Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

W jasnym blasku ukrainocentryzmu

Слово Просвіти, №11 за 2017 рік

O Herasiu Sokolence dowiedziałem się od nauczycielki szkoły ogólnokształcącej w Mychli w rejonie izasławskim obwodu chmielnickiego, Neli Mysiuk. Poinformowała ona, że losem poety-ziomka interesuje się były mieszkaniec wsi Mychla, a obecnie mieszkaniec Izasławia, Dmytro Kałytiuk. Powiedziała, że warto się do niego zwrócić. Ktoś przekazał mu mój list, a on odpowiedział na moją prośbę. Okazało się, że Dmytro Ławrynowycz był bliskim sąsiadem rodziny Szmyhelskich i dobrze pamięta Herasia. Herasym Iwanowycz Szmyhelśkyj urodził się 3 marca 1920 roku we wsi Mychla w rejonie izasławskim obwodu chmielnickiego w rodzinie robotniczej. W 1937 roku ukończył szkołę siedmioletnią. Przez pewien czas pracował razem z ojcem w leśnictwie, zbierał żywicę, a wieczorami kontynuował naukę w Izasławiu. Nie tylko pisał wiersze, ale też pięknie malował. W 1938 roku pracował w redakcji gazety rejonowej. Z powodu choroby nie został powołany do wojska. Podczas niemieckiej okupacji był korespondentem czasopisma, które ukazywało się w Izasławiu. O znajomości i szczerej przyjaźni Herasia Sokolenki (Szmyhelskiego) z Ulasem Samczukiem wspominano już wcześniej. Utalentowany pisarz miał znaczący wpływ na kształtowanie się zdolności literacko-estetycznych młodzieńca. Najlepsze utwory młodego autora w tym okresie drukowano nie tylko na łamach „Wołyni” Samczuka, ale także w gazecie „Kostopilśki wisti”. Dało to podstawy niektórym do oskarżania go o wysługiwanie się niemieckim okupantom. Wtedy nasuwa się pytanie: a dlaczego faszyści aresztowali chłopaka kilka razy? W 1943 roku Heras trafił do więzienia w Szepietówce. A następnie został skierowany na przymusowe roboty do Niemiec. Przebywał w mieście Schöningen, pracował w cegielni. Kiedy radzieckie jednostki wojskowe wyzwoliły Śląsk, młodego poetę zabrano do batalionu karnego. W jednej z bitew na terytorium Niemiec Heras Sokolenko zginął. Stało się to 20 lutego 1945 roku. Pochowany jest we wsi Borau. A los jego bliskiego przyjaciela Mykoły Bołkuna jest nieznany. Literaturoznawca z Połtawy Petro Rotacz, kończąc artykuł „Poeta zmagań wyzwoleńczych”, opublikowany w czasopiśmie „Ukrainśki wisti” (USA, 1999 r.), słusznie zauważył: „Nie chce się wierzyć, że ślad Sokolenki zaginął na zawsze. Są gdzieś zapewne krewni lub dawni sąsiedzi, którzy mogli coś słyszeć o jego losie…”. I autor przytoczonych słów nie pomylił się: odezwali się jego współmieszkańcy. Wiele lat szukałem śladów młodego poety-patrioty, poety-sobornika, którego imię było przemilczane w czasach radzieckich. Ówczesnym ideologom nie podobała się idea zmagań wyzwoleńczych narodu ukraińskiego, którą żarliwym słowem propagował Heras Sokolenko. Dane mu było przeżyć tak niewiele — tylko 25 lat. Pod dźwięki wrogiej kanonady hartowała się jego oryginalna liryka, aby wchłonąć w siebie pragnienie swoich współczesnych — widzieć Ukrainę jako niepodległe państwo. Jego sławne imię powinno zostać wpisane złotymi zgłoskami w historię literatury ukraińskiej. Nie zapominajmy o tych, którzy mieli talent od Boga i oddawali go w pełni swojemu narodowi. Petro SOROKA Kilka lat temu żytomierzanin Ołeksandr Kucharczuk zaplanował cykl powieści „Kozacka Ruś”, w którym w prostej, przystępnej i jasnej formie miała powstać historia kozaczyzny, i wytrwale, rzec można, z ascetyczną nieustępliwością kozackiego kronikarza z powodzeniem wciela ten wielki zamysł w życie. Dzisiaj chciałbym nieco szerzej porozmawiać o jednej z tych powieści (a ukazało się ich już pięć), która nosi tytuł „Pułkownik Ławrin Kapusta”. Mowa w niej o