukraińskiego pochodzenia: reżysera George’a Mendeluka, scenarzystę Richarda Bachynskiego-Hoovera i producenta Iana Ignatowicza, zawsze będzie jednym z pierwszych zagranicznych filmów fabularnych o ukraińskiej tragedii, które dotknęły ludzkich serc. Dziś „Gorzka żniwa” zebrała gorzki plon krytycznych strzał. Wśród nich są takie, które nie mogą nie wywoływać oburzenia. Jak, na przykład, oskarżenie o antysemityzm. I nawet nie przyglądajcie się! Nie szukajcie. Jest tam, oczywiście, postać Łazara Kaganowicza, ale jego pojawienie się jest umotywowane i celowe, jako jednego z najbardziej złowieszczych katów narodu ukraińskiego. A poza tym — gdzie i co wyskrobali przebiegli krytycy filmowi? Ten zarzut jest niesprawiedliwy, brutalny, ale jak zaprzeczyć temu, czego naprawdę nie ma? Jak i o czym dyskutować? A jeszcze przedstawiono postacie schludnych Ukrainek, postawnych młodzieńców ukraińskiej wsi. Komuś nie podoba się, że są zbyt eleganccy, zbyt czyściutcy. To spójrzcie na fotografie, które jeszcze zachowują się w ukraińskich rodzinach. My obecnie cieszymy się różnorodnością i bogactwem ukraińskich wyszywanek, które szybko weszły w modę. Lecz my jeszcze nawet blisko nie zbliżyliśmy się do tych wysokich wzorców kunsztu i głębi, które pozostawili nam w spadku nasi przodkowie w swoich dziełach. Nie odnowiliśmy naszych ludowych tradycji, zwyczajów, naszych pieśni. Naszego Słowa w całej jego pierwotności i czystości. Komuś chce się widzieć Ukraińców nagimi, bosymi, koniecznie w brudnych łachmanach? Nie zważając na prawdę historyczną, na pamięć ludową. U Rosjan — to przejaw zadawnionej choroby imperialnego szowinizmu, u Europejczyków — sytej wyższości. I jaka już tu tolerancja i demokracja? To nie oznacza, że w filmie nie ma braków. W innym czasie, w innej sytuacji można by porozmawiać o niespójnościach fabularnych lub o zbyt schematycznych postaciach. Do wyboru. Prawda, biorąc pod uwagę, że gust artystyczny — substancja delikatna i skrajnie subiektywna. Nie ma granic dążeniu do doskonałości. Ale, podkreślam, — porozmawiać, omówić, a nie urządzać sąd, bicie kamieniami. Bo przecież nie o artystyczne błędy naprawdę chodzi. Na film idzie polityczny atak na zniszczenie. I w tym wyraźnie przegląda się zaangażowanie arsenału rosyjskiej informacyjnej machiny militarnej przeciwko Ukrainie. A to, że taki arsenał wykorzystują rodzimi krytycy filmowi i intelektualiści demokratycznego Zachodu, nie może, delikatnie mówiąc, nie dziwić. Przecież zarzuty i oskarżenia, które wysuwają przeciwko temu filmowi, dotyczą daleko nie środków artystycznych czy środków wyrazu. Chodzi wcale nie o sztukę. W centrum dzieła filmowego „Gorzka żniwa” — romantyczna historia miłości, taka wizja dla wielu krytyków filmowych z jakiegoś powodu nie do przyjęcia. Nie będę zatrzymywać się szczegółowo na miażdżącej krytyce właśnie takiej kanwy fabularnej, bo przecież zdaniem wielu jest ona tutaj w ogóle zbędna, zbyt melodramatyczna, romantyczna itp. Widzicie, przeszkadza pokazać historię wymierania całych wsi, chutorów, a oczekiwano rozległej i przygnębiającej panoramy całkowitego mroku, w którym na wieki pokornie znikają Ukraińcy i Ukraina. Bez walki, bez oporu. Lecz zauważę, że w światowej kulturze ten chwyt wykorzystują jeszcze od dawnych czasów. Mówimy o Troi, a wspominamy Parysa i piękną Helenę, historia powstawania Rzymu nijak nie obchodzi się bez romantycznej historii Antoniusza i Kleopatry, praktycznie w centrum każdego mniej więcej wartościowego dzieła artystycznego — ludzkie historie, naświetlanie wiecznych wartości, wśród których najwyższą, najbardziej życiodajną jest ludzka miłość. Właśnie ona — miłość do dzieci, do rodziców, do rodziny, do ukochanych, do ziemi i była tym jedynym źródłem siły, która pozwoliła narodowi ukraińskiemu przetrwać w czasach niedoli w latach 30. ubiegłego wieku. Miłość podnosiła mężczyzn do walki, a kobiety pchała do niewyobrażalnych przejawów poświęcenia. W tym filmie to Natalka, która, próbując uratować swoim bliskim życie, na kolanach umyje swojemu katowi nogi, wytrze je własnymi włosami. Przerażająca parafraza z ewangelicznym wątkiem, nawet przyniesie mu świętość swojej wsi — ikonę Jerzego Zwycięzcy, uważając, że jest prawdziwa. Krytycy zarzucają, że Kolcow jest zbyt schematyczny, wypisany tylko czarną farbą. Wątpliwe, by wszystko było tak proste. Zdegenerowany maniak mimo wszystko nosi w duszy mroczny strach przed obrazem własnej matki, której się wyrzekł. Czy zamordował… To — poza kadrem. Widzowi pozostaje samemu domyślić się jego historii. Bezdomnego, moralnego potwora. Tutaj, w tym filmie go udaje się zniszczyć, ale ilu ich, takich Kolcowów, jeszcze pozostaje poza kadrem, kierowani jeszcze jedną złowieszczą postacią tego dzieła — Stalinem. Krytykom i on w tym filmie zbędny, nie do przyjęcia… Ależ, wybaczcie, to kontrapunkt nie tylko tego dzieła, ale i całej tragicznej, strasznej historii, skondensowanej w dwa słowa — ludobójstwo, Hołodomór. I my dobrze uświadamiamy sobie, ile przed nami jeszcze śmierci, smutku. Ile jeszcze śmiertelnych walk przed nami… Zaznaczmy przy okazji wspaniałą grę angielskich aktorów Maxa Ironsa i Samanthy Barks, którzy zagrali młodego malarza Jurija.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
