Strona · s. 12strona oryginału ↗
Trębacz zmagań wyzwoleńczych
Слово Просвіти, №11 за 2017 рік
Anatolij KARPIUK, nauczyciel-krajoznawca, m. Kostopol w obwodzie rówieńskim. Heras Sokolenko (prawdziwe nazwisko — Szmyhelski) to interesujący i oryginalny poeta. Z jego utworami artystycznymi po raz pierwszy zapoznałem się jeszcze w 1994 roku, przeglądając w Rówieńskim Archiwum Obwodowym gazety „Kostopilśki wisti”, „Wołyń”, czasopisma „Ukrainka” i „Orłeniatko”, które ukazywały się w okresie okupacji niemieckiej (1941—początek 1944 r.). Czym młody autor przykuł moją uwagę? Od jego wierszy wiało taką szczerością i romantycznym nastawieniem, prostotą i lekkością wersyfikacji, które na długo pozostawiają głęboki ślad w ludzkiej duszy. We wspomnieniach genialnego pieśniarza Wołynia Ułasa Samczuka „Na koni woronomu” znajdujemy szczere wzmianki: „...Miałem dwóch przyjaciół, młodych początkujących poetów, gdzieś stamtąd, jak Zasław, — Herasia Sokolenkę i Mykołę Bołkuna, którzy odwiedzali mnie, zasypywali swoimi poezjami, ale w tym roku trafili w niepogodę. Heras został aresztowany, a Mykoła gdzieś zaginął bez wieści. Dopiero 16 sierpnia dostałem od niego niespodziewanie list”. Kiedy z Mykołą Bołkunem stało się nieprzewidziane, postanowił on zwrócić się o pomoc do ówczesnego redaktora czasopisma „Wołyń” U. Samczuka. W liście z Hanoweru pisał: „O mnie Panu już, zapewne, mówił Sokolenko. Ja teraz przebywam w Niemczech. Trafiłem tutaj przypadkowo. Żyję póki co nieźle (w obozie)... Ależ... przeczytajcie P. Hrabowskiego „Szwaczku”. Nieraz przypomina mi się nasze spotkanie. O! Byłem wtedy przepełniony po brzegi radością i przypływem siły, ogniem świeżych natchnień... Byliście pierwszymi z tych, którzy mogli zrozumieć mnie i mojego przyjaciela („Martina Edena”) i „brata” mojego Herasia. Moje pragnienia i dążenia teraz — powrócić na Ukrainę... Pokładam w Panu całą nadzieję”. List kończył się takimi krzepiącymi słowami: „Pięknie teraz na Ukrainie — pachnąco, młodo, natchnienie. Czekam na szybką i radosną odpowiedź. Pozdrowienia dla żony i innych. Sława Ukrainie! Z życzeniami wszystkiego najlepszego...”. Ułas Samczuk wspominał, jak udało mu się przekonać młodych chłopaków Herasia Sokolenkę i Mykołę Bołkuna, którzy byli pełni pochwalnych wierszy (od) na cześć „wyzwolicieli”, o tym, że „każdy, kto przychodzi na naszą ziemię nieproszony, jest naszym wrogiem, który chce nas zniewolić. A dlatego, — kontynuuje pisarz, — wszystkie ich peany, które napisali na cześć nowego Stalina, radziłem im bezceremonialnie wyrzucić do śmieci”. Kiedy rozpoczęło się „polowanie” na ukraińskich patriotów, faszystowscy okupanci aresztowali również Herasia Sokolenkę (są informacje o tym, że mógł być związany z grupami pochodnymi UPA) i wtrącili do więzienia. W tej sprawie ojciec młodego poety napisał list do U. Samczuka. List porażał swoim lakonizmem i ludzkim bólem: „Napiszę Panu o tym, że na prośbę Herasia Sokolenki chcę powiedzieć Panu parę słów... U Herasia złożyły się ciężkie warunki. On już ponad cztery miesiące, jak znajduje się w celi więziennej w m. Szepietówce, za co — jeszcze nie wiadomo. Heras prosi o Pana słowo...”