narodzinach i rozwoju kozackiego wywiadu, który odegrał niemałą rolę w okresie walki wyzwoleńczej narodu ukraińskiego pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Temat oczywiście nie jest nowy, częściowo zbadany przez historyków-naukowców, częściowo naświetlony na poziomie artystycznym. Powiedzmy, że w swoje ręce dostałem swego czasu powieści Swiatomyra Fostuna „Zwiadowcy stepowych kohort” („zwiadowcy” — wywiadowcy) oraz Bohdana Suszynśkiego „Ławrin Kapusta — pułkownik hadziacki, subotowski ataman grodowy”. Ale O. Kucharczuk nikogo z nich nie powiela, buduje własną fabułę i wprowadza do struktury opowieści wiele nowych, ciekawych i porywających faktów. Wydarzenia w jego powieści obejmują duży odcinek czasu — od hetmanowania Petra Sahajdacznego do Iwana Wyhowśkiego. Prawie wszyscy bohaterowie powieści pokazani są, z reguły, w sytuacjach ekstremalnych, na granicy życia i śmierci, i właśnie to pozwala pisarzowi naświetlić ich wewnętrzną istotę, pokazać „prawdziwość”. Autorowi chodzi przede wszystkim o to, aby czytelnik zapoznał się ze wszystkimi najbardziej znaczącymi wydarzeniami tamtego czasu, krwawymi bitwami, kolizjami dyplomatycznymi oraz otwartą i ukrytą walką o buławę hetmańską. Ale w centrum, oczywiście, jak zaznaczono w nocie, znajduje się rozszerzenie sieci działalności wywiadowczej, którą zajmuje się pułkownik Kapusta. „Warto zaznaczyć — czytamy w utworze — że w czasach pierwszej połowy XVII wieku we wszystkich sąsiednich państwach od stuleci istniały dobrze wyszkolone i uzbrojone w metody wszelkich tajnych podstępów służby wywiadu i kontrwywiadu. Szeroko wykorzystywały one dane wywiadowcze o stanie spraw w sąsiednich państwach, które napływały od kupców lub posłów. Władca żadnego z państw nie miał żadnej pewności, że na Ołeksandra KASIANOWA Zdjęcie Serhija TERESZCZENKI 2 marca odbyła się prezentacja wydania naukowego w Instytucie Filologii Uniwersytetu Szewczenki. Wydarzenie to zainicjowała Katedra Języka Ukraińskiego i Lingwistyki Stosowanej pod kierownictwem prof. Anatolija Mojsijenki, a wsparła i pomogła w organizacji Ambasada Austrii w Ukrainie. W istocie jest to wznowienie pierwszej książki Michaela Mosera „Przyczynki do historii języka ukraińskiego”, która potwierdza znaczenie języka ukraińskiego na międzynarodowej mapie świata i stanowi cenny wkład w zagraniczną ukrainistykę. Jednocześnie „New Contributions to the History of the Ukrainian Language” to nowa praca, napisana w języku angielskim. Według Michaela Mosera wydana książka jest dedykowana niesławnemu cyrkularzowi wałujewskiemu, który zabraniał terytoriom jego kraju nie istnieją wywiadowcy sąsiednich krajów i dlatego nie był zabezpieczony przed wyciekiem tajnych informacji. W opinii pułkownika Kapusty najbardziej profesjonalnym i najbardziej okrutnym był wywiad członków „Zakonu Jezusa”. I jeszcze taki akcent z epilogu: „Dzięki silnemu wywiadowi hetman wojsk powstańczych Chmielnicki i jego pułkownicy mogli z sukcesem zwyciężać w krwawych bitwach dobrze wyszkolone i uzbrojone polskie wojsko królewskie. Ale w pamięci potomnych z powodu utajnionej działalności pozostało bardzo mało informacji o utalentowanym dowódcy wywiadowców pułkowniku Ławrynie Kapuście. Działalność wywiadu i jego dowódców zarówno w dawnych czasach, jak i teraz — to nieprzenikniona tajemnica”. Powieść O. Kucharczuka to mieszanka beletrystyki i dokumentów historycznych. Oczywiście autor wiele dopowiada i jest to w pełni uzasadnione, gdyż mamy do czynienia nie z traktatem naukowym, a z utworem artystycznym. Trzeba oddać pisarzowi sprawiedliwość — jest ciekawym narratorem, potrafi zaintrygować, dobrze naświetlić różne perypetie fabularne, stworzyć