Ułasowi Samczukowi, nieobojętnemu na cudzy ból, udało się jednak uratować chłopców — wyrwać z niewoli: Mykołę Bołkuna z obozu w Hanowerze, Herasia Sokołenkę — z więzienia w Szepietówce. Ale jakże nie pomóc początkującym autorom, którzy „zawsze byli głodni książki… wszystko czytali, wszystko widzieli, wszystko wiedzieli?!” W przytoczonym wyżej kanadyjskim wydaniu wspomnień Samczuka zamieszczono również fotografię dwóch nierozłącznych przyjaciół — Herasia i Mykoły (1941). Całkiem młodzi poeci, tak do siebie podobni, jakby byli rodzeństwem. Pochylili się nad arkuszem papieru i najwyraźniej omawiają nowy wiersz, napisany przez jednego z nich. Rozpoczęły się poszukiwania. Jednak na więcej informacji o Herasiu Sokołence nie udało się natrafić. I byłem mile zaskoczony, gdy we wrześniu 1995 roku otrzymałem list od nieznanej mi osoby — Mychajła Iwanczenki z błogosławionego szewczenkowskiego kraju (z rejonu zwinogródzkiego, w obwodzie czerkaskim), gdzie kiedyś wędrowałem śladami Tarasa. Z tego listu dowiedziałem się czegoś nowego o młodym poecie. Dlatego uciekam się do cytowania fragmentów. „Zwracam się do Pana z polecenia znawcy Szewczenki, Mykoły Kudeli, z prośbą. Rzecz ma się tak: w Niemczech, jako ostarbeiter, publikowałem w czasopiśmie „Dozwilla” razem z poetą Herasiem Sokołenką, wspaniałym, natchnionym ukraińskim romantykiem. Od 1945 roku ślad po nim zaginął. W charkowskim czasopiśmie „Ukrainśkyj zasiw” (nr 6, 1994 r.), do redakcji którego należę, wydrukowano wybór wierszy Herasia Sokołenki. Niestety, informacje biograficzne o poecie są dość skąpe. Wiadomo, że spotykał się z Ułasem Samczukiem w Równem i ten później pomógł uwolnić Sokołenkę z więzienia w Szepietówce. Pochodził H. Sokołenko, zapewne, z Zasławia (Iziasławia) albo z którejś wsi tego rejonu. Miał przyjaciela, też poetę, Mykołę Bołkuna. Później Heras pracował jako ostarbeiter w cegielni w mieście Schöenitz (Śląsk)… Proszę Pana o zwrócenie się przez zasławską i kostopolską gazetę w swoim lub moim imieniu w poszukiwaniu krewnych, znajomych, ostarbeiterów — przyjaciół poety…” Między mną a Mychajłem Iwanczenką rozpoczęła się korespondencja. Wkrótce znów otrzymałem od niego list: „Dziękuję Panu… za gotowość poszukiwania śladów poety-romantyka Herasia Sokołenki. Tymczasem przesyłam Panu połowę wyboru poezji, opublikowanych w charkowskim czasopiśmie „Ukrainśkyj zasiw”. Proszę więc wydrukować te wiersze w Pana czasopiśmie z prośbą do czytelników, aby napisali, kto co wie o Herasiu Sokołence i przysłali jego nieznane wiersze… Może ktoś z Pana stron pracował z nim razem i zna jego dalsze losy, a może wiedzą, skąd pochodzi i znają adres krewnych… Herasia osobiście nie znałem, ale drukowaliśmy się razem w ostarbeiterskim czasopiśmie „Dozwilla” (red. S. Dowhał). To była ciekawa fala młodej poezji, mało znana teraz. Pracowałem też w cegielni jako kopacz gliny w kamieniołomie, ale w północno-zachodnich Niemczech: land Oldenburg, powiat Cloppenburg, wieś Scharrel. Obok w obozie byli Podolacy… Będę czekał na wieści, życzę Panu sukcesów. Z poważaniem Mychajło Iwanczenko”. Tak oto podczas perypetii II wojny światowej splotły się ludzkie losy. I choć od tamtego czasu minęło ponad siedemdziesiąt lat, pamięć powraca nas do tamtych odległych wydarzeń, nie daje spokoju. W 1997 roku otrzymałem list od mieszkańca wsi Kelmieńce, w obwodzie czerniowieckim, Iwana Bezruczki. Do poprzednich informacji dodał szereg świeżych faktów. „Poezję Herasia, — czytamy w liście, — znam jeszcze z przedwojennych czasów. Uczył się w szkole średniej we wsi Mychniw w rejonie zasławskim dzisiejszej obwodu chmielnickiego, skąd wysyłał wiersze do obwodowej gazety młodzieżowej, która wychodziła w Kamieńcu Podolskim. Wiersze jego były sprawne, liryczne, i czasopismo często drukowało je na swoich stronach…” Będąc uczniem, Iwan Bezruczko też pisał utwory poetyckie, które nie raz publikowano razem z Herasiowymi. Jeszcze do dziś przechowuje, jako pamiątkę odległych lat, pożółkły od czasu egzemplarz gazety z wierszem Sokołenki, który ten poświęcił dość popularnemu w latach 20.–30., jednemu z najdelikatniejszych liryków Ukrainy — Wołodymyrowi Sosiurze. Jeszcze przed wojną literackie próby Herasia pojawiały się także na stronach republikańskiego czasopisma dziecięcego „Na zminu” (późniejsza nazwa — „Zirka”). „Jako korespondent obwodowej gazety młodzieżowej, — wspomina I. Bezruczko, — pewnego razu przed wojną (gdzieś w 1938 lub w 1939 r.) brałem udział w naradzie młodych korespondentów, która odbywała się w Kamieńcu Podolskim. Tutaj widziałem też Mykołę Bołkuna, który również uczył się w szkole średniej we wsi Mychniw… Jego wiersze też czasami drukowano w tej gazecie. Heras z jakiegoś powodu nie przybył na naradę, a Mykoła nawet występował. Wysoki taki, chudy chłopak… Anatolij Rezinkin, podolski poeta, który pracował w redakcji obwodowej gazety młodzieżowej, pewnego razu nawet pokazywał mi rękopis jakiegoś wiersza Herasia, ilustrację do którego wykonał sam autor…” Nie mniej ciekawe jest zakończenie listu Iwana Bezruczki: „Kilka. A wszystko zaczęło się od tego, że jeszcze w 1994 roku szukałem materiałów w Rówieńskim Archiwum Obwodowym o artyście-grafiku Nilu Chasewyczu, wtedy prawie nieznanym. Przeglądając strony gazet „Kostopilśki wisti” i „Wołyń”, natrafiłem na szereg ciekawych utworów poetyckich Herasia Sokołenki. Było takie odczucie, że mamy do czynienia z oryginalnym, utalentowanym pisarzem. Nie myślałem, że ktoś jeszcze może się nimi zainteresować. I byłem mile zaskoczony, gdy we wrześniu 1995 roku otrzymałem list od nieznanej osoby — Mychajła Iwanczenki z obwodu czerkaskiego. „Zwracam się do Pana, — pisał on, — z polecenia znawcy Szewczenki, Mykoły Kudeli, z prośbą. Rzecz ma się tak: w Niemczech jako ostarbeiter publikowałem w czasopiśmie „Dozwilla” razem z poetą Herasiem Sokołenką, wspaniałym, natchnionym ukraińskim romantykiem. Od 1945 r. ślad po nim zaginął…” List kończył się prośbą o zwrócenie się przez zasławską lub kostopolską gazetę w poszukiwaniu krewnych, znajomych… Od tamtej pory między nami zawiązała się korespondencja. Nie wiem, czy podjąłbym się poważnie sprawy poszukiwawczej, gdyby dobrodziej Mychajło Iwanczenko nie wsparł mnie. To on — poeta, prozaik i wydawca — zachęcał, dawał słuszne rady. Mój zamiar wydania książki pochwalił także dyrektor Chmielnickiego Muzeum Literackiego Wasyl Horbatiuk, jeden ze współautorów zbioru o Herasiu Sokołence „Mecziw niżnotonnych jasa”. Do pracy poszukiwawczej zachęcił też Serhij Kozak, który, będąc redaktorem „Ukrainśkych wistej” (USA), jeszcze w 1998 roku pisał: „Dobrze znany wśród swoich ziomków nauczyciel i literat z Kostopola (obwód rówieński) Anatolij Karpiuk należy do tych sumiennych badaczy-krajoznawców, którzy szukają (i znajdują!) nowe i znaczące nie gdzieś tam „w przestrzeniach wszechświata”, a obok, tam gdzie żyje, na rodzinnych ziemiach. Choć czasem przychodzi mu w swoich poszukiwaniach wyruszać w dalekie drogi, bo czasem takimi samymi dalekimi były też życiowe i twórcze drogi tych, których losy bada Anatolij Karpiuk. Imię Herasia Sokołenki — jedno z takich, jeszcze mało zbadanych, imion”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