napięte i poruszające kolizje. Co prawda, mało przejmuje się tym, aby jego utwór nabrał wysokiej wartości artystycznej, nie jest zbyt zaabsorbowany rzeźbieniem ludzkich charakterów, nie wnika zbyt głęboko w ich świat wewnętrzny — wszystko składa w ofierze akcji, która ma porwać czytelnika i zmusić do przeczytania książki do końca. Właściwie tak stało się ze mną. Dobrze widziałem jej mielizny i brody, ale trzymała mnie w niewoli do ostatniej strony. Opisy przyrody w utworze również należą do tych, które zapadają w duszę, pozostają żyć w pamięci, bo są niebanalne, nieschematyczne, a żywe i pełnokrwiste. Choć czasem łapiesz się na myśli, że chciałoby się, aby były bardziej rozległe i szersze. Sądzę, że tę powieść z niemałym pożytkiem dla siebie przeczytają przede wszystkim nastolatki, ci, którzy interesują się lekturą historyczną. Książka jest estetyczna z wyglądu, chce się ją wziąć do rąk, jest złożona i wydana z miłością, zilustrowana kongenialną (i to nie jest przesada!) grafiką artysty ludowego Ukrainy W. S. Szendela. I co najważniejsze, wszystko w tej książce oddycha miłością do Ukrainy, do jej niełatwej przeszłości, niepowtarzalnej przyrody i hojnych na dobro i miłość ludzi, innymi słowy mówiąc, powieść ma wyraźny ukrainocentryczny duch. Do autorskich pozytywów zaliczyłbym takie rozdziały, które mówią same za siebie: „Droga na Zaporoże”, „Podróż na Krym”, „Zbójeckie gniazdo”, „Ucieczka Bohdana Chmielnickiego” (z niewoli), „Wyprawa morska”, „Pułapka na hetmana”, „Wyprawa na Kafę”, „Zemsta za Korsuń”, „Chmielnicki w Subotowie”, „Zdrada pułkownika Fedorowicza”, „Syn hetmana”. Powieść składa się z trzech wielkich części: „Pułkownik Ławryn Kapusta”, „Koszowy Ławryn Woron” i „Tajne wojny”. Czuć, że zanim zabrał się za ten utwór, autor gruntownie przestudiował niemałą warstwę dostępnej lektury — dokumentów, kronik i utworów historycznych o tej tematyce. Nieco z nich podaje w bibliografii. Osobno chce się powiedzieć o autorze, który nie jest profesjonalnym pisarzem, ale jest głęboko zakochany w literaturze i obdarzony z natury niemałym talentem. W narodzie takich ludzi nazywa się samorodkami. W końcowym „Słowie o autorze” dowiadujemy się, że urodził się w 1942 roku we wsi Małosiłka w obwodzie żytomierskim, a obecnie mieszka w Berdyczowie. Z wojny jego ojciec wrócił jako inwalida, był przykuty do łóżka, matka zmarła w wieku 27 lat, rodzina przeżyła Hołodomor w latach 1947–48. Po ukończeniu dziesięciolatki Sasza pojechał do Stalingradu, gdzie wstąpił do szkoły stoczniowej, później ukończył Saratowski Instytut Prawniczy i pracował jako śledczy. Nostalgia za drogą Ukrainą okazała się silniejsza od kariery i wrócił do Berdyczowa, gdzie pracował w zarządzie spraw wewnętrznych aż do przejścia na emeryturę. Przeżyte trudności, dobra znajomość życia nie z książek, a z własnego, często smutnego i dramatycznego doświadczenia, dają mu ważny, można by rzec, bezcenny materiał do twórczości. Chce się wierzyć, że przed Ołeksandrem Kucharczukiem nowe osiągnięcia twórcze i zwycięstwa. Ołeksandr Kucharczuk. Kozacka Ruś. Pułkownik Ławryn Kapusta. — Żytomierz: PP „Ruta”, 2016. — 504 s. Przypomina mi się rozmowa sprzed niemal dziesięciu lat z niezapomnianym Iwanem Maksymowyczem Koszeliwcem, który wyraził żal, że mamy mało „ukraińskich angelik”, czyli utworów dla masowego czytelnika, które byłyby lekkie i odprężające w czytaniu oraz pożyteczne dla duszy. Dla Ukrainy, która zmaga się z zalewem rosyjskojęzycznej lektury, jest to szczególnie ważne. Od tego czasu, co prawda, wiele się zmieniło i każdy może znaleźć sobie lekturę według własnego upodobania.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn