Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №11 за 2019 рік

16 s. · 32 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 11 (1011), 14—20 marca 2019 Ukraina czeka i wierzy

Zdjęcie ze strony Prezydenta Kto idzie do władzy? Przyjrzyj się uważniej, Spójrz na ten mglisty rodowód I przeczytaj, co prawda rzeczywista pisze, Żeby zrozumieć… A zrozumieć trzeba! Ukraina wielu z nich jest obojętna, Byleby siebie możnie wywyższyć. Tobie mówię dzisiaj, bracie-przyjacielu: Nie stawiaj pospiesznie wyboru pieczęci. Niech pięknych fraz jadowita ślina Na oczy nasze nie kładzie bielma. Ukraino, utwierdź tego syna, Który nie splami państwowego steru. Żeby zwycięsko wyszliśmy z boju, Poczawszy świątyń rodzinnych przedzwon. I żeby za prawo być zawsze sobą, My do Moskwy nie biegli na pokłon. Czekamy na tego, dla kogo honor i prawda Wartościowsze będą niż bogactwa wszystkie, Kto sprawiedliwości podniesie wysoki sztandar, Żeby żyć Ukrainie w radości i piękności. Kto nasze rodzinne, pełnobrzmiące słowo Nie da splamić zbiegowisku gaduł. I ojcowski ród utwierdzi, jako podstawę Dla sławy i dumy — i wiecznie, i na wieki! Wadym KRYSCZENKO Kaniów, Tarasowa Góra, 9 marca. Po wręczeniu przez Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenkę Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki tegorocznym laureatom TARASOWE LEKCJE BEZ OBUDY

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Od Szewczenki do naszych dni

Z okazji 205. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki 11 marca w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki odbyła się uroczysta akademia, którą otworzył rektor Uniwersytetu Leonid Huberski. Głos na uroczystej akademii zabrali: tegoroczny laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Bohdan Horyń, laureaci Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki z lat ubiegłych Mychajło Najenko i Mychajło Słaboszpycki, reżyser filmu „Taras. Powrót” Ołeksandr Denysenko oraz odtwórca głównej roli Borys Orłow. Przedstawiamy uwadze czytelników wystąpienie Bohdana Horynia, w którym naświetlono oddźwięk idei Szewczenki we współczesności. Bohdan HORYŃ, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Nie wiem, czy istniałaby Ukraina, czy wytrzymałaby ona wszystkie nieszczęścia wojny, okupacji, czy wytrzymaliby synowie Ukrainy więzienia, obozy koncentracyjne, szpitale psychiatryczne, gdyby nie towarzyszył Ukraińcom niezłomny duch Szewczenki z jego credo „cierpię, męczę się, lecz nie kajam się”. Mogę potwierdzić to doświadczeniem pobytu w jednym z największych w latach sześćdziesiątych rosyjskich obozów koncentracyjnych pod nr 11, który znajdował się w Mordowii. Kobziarz wzmacniał naszego ducha, my potajemnie przed obozową strażą czciliśmy jego pamięć. Genialny poeta był obdarzony filozoficznym, historycznym i politycznym myśleniem, był przekonanym państwowcem, głęboko uświadamiał sobie rolę i znaczenie państwa jako najwyższej, uniwersalnej politycznej formy organizacji narodu i wybranego przez niego kierownictwa, a dlatego wzywał do zbudowania własnego domu, bo W swoim domu własna i prawda, I siła, i wola. Szewczenko sławił państwo hetmańskie jako wielkie osiągnięcie, na które zdobył się naród ukraiński. Właśnie państwowotwórczy rozum Szewczenki podkreślał w swoich artykułach i referatach bohater mojego dwuksięgu Światosław Hordynski, akcentując, że odrodzenie ukraińskiej państwowości było skrytym marzeniem Tarasa Hryhorowycza. Wspomnijmy, z jaką goryczą pisał on o klęsce hetmana Mazepy w walce z katem Ukrainy Piotrem I: „Pokonaliby, gdyby stanęli jednomyślnie”. Zatem nie dziwi, że Szewczenko tak głęboko tęsknił za sławnymi czasami hetmańszczyzny: Było kiedyś — na Ukrainie Ryczały armaty; Było kiedyś — zaporożcy Umieli panować. Panowali, zdobywali I sławę, i wolę; Minęło… Nie, nie minęło, bo i dzisiaj, tak jak w opiewanych przez Szewczenkę czasach, ryczą armaty i nowi wojownicy, sławni rycerze, bronią naszej ziemi, nie dają wrogowi posunąć się w głąb ukraińskiego terytorium, gotowi, jak w dawnych czasach, położyć swoje bujne głowy „za Ukrainę, za jej wolę, za cześć i sławę, za naród”. I wielu z nich już legło w tę surową ziemię, a imiona ich na wieki wpisane są w naszą historię, tak jak wpisane są w historię imiona sławionych przez Szewczenkę bohaterów. Różnica między opisanymi przez Szewczenkę wydarzeniami a obecnym czasem polega na tym, że w minionych czasach Ukraina walczyła z wrogami samotnie, a krótkotrwali sojusznicy często zdradzali. W burzliwych latach rewolucji narodowej 1917—1919 r. Ukraina z wielkim trudem, ogłosiwszy cztery uniwersały, wywalczyła na krótki czas wolność i niepodległość, jednak nie utrzymała jej, a Polska, Czechy, Finlandia oraz inne narody utrzymały zdobytą wolność, chociaż i one później miały problemy. Dlaczego Ukraina niejednokrotnie traciła niepodległość? Dlatego, że brakowało trzech składowych: 1. Dobrze przygotowanej i wyposażonej w broń armii. 2. Międzynarodowego wsparcia. 3. Jedności. Zważcie, że część ówczesnego politykierstwa wierzyła w szczęśliwe życie w sojuszu z Rosją. Jako rezultat wiary ówczesnych sterników na czele z genialnym pisarzem i nieudolnym politykiem Wynnyczenką naród znalazł się w politycznym i duchowym zniewoleniu, do którego nas i dziś popycha niemała część kandydatów na prezydentów. Zapytajmy siebie, zważając na obecną sytuację polityczną, co dla każdego z nas jest najważniejsze w szerokim, a nie potocznym rozumieniu? Jak dla mnie, to najważniejsze jest zachować państwo, nie stać się kolonią lub wielką gubernią w składzie Rosyjskiej neoimperii. Czy jest gwarancja, że status niepodległego państwa zapewni nam klaun, ignorant w sprawach państwowych Wołodymyr Zełenski? Takiej gwarancji, takiej pewności nie ma, bo Zełenski jest bezradny w kwestiach kierownictwa państwowego, zwraca się on do narodu, aby zaproponował mu kierownika służby bezpieczeństwa, prokuratora, premiera. Za to stanowczo deklaruje, że gotów jest paść przed katem Ukrainy Putinem na kolana i prosić, żeby przestał zabijać Ukraińców i ustanowił pokój w Donbasie. O zaanektowanym Krymie nie wspomina. Porównywanie go z Reaganem oznacza obrażanie pamięci polityka światowej sławy, który przeszedł długą drogę, zanim został prezydentem. Zakończenie na str. 2 DO TAK ZWANEJ SPRAWY KUPRIJANOWICZA REZYSTANS UKRAINY KARPACKIEJ

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Wymagania wobec oceny faktów

Od Szewczenki do naszych dni. Zakończenie. Początek na str. 1. Czy jest pewność, że państwową niepodległość Ukrainy zapewni Julia Tymoszenko? Kiedy mówi ona, że zwoła uczestników memorandum budapeszteńskiego — prezydentów mocarstw jądrowych włącznie z Putinem i będzie żądać od nich spełnienia ich obietnic, to jest to prymitywne i naiwne twierdzenie, ponieważ do Putina już niejednokrotnie apelowano z takimi wezwaniami, a on odpowiada, że memorandum budapeszteńskie do niczego go nie zobowiązuje, bo to nie jest dokument prawny. Najśmieszniejsze jest twierdzenie Julii Tymoszenko: „Jeśli nie spełnię swoich obietnic, to po trzech miesiącach opuszczę stanowisko prezydenta”. Takie twierdzenie to jawne liczenie na głupców, którzy uwierzą, że Tymoszenko, która ucieka się do wszelkich środków, by zająć fotel prezydenta, jest zdolna z własnej woli go zwolnić. Nie będziemy wyliczać mydlanych baniek jej obietnic. Trzeci rankingowy kandydat na prezydenta — obecny głowa państwa Petro. Osyp JAKYMCZUK. W ZSRR w 1965 roku Międzynarodowy Dzień Kobiet ogłoszono dniem wolnym od pracy. Ludzie, którzy dobrze pamiętają tamte czasy, mówią, że ogłoszenie 8 marca świętem było podyktowane dążeniem rosyjskich imperialistów (tych, którzy „lepili” ze wszystkich zniewolonych narodów ZSRR „naród radziecki”) do wyciśnięcia z ukraińskiej pamięci tradycji szewczenkowskich obchodów. I to, niestety, w znacznej mierze udało się zrobić. Obecnie, w 28. roku niepodległości Ukrainy, w Kijowie bardzo często 7 i 8 marca nieznajomi witali się nawzajem „z prazdniczkom”. I ani razu nie słyszałem, żeby ze świętem Szewczenki. Obecnie przeciwko temu, aby Ukraińcy jak najmniej myśleli o swoim domu ze swoją prawdą, pracują potężne siły. I wspomniany już biznes kwiatów i prezentów nie jest w tym planie najpotężniejszym czynnikiem hamującym. Jednak za sprawą zarówno kremlowskich prowokatorów, jak i swoich populistów, u wielu powstało wypaczone postrzeganie rzeczywistości. W niedzielę 10 marca odbyłem dość trudną rozmowę z byłym kolegą Wiktorem L. Nie dopuszcza on innej myśli poza swoją. Według jego logiki, za wszystkie obecne niepowodzenia winna jest władza, a nie Putin. W tamtym momencie nie wiedziałem o istnieniu przechwyconej rozmowy, którą uważa się za dialog Julii Tymoszenko z Ihorem Kołomojskim. Są tam słowa, które należą do rozmówcy Tymoszenko: „My przecież dopóki celu nie osiągniemy — nie uspokoimy się”… Dlatego nie mogłem dowieść, że wiele negatywnych zjawisk jest prowokacyjnych. A wiele robią miłośnicy „łowienia ryb w mętnej wodzie”. Wszystko lepiej widać w porównaniu. Ponieważ urodziłem się w rodzinie, która została deportowana w ramach operacji „Wisła”, z wzmożoną uwagą obserwuję wydarzenia w sąsiedniej Polsce. Wszystko, co dobre, staram się pokazywać jako przykład. I od wszelkiego negatywu staram się przestrzegać moją publiczność czytelniczą. A tam negatywu nie ma wcale mniej niż u nas. Wezmę cztery najbardziej uderzające przypadki z polskiego życia. Obecnie trwa tam proces zwrotu nieruchomości (w znacznej mierze należały one do Żydów), które zostały znacjonalizowane w czasach komunistycznych. Wiekowa rekordzistka, której „zwrócono” utraconą w czasach komunistycznych własność, „miała” 147 lat. A takich, którzy „mieli” daleko ponad 100, było około dwóch tuzinów. Wszyscy oni „zwrócone” im kamienice w centrum Warszawy natychmiast przy współudziale zaufanych notariuszy „odsprzedawali” oszustom mieszkaniowym. Ponieważ to „reprywatyzacyjne” zjawisko ma korzenie w czasach poprzedniej władzy, to aktywnie wykorzystuje je obecna władza do dyskredytacji poprzedników. W istocie, tak jak u nas! Jednak w odróżnieniu od nas, tam znacznie mniejsza warstwa społeczeństwa poddaje się wpływom podobnych. Poroszenko. Rozważmy na intelektualnej wadze jego plusy i minusy. Plusy przeważają i możemy mówić nie o popełnionych błędach, które mają wszyscy prezydenci, a o konkretach, o tym, co zrobiono w ciągu ostatnich pięciu lat. Największa nienawiść rosyjskiej wierchuszki władzy do Poroszenki wynika właśnie z tego, co zrobił i co jeszcze jest w stanie zrobić. Zatem o tym, co zrobiono, o osiągnięciach Ukrainy w ciągu ostatnich pięciu lat: 1. Dzięki prezydentowi Poroszence Ukraina po raz pierwszy w całej historii ma niezawodne, patriotyczne, dobrze przygotowane, wyposażone w nowoczesną broń — tę, którą sami produkujemy, i tę, którą przekazują nam nasi zwolennicy — z Europy, USA i Kanady. Takie Siły Zbrojne są w stanie obronić naszą niepodległość. 2. Dzięki prezydentowi Poroszence, jego talentowi dyplomaty, jego autorytetowi na świecie, ku Ukrainie skłonił się cywilizowany świat, który nie tylko współczuje naszej biedzie — aneksji Krymu przez Rosję i okupacji przez nią części Donbasu, ale także wspiera Ukrainę politycznie, finansowo i najnowszą bronią, aby państwo mogło obronić się przed agresywną putinowską Rosją. To pierwszy raz w całej historii Ukrainy, kiedy przyjazne nam kraje pomagają naszemu państwu wzmocnić własne bezpieczeństwo i obronę. 3. Ukraina, zdobywając 24 sierpnia 1991 r. niepodległość polityczną, przez 27 lat pozostawała w kajdanach obcej narodowi ukraińskiemu rosyjskiej duchowości. Rosyjska cerkiew prawosławna patriarchatu moskiewskiego wraz ze służbami specjalnymi Rosji niszczyły ukraińską państwowość, szerzyły antyukraińską literaturę, rzucały oszczerstwa na państwo ukraińskie, przeinaczały ukraińską historię. Pamiętając wezwanie Szewczenki „kajdany zerwijcie” i odezwę Mykoły Chwylowego „Precz od Moskwy!”, prezydent Poroszenko uwolnił Ukrainę od kajdan rosyjskiej duchowości. Jego mądrość, talent dyplomatyczny, wytrwałość i zdecydowanie przekonały patriarchę ekumenicznego Bartłomieja o konieczności nadania Ukraińskiej cerkwi Tomosu — statusu niezależnej lokalnej autokefalicznej cerkwi. Wreszcie ukraińska niepodległość polityczna otrzymała swój składnik — niepodległość duchową. Teraz jesteśmy równi wśród równych. 4. W ciągu ostatnich pięciu lat Ukraina oczyściła się z komunistycznych idoli, a Komunistyczna Partia Ukrainy odeszła na margines historii. 5. Przed Ukrainą otworzono drzwi do NATO i UE. To daleko nie pełna lista tego, co zrobiono w ciągu pięciu lat. Każdy obywatel państwa ukraińskiego 31 marca dokona swojego wyboru i każdy głos pomoże albo uratować Ukrainę, albo pomoże populistom i ignorantom zepchnąć państwo ukraińskie w przepaść. Bohdan HORYŃ Ciekawe, jak do faktu i do słowa będzie odnosić się następna zmiana dziennikarska? Właśnie takie pytanie zmusza mnie zadać zupełnie przypadkowe spotkanie z grupą studentów dziennikarstwa Taurydzkiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Wernadskiego (jest to uniwersytet ewakuowany z Symferopola do Kijowa po okupacji Krymu). Profesor tego uniwersytetu Ołeksandr Turjan zawitał z przyszłymi dziennikarzami na prezentację książki kandydata nauk historycznych Jarosława Papuhy „Spisek milczenia: stosunek Zachodu do Hołodomoru”, która 28 lutego 2019 roku odbywała się w Narodowym Muzeum „Memoriał ofiar Hołodomoru”. Pozytywnym wrażeniem tego spotkania były ciekawe pytania studentów. Przypominały one moją studencką dociekliwość. Ciekawe było również wystąpienie profesora Turjana. Wszyscy zadawali pytania piękną ukraińską mową. A duszę gnębi to, że przed rozpoczęciem oficjalnej rozmowy wszyscy oni rozmawiali po rosyjsku. I kiedy słyszę, jak przy wejściu do Uniwersytetu Kijowskiego czy politechniki „ćwierkają” po rosyjsku, to uważam to za niedopuszczalną formę rozdwojenia osobowości. Czy w przypadku Taurydzkiego Uniwersytetu Narodowego powinniśmy być w tej kwestii bardziej pobłażliwi? Nie wiem. I to, jak się okazuje, nie jest jedyny przykry moment z prezentacji książki J. Papuhy „Spisek milczenia”. Autor, jak wynika z jego słów na prezentacji, zalicza zarówno gazetę „Diło”, jak i inne ukraińskie wydawnictwa poza ówczesną USRR do rzędu wydawnictw zagranicznych. Tym samym faktycznie staje po polskiej stronie w dyskusji dotyczącej kwestii okupacji Galicji i Wołynia w okresie międzywojennym. Jak to rozumieć? J. Papuha z jakiegoś powodu nie znalazł czasu, aby udzielić odpowiedzi na to pytanie. Początek marca uderzył mnie jeszcze jednym przykrym momentem. Okazuje się, że zamiar grekokatolików przeprowadzenia 7 kwietnia 2019 roku pielgrzymki do soboru Świętej Zofii w Kijowie nie był „kaczką”. Dlatego jako grekokatolik, państwowiec, nie mogę pozostawić tego bez komentarza. Uważam tę inicjatywę w obecnym trudnym momencie za nieprzemyślaną. Tym bardziej, że tydzień po wyborach będzie jeszcze napięty. Putin będzie szukał najmniejszej okazji, aby „podpalić” Ukrainę lub, w ostateczności, zdyskredytować PCU. Czas na pielgrzymki i inne wydarzenia jeszcze będzie. Lecz przedtem muszą wybrzmieć prośby o wybaczenie za straszne czyny, które działy się na Kijowszczyźnie między 1596 a 1839 rokiem. Tego wymaga ukraińska soborowość… Obecnie praktycznie każdy dzień przynosi informacyjne niespodzianki. Dla mnie osobiście już nie pierwszy rok 9 marca jest dniem wielkiego rozczarowania. I nie tylko dlatego, że pomimo starań wielu polityków, a później i Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, do tej pory nie udało się przenieść dnia wolnego z breżniewowskiego 8 marca na szewczenkowski 9 marca.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Szewczenkowskie lekcje bez obłudy

Myrosława WOWK, doktor nauk pedagogicznych. Tradycyjnie z inicjatywy działu treści i technologii edukacji pedagogicznej Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy co roku przeprowadzany jest okrągły stół „Obywatelsko-patriotyczne idee T. H. Szewczenki w przestrzeni socjokulturowej i edukacyjnej Ukrainy”, którego celem jest nakreślenie możliwości konstruktywnego wykorzystania twórczego dziedzictwa Tarasa Szewczenki w sferze edukacji formalnej i nieformalnej. 5 marca 2019 roku przy wsparciu Katedry UNESCO „Ustawiczne kształcenie zawodowe XXI wieku” NAPN Ukrainy, Oddziału edukacji zawodowej i edukacji dorosłych NAPN Ukrainy, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki zorganizowano okrągły stół w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy (m. Kijów). Ogółem w pracy wydarzenia wzięło udział około 70 uczestników — przeważnie studenci Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia M. P. Drahomanowa, Kijowskiego Kolegium Zawodowo-Pedagogicznego imienia Antona Makarenki, wykładowcy, naukowcy, działacze społeczni. Moderatorem okrągłego stołu wystąpiła Natalija Filipczuk (kandydat nauk pedagogicznych, starszy pracownik naukowy, wiodący pracownik naukowy działu treści i technologii edukacji pedagogicznej Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy, członek Katedry UNESCO „Ustawiczne kształcenie zawodowe XXI wieku” NAPN Ukrainy). Z powitaniami do uczestników zwrócili się Tetiana Sosnowśka, dyrektor generalny Narodowego Muzeum Historii Ukrainy, zasłużony pracownik kultury Ukrainy; Mykoła Nesterczuk, sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy; Lidija Chomycz, doktor nauk pedagogicznych, profesor, zastępca dyrektora ds. naukowych Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy. Mówiono o utwierdzeniu statusu języka ukraińskiego jako państwowego oraz języków innych narodowości z pozycji wzmocnienia szacunku do nich, zapewnienia pełnowartościowego rozwoju i wzbogacenia; ideach pedagogicznych Tarasa Hryhorowycza Szewczenki we współczesnym kontekście interdyscyplinarności; idei ustawiczności uczenia się w twórczości T. Szewczenki; grafice języka ojczystego; priorytecie wartości obywatelskich w edukacji w języku ojczystym krajów zagranicznych; alfabecie Tarasa Szewczenki jako kulturowo-edukacyjnej, skoncentrowanej na dziecku skarbnicy współczesnego postępu narodowego „Ja” itp. Doktor nauk pedagogicznych, profesor, członek rzeczywisty NAPN Ukrainy, pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Heorhij Filipczuk zaakcentował potrzebę badania dziedzictwa T. Szewczenki z pozycji uwzględnienia współczesnych aktualności postępu społecznego, podkreślając, że „dopóki naród jest zdolny rodzić Franków, Szewczenków, Fedkowyczów, ten naród jest niezwyciężony… Odpowiednio przednie szeregi współczesnej inteligencji, polityki powinny być narodowo świadome w wymiarach ideowym, politycznym i duchowym”. Wasyl Czebanyk, członek korespondent Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej 2019 roku, zaprezentował własne teorie naukowe dotyczące realizacji idei unikalności języka ukraińskiego w niepowtarzalnym alfabecie, który sprzyja narodowej identyfikacji Ukraińców — alfabet rutenski. Szewczenkoznawca, kandydat nauk filologicznych, starszy pracownik naukowy, zastępca dyrektora ds. działalności naukowej i wydawniczej Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Serhij Halczenko retrospektywnie nakreślił losy rękopiśmiennego i malarskiego dziedzictwa Tarasa Szewczenki. Kyryło Stecenko, przewodniczący Zarządu Kijowskiej „Proświty”, przeprowadził tekstocentryczną analizę mitosymboliki twórczości Tarasa Szewczenki z pozycji ucieleśnienia w niej absolutów narodu ukraińskiego — Bóg, miłość, Ukraina, rodzina.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Uroczysta akademia w Zdołbunowie

Z okazji 205. rocznicy urodzin T. H. Szewczenki oraz 30-lecia Szewczenkowskiej sztafety „Szlakami poety na Równieńszczyźnie” w Zdołbunowie odbyła się uroczysta akademia. Sztafeta wystartowała w 1989 roku z inicjatywy Równieńskiej Obwodowej Organizacji NSPU. Corocznie ta akcja literacko-artystyczna przekazywana jest z rejonu do rejonu: radziwiłłowskiego, dubieńskiego, zdołbunowskiego, ostrogskiego, hoszczańskiego i korzeckiego, w których w 1846 roku przebywał Taras Szewczenko. W ubiegłym roku rejon zdołbunowski otrzymał sztafetę od Dubieńszczyzny, a już dziś przekazał ją sąsiedniemu rejonowi ostrogskiemu. Na uroczystą uroczystość przybyli pisarze i działacze Proświty, uczniowie i młodzież, przedstawiciele władz i społeczeństwa, delegacje oraz amatorskie zespoły twórcze z 6 rejonów – uczestników sztafety. Uroczysta akademia jest finałową imprezą, która podsumowuje wszystkie przeprowadzone w ciągu roku w rejonie wydarzenia upamiętniające Kobzarza. Prawdziwe arcydzieło stworzyli pedagodzy i uczniowie placówek oświatowych Zdołbunowszczyzny – wyszywany i ilustrowany „Kobzarz”, w którym zamieszczono fragmenty i poszczególne utwory T. H. Szewczenki, zaprezentowany gościom uroczystej akademii „Szlakami poety na Równieńszczyźnie”. Działała scena literacka z udziałem pisarzy Równieńszczyzny, wystawy, strefa fotograficzna – instalacja z wyrobami sztuki zdobniczo-użytkowej, wystawa amatorskich wycinanek Śniżany Korol. Ze sceny wygłaszano słowa powitania przewodniczącego NSPU Mychajła Sydorżewskiego, przewodniczącej Równieńskiej Organizacji NSPU Iryny Bakoweckiej, posła ludowego Ukrainy Ołeksandra Dechtiarczuka oraz utwory Wielkiego Kobzarza w wykonaniu przewodniczących administracji rejonowych wszystkich sześciu rejonów, które uczestniczyły w akcji przekazania Szewczenkowskiej sztafety. Centrum prasowe Równieńskiej OO Towarzystwa „Proświta”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Co roku nad Białą Cerkwią wschodzi „Gwiazda Kobziarza”

Tetiana WYHOWSKA. 5 marca w bibliotece centralnej miejskiego systemu bibliotecznego odbył się 30. z kolei konkurs recytatorski poezji Tarasa Szewczenki „Gwiazda Kobziarza”. Jego popularność wzrosła na tyle, że trzeba było zainicjować oddzielne zawody dla dzieci w zakresie sztuki deklamatorskiej. Konkurs trwał dwa dni w pięciu kategoriach: przedszkolaki i uczniowie klas początkowych, klasy 5—6, klasy 7—8, licealiści oraz studenci. Dzieci oceniało jury pod przewodnictwem Tetiany Wyhowskiej, działaczki Proświty, wolontariuszki, dziennikarki, redaktor naczelnej wydawnictwa „Czas Zmin Inform”. Grand Prix wśród młodszych uczestników otrzymała Kateryna Serhijenko. Laureatami konkursu w kategorii „Przedszkolaki i uczniowie klas 1—2” zostali: I miejsce — Anna Lichaczowa; II miejsce — Miłana Hordejczyk i Włada Jaremczuk; III miejsce — Mychajło Dowhaluk i Marija Procenko. W kategorii wiekowej „Uczniowie klas 3—4”: I miejsce — Anatolij Popelanec; II miejsce — Jewhen Hryszko i Ołeksandr Fedak; III miejsce — Anhelina Kobryneć i Katia Myszko. W kategorii wiekowej „Uczniowie klas 5—6”: I miejsce — Anastasija Najda; II miejsce — Maryna Hryhorenko i Ołeksandr Cuckow; III miejsce — Lukija Overczenko i Ksenija Nedreha. W kategorii wiekowej „Uczniowie klas 7—8”: I miejsce — Anastasija Czernuch; II miejsce — Alina Korolewycz i Liza Poproćka; III miejsce — Alina Dżyma i Julija Kyruta. Mistrzostwo czterdziestu konkursowiczów-licealistów i studentów oceniało jury pod przewodnictwem szefa Białocerkiewskiego miejsko-rejonowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Kostiantyna Kłymczuka. W jego składzie byli: zastępczyni przewodniczącej Kijowskiego obwodowego oddziału Międzynarodowej organizacji „Żinocha hromada” Mełanija Iszczuk, artysta ludowy Ukrainy, kierownik kwartetu „Jawir” Ołeś Charczenko, nauczycielka z Polski Anna Matysiak, główna specjalistka wydziału kultury i turystyki Rady Miejskiej Białej Cerkwi Ksenija Żukowa oraz poetka Tetiana Strokacz. Konkurs odbywał się pod hasłem „Taras Szewczenko łączy serca”. Dlatego poezje Kobziarza, oprócz ukraińskiego, wykonywano w językach francuskim, polskim, bułgarskim, niemieckim, a nawet japońskim. A Natalija Hurska (z placówki edukacyjno-rehabilitacyjnej w Białej Cerkwi), która ma wady słuchu, nie tylko zachwyciła jury deklamacją, ale także towarzyszyła swojemu występowi językiem migowym i słusznie zajęła jedno z miejsc nagrodzonych. Ciekawym było wykonanie „Testamentu” przez studenta Białocerkiewskiego Uniwersytetu Rolniczego z Kamerunu Lessomo Aleyna. Przyszedł ze swoimi rodakami i kiedy zakończyła się część konkursowa, a przed uczestnikami konkursu kilka pieśni wykonał Ołeś Charczenko, Kameruńczycy również zaprezentowali swoje talenty artystyczne. Śpiew i tańce dodały konkursowi atmosfery i uroku. A Grand Prix otrzymała uczennica Pierwszego Gimnazjum w Białej Cerkwi Anna Pańko, która wcieliła się w tragiczną postać Matki z poematu „Sowa”. Laureatami konkursu w kategorii „Licealiści” zostali Anna Ahalijewa, Daniela Jampolśka, Anastasija Pawłowśka, Jurij Bortnik, Natalija Hurska, Olha Klinkina, Heorhij Osadczyj, Anna Chomenko i Swiatosław Petryszyn. W kategorii „Studenci” nie było równych wychowankowi Białocerkiewskiego Wyższego Zawodowego Szkoły Technicznej im. Popowycza Pawłowi Pasicznykowi. Andrij Poliszczuk, student tej samej placówki, wywalczył trzecie miejsce. Młodzieżową drużynę laureatów „rozcieńczyła” Jewhenija Nowićka, studentka Białocerkiewskiego Kolegium Humanistyczno-Pedagogicznego. Zwycięzcy i laureaci otrzymali cenne nagrody, wśród których były ekskluzywne „Kobzarze” wydane przez „Proświtę” oraz luksusowe roczniki z cytatami Szewczenki i reprodukcjami jego obrazów oraz akwafort, wydrukowane przez fundację Mykoły Tomenki „Ridna krajina”. Jeszcze długo uczestnicy wymieniali się opiniami i fotografowali przy portrecie Tarasa Szewczenki oraz wystawie jego książek. I w tych chwilach pomyślało się, że słowo Tarasa połączyło ludzi z różnych krajów i kontynentów. Taras Szewczenko nie skamieniał. Kobziarz nie przeobraził się w abstrakcyjnie pompatyczny symbol. Jego twórczość znajduje oddźwięk w ukraińskich sercach. U niektórych wyobraźnia rozbujała się do „skoku kwantowego”, ale dla większości Ukraińców Taras Szewczenko to olbrzym ducha, prorok i sumienie narodu. Zwycięzcy kategorii — „Uczniowie klas 5-6” oraz „Uczniowie klas 7-8”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Za prawdę i niezaprzeczoną pamięć narodową — do kryminału? Posłowie do sprawy o tak zwany występek ukraińskiego historyka z Polski Hryhorija Kuprijanowycza

Pod koniec ubiegłego roku Prokuratura Okręgowa w polskim Zamościu umorzyła śledztwo w sprawie Hryhorija Kuprijanowycza — znanego w Polsce i za granicą historyka, doktora, przewodniczącego Ukraińskiego Towarzystwa w Lublinie. W rozpowszechnionym przez środki masowego przekazu oficjalnym komunikacie prokuratury mowa była o tym, że znamion czynu zabronionego w tej kwestii nie stwierdzono. Wprawdzie wtedy, w grudniu, było jeszcze za wcześnie na radość. Bo mogła być apelacja od takiej decyzji głównego prowodyra kilkumiesięcznego postępowania przygotowawczego — wojewody lubelskiego Przemysława Czarnka. Jednak apelacji nie złożono i decyzja prokuratury uprawomocniła się. Zatem wreszcie możemy mówić nie tylko o zwycięstwie zdrowego rozsądku, ale i o lekcjach, które powinni wyciągnąć Ukraińcy po obu stronach Sanu i Bugu z tej historii. Pomnik ku pamięci zamordowanych Ukraińców na cmentarzu w Sahryniu. Mykoła TYMOWSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Zdjęcie autora. Chmury nad Ukraińcami w Polsce. Ta historia jak grom przetoczyła się przez Polskę i cały zachodni świat oraz przez kilka miesięcy trzymała w napięciu niemal całe świadome światowe ukraiństwo. Chmury nad Ukraińcami w Polsce zgęstniały po wydarzeniu, którego format i treść nawet w przybliżeniu nie przypominały tego, co później krajowy przedstawiciel rządu tego kraju publicznie nazwie „prowokacją”, „bezczelnością”, „skandalem”. W ubiegłym roku 8 lipca we wsi Sahryń, niedaleko Chełma, odbyły się uroczystości żałobne z okazji uczczenia pamięci Ukraińców, którzy zginęli tutaj 10 marca 1944 roku z rąk oddziałów Armii Krajowej. Na wypełniony przybyłymi z bliskich i dalekich stron Ukraińcami cmentarz w Sahryniu przyjechał Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko z oficjalną delegacją z Kijowa, Lwowa i Iwano-Frankiwska. Głównym mówcą na tej ceremonii był Hryhorij Kuprijanowycz. Przytoczę tylko dwa krótkie fragmenty jego wystąpienia: „Ta ziemia wokół Sahrynia — to serce Chełmszczyzny, regionu, który tak wyraźnie zapisał się w historii narodu ukraińskiego. Nie tylko dlatego, że Chełm był stolicą Księstwa Halicko-Wołyńskiego…, miejscem spoczynku ruskich książąt oraz miejscem narodzin pierwszego przewodniczącego państwa ukraińskiego Mychajła Hruszewskiego. To region, w którym przez wieki funkcjonowała i rozwijała się ukraińska kultura i język, gdzie żyli w przeszłości setki tysięcy synów i córek narodu ukraińskiego”. „Dzisiaj wspominamy wydarzenia marca 1944 roku. W te wojenne dni, w rozkwicie polsko-ukraińskiego konfliktu, schronienia w Sahryniu szukali ukraińscy mieszkańcy sąsiednich wsi. Właśnie w noc z 9 na 10 marca 1944 roku, w dzień szczególny w ukraińskiej tradycji narodowej, atak na wieś przeprowadziło zgrupowanie oddziałów Armii Krajowej... Atak na Sahryń rozpoczął się około czwartej rano i trwał do dziesiątej, kiedy wieś została całkowicie spalona. Do tej pory nie znamy dokładnej liczby ofiar. Tego samego dnia formacje Armii Krajowej przeprowadziły także ataki na sąsiednie ukraińskie wsie: Szychowice, Łasków, Malice, Metelin, Turkowice, Terebiń, Terebiniec, Wereszyn i inne. W rezultacie akcji polskiego podziemia wsie te zostały częściowo lub całkowicie spalone, a ich ukraińscy mieszkańcy zabici”. Ogółem, jak zaznaczano w opublikowanych jeszcze przed tym wydarzeniem materiałach, w Sahryniu i okolicznych wsiach zabito wtedy około 1300 Ukraińców. 1478 słów przemówienia — pod prokuratorskim mikroskopem. Reakcja strony polskiej była nieoczekiwana. Już następnego dnia, 9 lipca, wojewoda lubelski Przemysław Czarnek oświadczył dziennikarzom na konferencji prasowej, że Hryhorij Kuprijanowycz w swoim wystąpieniu nie tylko „znieważył naród polski”, ale i naruszył ustawę o Instytucie Pamięci Narodowej. Jak wiadomo, w przyjętej w ubiegłym roku w Polsce nowej redakcji tej ustawy, która wywołała ostrą reakcję międzynarodową, za „zaprzeczanie zbrodniom ukraińskich nacjonalistów” przewidziano karę więzienia do lat trzech. Żałobne uroczystości Ukraińców w Sahryniu z udziałem Prezydenta Ukrainy wojewoda nazywa „prowokacją” i składa skargę na Hryhorija Kuprijanowycza do prokuratury. Rozpoczęła się przedprocesowa gehenna, która zaniepokoiła wszystkich Ukraińców: sprawą Kuprijanowycza równolegle zajmowały się dwie instytucje prokuratorskie Polski — pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej oraz Prokuratura Okręgowa w Zamościu. Ogółem w przemówieniu Kuprijanowycza, jak wyliczył program komputerowy, było 1478 słów. Jeśli podzielić te słowa na około 150 dni, podczas których w różnych państwowych instancjach ustawodawczych trwała biurokracja, to wychodzi, że codziennie badano tam po dziesięć wypowiedzianych publicznie przez historyka słów prawdy, wyszukując w nich coś, co można by, choćby na siłę, podciągnąć pod znamiona kryminału. Jeszcze nie było żadnych wniosków w tych dociekaniach, a szanowanego historyka, faktycznie bez wyjaśnień, usuwa się ze składu Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie. Jednocześnie na łamach prasy nasila się krytyka jego osoby w szeregu polskich mediów. Zauważalne stało się narastanie tak zwanej mowy nienawiści w Internecie. W jednym ze swoich wywiadów Kuprijanowycz wypowiedział się o tym tak: „Wojewoda zszargał moją osobę i moje dobre imię, nie czekając na wyrok sądu. Faktycznie, w przestrzeni publicznej już osiągnął 'ukaranie' mnie za moją działalność jako lidera społeczności ukraińskiej. Niezależnie od wniosków prokuratury czy decyzji sądu, medialna kampania wojewody już stygmatyzowała mnie i społeczność ukraińską, a to wpływa na nasze życie”. Ożyli jawni i ukryci wrogowie Ukrainy i Ukraińców. Czego warte są, powiedzmy, publikacje w otwartej sieci profesora Uniwersytetu Wrocławskiego Bogusława Paza. Oto jedna z jego wypowiedzi: „Dzisiejsze tolerowanie przez władzę w Polsce banderyzmu za wschodnią granicą znów staje się poważnym zagrożeniem dla naszego bezpieczeństwa, kiedy w kraju mieszka 2,5 miliona Ukraińców”. Swoją drogą, ten wykładowca uniwersytecki od dawna nie ukrywa swoich antyukraińskich poglądów i okresowo wzburza opinię publiczną złowieszczymi sentencjami. Dla przykładu, w 2015 roku na swojej stronie na Facebooku, w unisonie z rosyjską propagandą, tak komentował wideo, na którym donieccy separatyści znęcają się nad wziętymi do niewoli ukraińskimi żołnierzami: „Banderowskie ścierwo dostało niezłe lanie, aż miło. Jak tu nie kochać Ruskich…”. W lutym 1998 roku w kanadyjskim Winnipeg odbyło się Międzynarodowe Sympozjum z okazji 25-lecia odejścia do wieczności Iwana Ohijenki (metropolity Hilariona) oraz 80-lecia kierowanego przez niego przez długi czas Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego w Kanadzie. Jako głównych prelegentów na to poważne wydarzenie naukowo-oświatowe organizatorzy zaprosili dwóch badaczy z Europy: autora tych słów oraz młodego wówczas wykładowcę Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, historyka Grzegorza Kuprianowicza. Od tamtej pory nie bez podziwu śledzę publikacje tego uczonego, ponieważ szereg z nich poświęcony jest badaniu życia i twórczości bohatera moich książek, metropolity Hilariona, na terenach Polski. Na ten temat posiada on dziesiątki artykułów i wystąpień. Bazują one zazwyczaj na mało dostępnych dla ukraińskich badaczy dokumentach archiwalnych. Ohijenkowska konsekwencja, wytrwałość i odwaga wyprowadziły go na badanie również innego tematu, który na terenach Polski z oficjalnego punktu widzenia uważany był z góry za niewdzięczny, a nawet ryzykowny — los Ukraińców w Polsce, krzywdy wyrządzane przez władze ludności prawosławnej. Rezultatem kilkuletnich poszukiwań archiwalnych stała się unikalna książka-album G. Kuprianowicza „Akcja burzenia cerkwi prawosławnych w 1938 roku na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu”. Książka ukazała się w językach polskim i ukraińskim i stała się bodaj pierwszą publikacją w historiografii na temat tego przemilczanego do niedawna wydarzenia. Trudnym stronom historii Ukraińców w Polsce poświęcone są również inne jego książki, w których występuje zarówno jako autor, jak i redaktor: „A Turkowicami żyje cała ziemia chełmska nasza…: Prawosławna tradycja Turkowic”, „Michał Hruszewski i jego Mała Ojczyzna — Chełmszczyzna w XIX-XX wieku”, „Kliszczele, Podlasie, Ukraina”. Książki te również ukazały się w dwóch językach — ukraińskim i polskim. Przekonującym adwokatem swojego naśladowcy mógłby wystąpić sam Iwan Ohijenko (metropolita Hilarion). Wszak to właśnie ten działacz jako pierwszy mówił w swoich licznych tekstach o trudnej stronie polsko-ukraińskich relacji na Chełmszczyźnie w okresie 1939—1944 lat. Doktor Kuprianowicz jest wieloletnim przewodniczącym Ukraińskiego Towarzystwa działającego w Polsce, znanego ze swoich licznych akcji w obronie ukraińskich zabytków kultury sakralnej na terenach Chełmszczyzny i Podlasia, zachowania ukraińskiej tożsamości i kultury oraz przywracania rodakom prawdy historycznej. Teraz staje się zrozumiałe, dlaczego nie znalazło się dla niego miejsce na wydziale historycznym Uniwersytetu Lubelskiego (nie przedłużono kolejnego kontraktu terminowego), dlaczego wykluczono go z pracy w odpowiedniej komisji Instytutu Pamięci Narodowej. Ataki ze strony najwyższego przedstawiciela rządu Polski, szkalowanie imienia w niektórych polskich mediach, kilkumiesięczne przeżycia o los rodziny (ma trzy córki) i o swoją przyszłość w czasie śledztwa w sprawie nie zachwiały bezkompromisową postawą tej osobowości. W jednym z wywiadów dla warszawskiej gazety „Nasze Słowo” na pytanie o jego stosunek do tej wymyślonej przez wrogów ukraińskości sprawy odpowiedział słowami Tarasa Szewczenki: „My po prostu szliśmy… Nie mamy ziarna nieprawdy za sobą…”. W innym wywiadzie historyk stanowczo podkreśla: „Uważam, że moim głównym argumentem przed prokuratorem oraz — jeśli dojdzie do procesu sądowego — w sądzie, musi być moje przemówienie wygłoszone w Sahryniu 8 lipca 2018 roku. Kto potrafi, niech wskaże, gdzie tam nieprawda, w którym miejscu popełniłem przestępstwa, o które oskarża mnie lubelski wojewoda”. Postępek i postawa godne naśladowania przez współczesnych Ukraińców na Ukrainie. Ukraińcy Polski i świata jednoczą się. Tak zwana sprawa Kuprianowicza potwierdziła dawną prawdę o

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

to, że Ukraińcy są zdolni zjednoczyć się i odrzucić drobne oraz nieistotne różnice między sobą w momentach, gdy stają przed realnym zagrożeniem. Taką świadomość wykazali także liderzy ukraińskiej społeczności w Polsce oraz liczni jej członkowie. Na Facebooku szybko pojawia się strona „Підтримуємо Григорія Купріяновича — Wspieramy Grzegorza Kuprianowicza”. Jego portret z napisem „Kuprianowicz — jeden z nas” jest aktywnie rozpowszechniany w sieci, wędruje po łamach wielu wielojęzycznych gazet świata. Jasne i jednoznaczne stanowisko w sprawie wsparcia historyka zajęła redakcja najstarszej ukraińskojęzycznej gazety w Polsce „Nasze Słowo”. Tutaj po raz pierwszy zamieszczono pełny tekst przemówienia doktora Kuprianowicza w Sahryniu. A dalej, właściwie w każdym numerze, czasopismo dawało swoim czytelnikom wszechstronną informację o przebiegu wydarzeń. Przy tym — w różnorodnych gatunkowo materiałach: od informacji, wywiadów po artykuły analityczne. Co znamienne: w czasie, gdy prokuratura w Zamościu już nadała pełny bieg rozpatrywaniu zawiadomienia wojewody lubelskiego przeciwko Kuprianowiczowi, redakcja po kilku dniach drukuje oparty na materiałach archiwalnych i wspomnieniach świadków kolejny prawdziwy artykuł analityczny G. Kuprianowicza na całą kolumnę z wymownym tytułem „Uderzenie w chrześcijańskie świątynie w chrześcijańskim kraju: Chełmszczyzna i Południowe Podlasie 1938 roku”. Nie pozostawał na uboczu także coroczny „Ukraiński Almanach” (organ Związku Ukraińców w Polsce). Kolejne jego wydanie, które ujrzało światło dzienne na początku 2019 roku, zawiera szereg obiektywnych i odważnych, jak na obecną sytuację, publikacji wokół sprawy Kuprianowicza. Stałym tematem była ona na łamach nowej gazety dla Ukraińców w Polsce — „Nasza Wybór”. Bez zwłoki dała o sobie znać zorganizowana ukraińska społeczność zarówno w Europie Zachodniej, jak i w Ameryce. Z ostrym oświadczeniem wystąpił Światowy Kongres Ukraińców. Według doniesień prasy, podejmowano działania, aby przekazać istotę tej sprawy do Kongresu USA, zorganizować tam spotkanie z ukraińskim historykiem z Polski. Z podobnymi oświadczeniami wystąpiły ukraińskie społeczności Portugalii, Estonii, Grecji. A co z historyczną Ojczyzną? Byłoby nieprawdą twierdzić, że w przebiegu głośnej sprawy przeciwko Ukraińcowi z Lublina, a szerzej — przeciwko naszym jednokrwistym braciom w Polsce — Ukraina stała z boku. Powołam się na wypowiedź ministra spraw zagranicznych Ukrainy Pawła Klimkina. Oto krótki cytat: „Winą” G. Kuprianowicza, o ile rozumiem, stało się to, że „miał odwagę” powiedzieć, kto był ofiarą, a kto dokonał zbrodni, czyli jeszcze raz wypowiedział dawno znane fakty, których dotąd nikomu nawet do głowy nie przyszło negować”. Co prawda, ta wypowiedź nie wybrzmiała jako oficjalne stanowisko Ministerstwa Spraw Zagranicznych i nie była rozpowszechniana odpowiednimi kanałami, a została opublikowana na osobistej stronie ministra Klimkina na Facebooku. Co więcej, ponad miesiąc po tym, jak doktor Kuprianowicz przez polskich bojowników z „ukraińskim banderyzmem” został już wysłany na kolejne koło prób moralnych i fizycznych. Dla sprawiedliwości warto wspomnieć, że zastępca szefa MSZ Wasyl Bondar spotkał się z ambasadorem Polski na Ukrainie Janem Piekłą. Według słów wiceministra, wezwał on stronę polską do „zaprzestania prześladowań historyka Grzegorza Kuprianowicza, przewodniczącego Ukraińskiego Towarzystwa w Lublinie”. Zatem chodzi o bodaj jedyną publiczną, choć spóźnioną, reakcję centralnej władzy wykonawczej. Jeśli chodzi o władze regionalne, to tutaj nieobojętność wykazały jedynie dwie obwodowe administracje państwowe — lwowska i tarnopolska. Tam przyjęto apele do naszego MSZ. Było to 30 sierpnia i 7 września. Publicznej reakcji Kijowa na to, jak widać, nie było. 7 września Grzegorza Kuprianowicza zaprosił do odwiedzenia Lwowa przewodniczący tamtejszej obwodowej administracji państwowej Ołeh Synutka. Oczywiście, badaczowi miło było usłyszeć w mieście Lwa takie oświadczenie: „Ukraińska społeczność w Lublinie i osobiście G. Kuprianowicz zawsze muszą czuć, że państwo ukraińskie stoi na straży Ukraińców na całym świecie”. Inna kwestia, na ile taka słowna retoryka odpowiada realiom. W każdym razie tę myśl warto wzmocnić takim szczegółem. Bez wątpienia tak zwana prowokacja Ukraińców w Sahryniu w zeszłym roku 8 lipca była wywołana przez oficjalny czynnik ukraiński. Kuprianowicz ucierpiał za wystąpienie na wydarzeniu, które odbywało się za wiedzą oficjalnego Kijowa, przy bezpośrednim udziale pierwszej osoby państwa ukraińskiego. Nawet zgodnie z protokołem, w takiej sytuacji, gdy wszystkie psy za to wydarzenie polscy oficjalni urzędnicy postanowili powiesić na jednym prelegencie, obywatelu Polski, Kijów nie miał moralnego prawa oddawać go na pastwę. Jeśli nie prezydent, to jego administracja, premier do spraw humanitarnych — ktoś z nich powinien był zabrać głos w imieniu całej Ukrainy w obronie mądrego i odważnego zagranicznego Ukraińca. I nie przez strony Twittera czy Facebooka. Jeszcze smutniejszą kwestią jest to w ukraińskiej narodowej przestrzeni informacyjnej. „Sprawa Kuprianowicza”, tragedia Sahrynia w taki czy inny sposób była naświetlana na niewielu platformach sieciowych. Szczególnie na oficjalnej stronie Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, międzynarodowym portalu „Europejska Prawda”, kilku stronach Wołynia i Galicji. Z centralnych gazet nie były obojętne chyba tylko „Dzień” oraz „Słowo Proświty”. Dla szeregu innych ogólnoukraińskich gazet, agencji informacyjnych, nie mówiąc już o większości centralnych kanałów telewizyjnych, taki temat okazał się drugorzędny. Albo, jak to często ostatnio słyszy się od szefów mediów, — „nieformat”. Niepokojące tendencje Wszyscy, którzy dobrze znają współczesną polską politykę, rozumieją, że atak wojewody Czarnka był skierowany nie tyle przeciwko Grzegorzowi Kuprianowiczowi. Problem należy rozpatrywać szerzej. Wygląda na to, że kompromitacja osoby autorytatywnego w społeczności przewodniczącego Ukraińskiego Towarzystwa w Lublinie miała na celu stworzenie w polskim społeczeństwie odpowiedniej atmosfery wokół Ukraińców. Część miejscowej ludności ukraińskiej po tak zwanej „pacyfikacji” lat 30. oraz powojennej operacji „Wisła” zaczęła bać się otwarcie okazywać nie tylko swoje uczucia narodowe, ale i religijne, unikać aktywnego udziału w życiu ukraińskich ośrodków kulturoznawczych. Teraz zaś, po przyjęciu nowej redakcji tak zwanego antybanderowskiego prawa, chętnych do otwartego nazywania siebie Ukraińcem czy publicznego szczycenia się tym będzie mniej. Natomiast chętnych do drwienia z Ukraińców — zarówno zarobkowych migrantów, jak i autochtonów, urodzonych jako Ukraińcy na ziemiach swoich przodków, przybyło. Poprzez publiczne zachowanie i realne działania przeciwko interesom ludności ukraińskiej w Polsce wojewody lubelskiego, który jest członkiem rządu, wielu Polaków, zwłaszcza młodszego pokolenia, otrzymało swoisty sygnał. Istota jego sprowadza się do tego, że narodowo świadomi Ukraińcy w Polsce, rzekomo, robią coś nie tak, coś niezgodnego z prawem. Zatem można ich znieważać, ignorować, publicznie łajać, oskarżać o propagandę banderyzmu. Dobrze, że do tego przyjęto poprawkę do ustawy. W ostatnim czasie w polskiej i zagranicznej prasie przybyło doniesień o dyskryminacji Ukraińców w Polsce. Chodzi nie tylko o tak zwanych sezonowych pracowników z naszego, póki co nieszczęśliwego kraju, ale i tych, którzy przyjeżdżają tam w sprawach biznesowych. Zwrócę uwagę na wniosek dziennikarza portalu PROstir.pl Igora Isajewa, który przez kilka lat zbiera i analizuje informacje o częstych przypadkach bicia Ukraińców. Oto jeden z jego wniosków: „To nie są pojedyncze sytuacje, a tendencja, z którą powinien walczyć cały mechanizm państwowy (organy administracji publicznej, prokuratury, sądy, rząd). Tymczasem w Polsce coraz więcej tych trybików — nienawiść podkarmia, a nie zatrzymuje”. O tym, że wspomniana wyżej tendencja zaczęła być w ostatnim czasie wyraźniej dostrzegalna, przekonał się i autor tych słów, przebywając niedawno w podróży naukowej we wschodniej części Polski. W tamtejszych archiwach i bibliotekach zbierał materiał do swojej nowej książki o historii stosunków ukraińsko-polskich oraz ukraińskiej książce i prasie na tych terenach. Jak w bibliotece w Sanoku znieważono dziennikarza z Kijowa. Nieprzyjemna historia wydarzyła się w Sanoku. I nie gdzieś na bazarze, na dworcu czy w kawiarni, a w miejskiej bibliotece publicznej. Wszedłem tam z zamiarem przejrzenia w czytelni, gdzie zazwyczaj zainstalowane są komputery do użytku ogólnego, wiadomości w Internecie i przesłania do redakcji w Kijowie pocztą elektroniczną dopiero co napisanego materiału. Przedstawiłem się, że jestem z Ukrainy, pokazałem pracownicy biblioteki legitymację członka Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy i krótko wyłożyłem istotę sprawy. W odpowiedzi usłyszałem, że nie mam prawa tego zrobić, ponieważ nie jestem czytelnikiem biblioteki. Dalej wyjaśniła: aby uzyskać dostęp do komputera, trzeba mieć plastikową kartę czytelnika. W tym celu musiałem wypełnić szereg papierów i doczekać się pozwolenia dyrektora. Ponieważ przyszedłem do biblioteki w sobotę, takie pozwolenie mógłbym otrzymać dopiero w poniedziałek. A tego samego dnia wieczorem miałem wyjeżdżać już do Przemyśla. Na moją uprzejmą prośbę o zadzwonienie do pana dyrektora i poinformowanie go, że w Sanoku dziennikarz z Ukrainy prosi o rzecz elementarną — skorzystanie z Internetu, odpowiedziała, że robić tego nie będzie. Podać swoje nazwisko kategorycznie odmówiła. Rozmawiała ze mną pani bibliotekarka skrajnie nieuprzejmie. Oczywiście, chciałem sprawdzić, czy taka nieuprzejmość wobec Ukraińca jest właściwa dla osobno wziętej bibliotekarki prowincjonalnego polskiego miasteczka, czy tutaj też mamy do czynienia z tendencją. Po powrocie do Kijowa napisałem oficjalne pismo na kilka adresów: urzędu miasta Sanok, Ministerstwa Kultury Polski, Ambasady Polski w Kijowie, do redakcji polskich gazet — „Gazeta Wyborcza Rzeszów” w Rzeszowie oraz „Nasze Słowo” w Warszawie. Jak należało się spodziewać, polscy urzędnicy rządowi takie pismo zignorowali. Regionalna „Gazeta Wyborcza”, która drukowana jest w Rzeszowie, przedstawiła wykład problemu w właściwy dla europejskiego dziennikarstwa sposób: korespondencją Katarzyny Kaczanowskiej została zaznaczona pozycja obu stron — krótko i bez komentarzy. Drugiej stronie, a mianowicie bibliotekarce, została dana możliwość udzielenia swojego wyjaśnienia. Oczywiście, że ta przekonująco „przerzuciła winę” na „niewdzięcznego Ukraińca”. Najciekawiej było czytać notatki polskich czytelników na stronie gazety jako odzew na taką publikację. Przypominają one wypowiedzi wspomnianego profesora z Wrocławia pana Paza w stylu: no i słusznie postąpiła bibliotekarka z Sanoka, niech ukraińscy „dziennikarze” siedzą w domu, nie szwendają się po polskich placówkach, a jeśli już tam weszli, to nie śmią „żądać swoich praw”. Naprawdę przypadek w Sanoku jest dziki. O tym twierdzę nie przypadkowo, gdyż mam z czym porównać. W czasie licznych podróży naukowych i dziennikarskich po krajach Europy Zachodniej czy Ameryki, odwiedzając tamtejsze biblioteki publiczne, byłem mile zaskoczony, jak tam starano się operatywnie i uprzejmie pomóc w poszukiwaniu potrzebnej informacji. Powiedzmy, w bibliotece Uniwersytetu Genewskiego tylko pokazałem swój paszport zagraniczny i poprosiłem o pomoc w ustaleniu, ile i jakich książek Iwana Ohijenki (metropolity Ilariona) jest w zbiorach tej biblioteki. Mnie jako dalekiemu gościowi zaproponowano bezpłatne skopiowanie potrzebnych materiałów. A oto fragment z mojego wywiadu dla korespondenta amerykańskiej gazety „Sower” w numerze z 25 maja 2014 roku o wrażeniach ze stażu naukowego w Stamford: „Nikt mnie nie zapytał o paszport czy jakieś inne dokumenty zezwalające. Kiedy dowiedziała się, że jestem z Ukrainy i chcę przejrzeć niepokojące wiadomości stamtąd (wtedy na Ukrainie narastała Rewolucja Godności. — M. T.), szczerze współczuła i życzyła Ukraińcom wytrwania: „Ameryka jest z Wami!”. Nie oczekiwałem takiego czegoś od rzekomo pragmatycznych i chłodnych Amerykanów”. Jeszcze podkreślę jeden ważny szczegół. Przy wejściu do biblioteki, w której ukraińskiemu dziennikarzowi odmówiono dostępu do Internetu, stoi pomnik wielkiego tutejszego oświeciciela „Grzegorza z Sanoka” (według danych badaczy — Ukraińca z pochodzenia), który rozsławił Polskę swoją mądrością i działalnością oświatową jeszcze w dobie Odrodzenia… *** Na zakończenie — o dwóch najważniejszych lekcjach ze „sprawy Kuprianowicza”. Lekcja pierwsza. W kraju, który ze statusem członka UE toleruje europejskie wartości, nie może być skazany uczony, który pisze i mówi prawdę; który publicznie korzysta z prawa Ukraińców do własnego widzenia historii; który nie znieważył, nie zapomniał pamięci narodowej swojego rodu i setek tysięcy swoich rodaków, którzy urodzili się i mieszkają poza granicami swojej historycznej Ojczyzny. Lekcja druga. Każdy z nas musi bronić swojej narodowej, ludzkiej i zawodowej godności w każdych okolicznościach. W szczególności także za granicą. Jeśli jest pewien, że postępuje mądrze i rozważnie, w ramach prawnych. W imię prawdy i słuszności. Kijów—Warszawa—Lublin—Chełm—Sanok—Przemyśl—Kijów Od redakcji: Kiedy materiał ten był już przygotowany do druku, stało się wiadome, że Fundacja imienia metropolity Iłariona (Ohijenki) w Kijowie oraz naukowo-wydawnicze centrum „Nasza kultura i nauka” wysunęły kandydaturę Hryhorija Kuprijanowycza do zdobycia Ogólnoukraińskiej nagrody imienia Iwana Ohijenki za 2018 rok. Mianowanie laureatem tej prestiżowej nagrody znanego za granicą i na Ukrainie historyka, działacza społecznego, przewodniczącego Ukraińskiego Towarzystwa w Lublinie będzie miało pozytywny międzynarodowy rozgłos. O nagrodzie i jej laureatach dowie się światowa społeczność. A Ukraina będzie szczycić się dostojnikiem, którego słusznie można uważać za godnego kontynuatora dzieła Wielkiego Ukraińca Iwana Ohijenki. Hryhorij Kuprijanowycz (w centrum) oraz Mykoła Tymoszyk (obok niego) z aktywistami Ukraińskiego Towarzystwa w Lublinie. Kwiecień 2018

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Uderzenie w Kijów i Wołodymyrską Górkę

Michajło DEHTIAROW, historyk sztuki Projekt tej wielkiej i kosztownej nowej budowli (ponad 200 mln hrywien) — mostu rowerowo-pieszego nad Wołodymyrskim zjazdem, który miał połączyć zabytkowe zbocza Wołodymyrskiej Górki z terenem parku „Chreszczatyk” — wielokrotnie był publikowany, a roboty budowlane, niestety, rzeczywiście się rozpoczęły. Ale jak to mogło się stać? Jak mógł zostać zatwierdzony tak absurdalny dla tego miejsca projekt? Wszak Wołodymyrska Górka to chroniony krajobraz historyczny, część składowa terytorium Państwowego Historyczno-Architektonicznego Rezerwatu „Starożytny Kijów”, gdzie zakazane są wszelkie działania budowlane, które mogą wyrządzić szkodę estetycznemu odbiorowi środowiska historycznego, kształtującego się tu przez wieki, a tym bardziej grozić jego fizycznemu zachowaniu! W swoim czasie twórcy pięknego pomnika św. równego apostołom księcia Włodzimierza włożyli wiele wysiłku w uporządkowanie góry, by miała wygląd majestatycznego cokołu pod jego pomnikiem. Wtedy, w połowie XIX wieku, z funduszy przydzielonych z budżetu miejskiego przeprowadzono tu pracochłonne i bardzo skomplikowane roboty drenażowe, aby zapobiec procesom osuwiskowym. Nie ma wątpliwości, że dla rowerzystów w mieście można znaleźć i wyznaczyć mnóstwo innych, bardziej odpowiednich, przestronnych terenów. Byłaby tylko chęć! Ale zapewne inicjatorzy tej nowej budowli, „wyciągając” na nią środki z budżetu, kierowali się wcale nie interesem publicznym, lecz banalnym egoistycznym pragnieniem, by przy okazji przełożyć część pieniędzy do własnej kieszeni. Nie biorę na siebie stwierdzenia, że inicjatywa tego przedsięwzięcia należy bezpośrednio do samego mera Kijowa. Ale jakie jest jego otoczenie? Jacy są jego specjaliści w dziedzinie architektury i urbanistyki, którzy obecnie są z nim w zmowie i, być może, istotnie wpływają na jego zdanie? Przede wszystkim uderza postać samego autora projektu — architekta Andrija Myrhorodskiego, znanego z tego, że w jego rękach jakoś pojawiały się i pojawiają najbardziej grandiozne, a zarazem bardzo skandaliczne obiekty budowlane ostatnich czasów. Na przykład wielokrotnie krzywdzony budynek Gostynnego Dworu, położony w centrum Podolskiego rezerwatu „Starożytny Kijów” na Placu Kontraktowym. Dwupiętrowy budynek w formach wysokiego klasycyzmu zrekonstruowali konserwatorzy według historycznych rysunków w latach 80. XX wieku, a za czasów zbrodniczej władzy Janukowycza według projektu A. Myrhorodskiego dokonano bezprawnej przebudowy budynku: dobudowano nad nim trzecie piętro i przeszklono dwukondygnacyjną arkadową galerię. I oto od 2012 roku znajduje się on w przerażającym, na wpół zniszczonym stanie. Projekt rekonstrukcji Placu Pocztowego z tego samego okresu również należy do pana Myrhorodskiego i widzimy, ile nierozwiązanych problemów pozostaje tu do dziś. A. Myrhorodski brał też udział w projektowaniu lądowiska helikopterów dla prezydenta-uciekiniera (na zboczu nadnaddnieprzańskim, obok Pałacu Maryjskiego). Pod budowę tego obiektu wówczas bezprawnie wydzielono z terenu chronionego krajobrazu historycznego działkę, z wycinką drzew i urządzeniem zjazdów dla pojazdów. Naruszając symetrię kompozycyjną budynku pałacowego, ten ogromny obiekt, wgryzający się w zbocze góry, może wkrótce stać się przyczyną poważnych procesów osuwiskowych, zagrożeniem dla zachowania pałacu — wspaniałego zabytku architektury, którego rekonstrukcję pochłonęły ogromne środki. Znany jest udział Myrhorodskiego w opracowaniu projektu rekonstrukcji Kościoła Dziesięcinnego oraz wzniesienia ogromnej świątyni z chrzcielnicą na brzegu Dniepru, na terenie parku im. W. M. Prymakowa (dla zaspokojenia potrzeb duchowieństwa Patriarchatu Moskiewskiego). Oba projekty nie zostały zrealizowane i, sądzę, dobrze, że park pozostaje w użytkowaniu miejskiej wspólnoty. Fenomen twórczości architekta i jego skala staną się zrozumiałe, jeśli przypomnimy sobie okoliczność, że w przeszłości A. Myrhorodski był zastępcą jednego z najbardziej znienawidzonych głównych architektów Kijowa, Serhija Babuszkina, który zeszpecił historyczne centrum naszego miasta bezceremonialnym wtłaczaniem w jego historyczną zabudowę bezosobowych i brzydkich „drapaczy chmur”. Można więc przypuszczać, że właśnie u swego dawnego szefa-„herostrata”, który przyjechał do nas skądś z Rosji, zaczerpnął lekceważącego i barbarzyńskiego stosunku do naszego narodowego dziedzictwa kulturowego. Wspomnę jeszcze o jednej, zdawałoby się, kluczowej postaci z zespołu mera W. Kliczki — głównym architekcie Kijowa O. Swystunowie, także wychowanku warsztatu twórczego S. Babuszkina. Jeszcze przed nominacją na odpowiedzialne stanowisko O. Swystunow zasłynął stworzeniem tak „arcydzieła”, jak budynek hotelu „Intercontinental” — obiektu, który wrósł w strefę ochronną zabytku z listy UNESCO — rezerwatu „Sofia Kijowska”. Swoimi gabarytami i wysokością zmiażdżył on zasadniczo historyczne otoczenie, w tym kompleks sąsiedniego Klasztoru Michajłowskiego Złotokopułowego. Swoją nieznajomość (lub niechęć do uznania) przepisów krajowego prawa urbanistycznego ten architekt, niestety, demonstruje, zajmując obecne odpowiedzialne stanowisko. Wystarczy przypomnieć jego stosunek do skandalicznej budowy tak zwanego „Czarnego Teatru” na Andrijiwskim zjeździe, kiedy zebrano 10 tysięcy protestów kijowian, wystarczających, by wstrzymać bezprawną budowę na starożytnej ulicy. Andrijiwski zjazd ma bowiem status „kompleksowego zabytku urbanistyki”, gdzie nowa zabudowa jest dozwolona jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdzieś na nieużytkach, ale musi być taka, która nie narusza aury starożytności ani gabarytami, ani stylistyką, ani wysokością (nie wyżej niż 12 metrów) itd. Mimowolnie nasuwa się niepokojące pytanie: czy O. Swystunow w ten sposób nie „przeświśnie” całego naszego dziedzictwa kulturowego za okres sprawowania urzędu? Wiadomo, że specjaliści UNESCO wielokrotnie zwracali się do rządu Ukrainy z propozycją nadania statusu terenu chronionego również centralnej części Kijowa z jego unikalnym krajobrazem nadnaddnieprzańskim. Jednak stołecznym urzędnikom-korupcjonistom, zjednoczonym krępującą ich wspólną odpowiedzialnością i zainteresowanym antyprawną zabudową miasta, udawało się chować te pisemne petycje przed społeczeństwem „pod suknem”, a do mediów przedostawały się jedynie ich niewyraźne echa. Skalę humanitarnej katastrofy, jaką niesie Kijowowi jego współczesna zabudowa, szczególnie widać, patrząc z lewego brzegu Dniepru na panoramę Ławry Peczerskiej. Do jej dzwonnicy — wysokiej dominanty całego harmonijnego zespołu architektonicznego — z niemal wszystkich stron przybliżyły się ogromne, straszliwe współczesne budowle o prymitywnych geometrycznych formach, które odebrały monumentalność całemu zespołowi, który wcześniej, dzięki piramidalnemu kształtowi swoich świątyń, był naturalnym przedłużeniem wzgórz o nieziemskim pięknie. Dosłownie jakiś armagedon nadciągnął teraz nad legendarne kijowskie wzgórza. Z powodu poważnych problemów hydrogeologicznych, które się pojawiają, nasilił się nieodwracalny proces niszczenia kompleksu jaskiń ławrskich. Patrioci Kijowa muszą włożyć maksimum wysiłku, by spróbować ocalić piękno i obronić nietykalność tych nielicznych, które się zachowały, typowo kijowskich miejsc. Sądząc z projektu mostu rowerowego, jego konstrukcja, schodząc ku podnóżu góry, tworzy jakiś dziwny zygzak nad zespołem architektonicznym, który ma status pomnika ku czci Chrztu Rusi (a także Prawa Magdeburskiego) — kolumny w porządku toskańskim na łukowej podstawie i monumentalnych kamiennych schodach, prowadzących do kolumny z góry. Śnieżnobiała kolumna na zielonym tle nadnaddnieprzańskiego zbocza, ustawiona w legendarnym miejscu chrztu kijowian już na początku XIX wieku, podobnie jak sama Wołodymyrska Górka, zwieńczona pomnikiem św. Włodzimierza, stworzyła niepowtarzalny zespół. Ta bachanalia w „kolebce chrześcijaństwa” Rusi Kijowskiej jest profanacją naszych świętości i bardzo przypomina czasy zacofania, które panowały w kraju pod panowaniem wulgarnego materializmu. Ale, na szczęście, na brzegu Dniepru ostał się wtedy św. Włodzimierz z krzyżem! Rok 2018 z inicjatywy międzynarodowej organizacji „Europa Nostra” został ogłoszony rokiem ochrony dziedzictwa kulturowego. Niestety, Ukraina zignorowała tę inicjatywę, mimo wielokrotnych zapewnień i deklaracji, jakie składa kierownictwo naszego kraju o gotowości do równoprawnego wejścia do rodziny cywilizowanych krajów europejskich. Co więcej, właśnie w 2018 roku zatwierdzono i opublikowano projekt nowej budowli na Wołodymyrskiej Górce, który wstrząsnął wykształconą kijowską publicznością. I nieprzypadkowo mer miasta W. Kliczko, nie chcąc brać na siebie całej odpowiedzialności za dalszy rozwój wydarzeń, postanowił się zabezpieczyć poparciem specjalistów Zarządu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Kijowa — organizacji podporządkowanej samemu panu Kliczce. W następstwie sytuacji, która powstała w maju 2018 roku, sam mer miasta nie zawahał się osobiście przyjechać na ulicę Spaską 12 i, oczywiście, otrzymał powszechną aprobatę. Jeśli nie liczyć nieśmiałych wystąpień dwóch cywilnych aktywistów, których okresowo zapraszają na posiedzenia Rady Konsultacyjnej, to nie inaczej jak wskaźnikiem pluralizmu poglądów tego przypadku nazwać nie można. W minionych latach, będąc pracownikiem naukowym rezerwatu „Dawny Kijów”, Zarząd, wchodzący w jego strukturę, również ja byłem członkiem rady, której nazwa wcześniej, przed kadencją pana Kliczki, brzmiała poważniej — Naukowo-Metodyczna Rada. Wówczas, pamiętam, miały miejsce przypadki skutecznego wpływu Rady na niektóre procesy urbanistyczne. Można przypomnieć, jak zaczęto realizować państwowy program „Odtwarzanie wybitnych zabytków historii i kultury Ukrainy” z 1999 roku. W związku z wszechstronnym wsparciem tego programu ze strony specjalistów Rady Kijów odzyskał z niebytu w wiarygodnych historycznych formach takie wspaniałe świątynie, jak cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy Pirohoszczy, cerkiew Narodzenia Chrystusowego (Szewczenkowska), Sobór Michajłowski Złotokopułowy i in. (zniszczone w latach 30. rękami bolszewików), a także Sobór Zaśnięcia Ławry Peczerskiej (wysadzony w czasie II wojny światowej). Ilustracją absolutnej nierozsądności i całkowitej bezsilności tych, którzy szczerze przejmują się losem narodowych wartości kulturowych i uporczywie starają się cokolwiek zrobić dla ich zachowania, może być historia przyjęcia szczególnego Memorandum wkrótce po Rewolucji Godności (9 kwietnia 2014 roku). Memorandum zostało uzgodnione, z jednej strony, przez przedstawicieli oburzonej opinii publicznej, z drugiej — przez władze architektoniczne Kijowa. Urzędnicy od architektury wówczas uznali poważne błędy, które popełniali w swojej pracy rzekomo „pod presją zbrodniczego reżimu prezydenta Janukowycza”, prawie przy 50 obiektach architektury i urbanistyki, i obiecali w miarę możliwości je poprawić (aż do rozbiórki budynków, obniżenia kondygnacji itd.). Jednak do dziś absolutnie nic z obiecanego nie zostało zrobione. Jedną z takich niespełnionych obietnic okazał się zamiar rozebrania wyższych pięter „drapaczy chmur”, które otaczają zespół architektoniczny Ławry Peczerskiej. Sądząc po intensywnej, wielkiej, barbarzyńskiej zabudowie historycznego centrum Kijowa, sytuacja obecnie jest znacznie gorsza niż w momencie podpisania memorandum. Paradoksalność tego, co dzieje się obecnie w „złotokopułowym” Kijowie, polega także na tym, że pan Kliczko jest przewodniczącym Stowarzyszenia Miast Ukrainy, a stolica kraju zawsze była wzorem do naśladowania dla innych historycznych ośrodków. Czas odrodzenia duchowości na miejsce zacofania, jestem przekonany, mimo wszystko nadejdzie. I może to być wkrótce, po wyborach, przy nowej elicie politycznej, kiedy w naprawdę praworządnym państwie zacznie obowiązywać konstytucja i zgodnie z jej 66. artykułem zostaną odtworzone bezmyślnie zmarnowane, po barbarzyńsku zniszczone obiekty narodowego dziedzictwa kulturowego. Wtedy znów „zmartwychwstanie” Wołodymyrska Górka w swoim niepowtarzalnym i pięknym wyglądzie!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ukraińska państwowość w kontekście rewolucji ukraińskiej: projekcja na współczesne procesy i tendencje

Iwan CHYZ, Kijów Gdzieś taka sama niezwykłej wagi okoliczność, z poprawką, oczywiście, na historyczne tło stuletniej retrospektywy, kierowała przewodniczącym Sekretariatu Generalnego UNR Wołodymyrem Wynnyczenką i sekretarzem generalnym do spraw narodowościowych Ołeksandrem Szulhynem, kiedy podpisywali „Projekt ustawy o utworzeniu sekretariatu generalnego spraw międzynarodowych”. I ten fakt, że pierwszy minister spraw zagranicznych UNR Ołeksandr Szulhyn miał zaledwie 28 lat, a jego następcy niewiele więcej (Wsewołod Hołubowycz — 32, Mykoła Łubynski (nawiasem mówiąc, student) — 26) świadczył nie tylko o braku doświadczonych kadr w ukraińskim rewolucyjnym budowaniu państwa, ale także o pewnym symbolizmie: młode państwo tworzyli i bronili (świadectwem tego są bohaterowie spod Krut) młodzi. Być może największą zasługą pionierów-budowniczych państwa jest to, że w dawnej Małorosji, na obrzeżach imperium, umacniali oni Ukrainę. I właśnie pojawienie się służby dyplomatycznej, rozwinięcie jej zagranicznych misji (ostatnia z nich po klęsce rewolucji ukraińskiej została zamknięta na Węgrzech w 1924 roku), uznanie przez szereg krajów niepodległej Ukrainy jako państwa było ważnym czynnikiem państwowotwórczym. Jednak rzeczywisty przebieg wydarzeń lat 1917—1920 na Ukrainie, jak argumentuje I. M. Dziuba w książce „Pułapka. Trzydzieści lat ze Stalinem. Pięćdziesiąt lat bez Stalina” [1, s. 32—33], „nie mieści się w niemal przyjętym obecnie, ale uproszczonym modelu okupacji Ukrainy przez rosyjskie wojska bolszewickie… Armia Czerwona odgrywała decydującą rolę w obaleniu UNR, ale także starć sił politycznych w samej Ukrainie oraz istnienia pewnego gruntu dla lokalnego bolszewizmu — zarówno w strukturze społecznej społeczeństwa, jak i w ideologii oraz psychologii rewolucyjności — nie można negować…”. W. Wynnyczenko tłumaczył klęskę UNR nie w ostatniej kolejności jej nieudaną polityką społeczną i świadczył, że władza ukraińska musiała uciekać przed samymi ukraińskimi chłopami [1, s. 33]. Główną przyczyną utraty przez Ukrainę państwowości we wszystkich czasach były wewnętrzne waśnie, konflikty i przewroty, które osłabiały ją na tyle, że stawała się łatwym łupem. I żadne oparcie na czynnikach zewnętrznych (Skoropadski — na Niemcach, Petlura — na Polakach) nie mogło uratować młodego państwa, zwłaszcza w obliczu zewnętrznej agresji rosyjskiego szowinizmu, nieważne, białego czy czerwonego. Jaskrawą ilustracją tego jest epoka hetmańszczyzny od czasów Bohdana Chmielnickiego. Kiedy państwo kozackie było silne, opierało się nie tylko na samym kozactwie, ale i na chłopstwie w ogóle, zwycięską walką wyzwoleńczą zdobyło uznanie i osiągnęło sukces państwowotwórczy w traktacie zborowskim z Polską (8 sierpnia 1649 r.). Wtedy to województwa kijowskie, czernihowskie, bracławskie królestwo polskie oficjalnie uznało za Ukrainą jako państwem; rozmieszczenie wojsk polskich zostało zabronione; urzędy państwowe sprawowali prawosławni; rejestrowe kozactwo miało liczyć 40 tys.; przeprowadzono amnestię. Jednak już po dwóch latach, po niesławnej bitwie pod Beresteczkiem, zawarty z Polską nowy, białocerkiewski traktat (18 września 1651 roku) pozostawił Ukrainie tylko województwo kijowskie, przywrócił na innych terytoriach polską administrację i szlachtę, pozwalał mieć tylko 20 tys. rejestru i, co bardzo ważne, zabraniał stosunków z innymi państwami. Faktycznie oznaczało to utratę podmiotowości państwa. Następny traktat z Rosją (Perejasław, 8 stycznia 1654 r.) był oczywiście wymuszonym krokiem hetmana Bohdana Chmielnickiego w obliczu groźby totalnej katastrofy. Zdając sobie sprawę ze słabości Ukrainy jako państwa wobec wzmocnionej polskiej potęgi wojskowo-państwowej, poszedł na to w celu zachowania państwowości. Maksymalnie możliwy w tamtych warunkach interes Ukrainy został zapisany w artykułach marcowych (14 marca 1654 r.). W szczególności dotyczących wyboru hetmana i starszyzny na radzie; rozszerzenia wojskowego rejestru kozackiego do 60 tysięcy; stworzenia i funkcjonowania samodzielnej administracji i sądu; zbierania przez starszyznę podatków dla carskiego skarbca oraz odpowiedniej płacy dla starszyzny; wspólnej z Rosją wojny przeciwko Polsce. A jeśli chodzi o stosunki dyplomatyczne, to zabraniano ich tylko z sułtanem i królem. Jak widzimy, i tutaj podmiotowość państwowa była ograniczona, chociaż nieco wzmacniała Ukrainę, zwłaszcza w porównaniu ze stratami zapisanymi w ugodzie białocerkiewskiej. Po śmierci Bohdana Chmielnickiego przestało w istocie istnieć samo państwo ukraińskie. Następni hetmani działali sytuacyjnie, szukając oparcia nie we własnym narodzie, a w tych cudzoziemcach, którzy wydawali im się pewniejszą ochroną. Bo inaczej dlaczego Ukraina nie powstała ponownie jako państwo aż do lat 1917—1920?.. I. Wyhowski znów udał się do króla, wynegocjowawszy u niego poprzez traktat hadziacki (6 września 1658 r.) „Wielkie Księstwo Ruskie” z trzech województw. Jurij Chmielnicki artykułami perejasławskimi (17 października 1659 r.) faktycznie przekreślił wszystkie osiągnięcia swojego ojca, całkowicie podporządkowując Ukrainę Moskwie, łącznie z zakazem prowadzenia polityki zagranicznej bez zgody cara; tylko na rozkaz cara kozacy zobowiązani byli wyruszać na wyprawę. Nawet ukraińska cerkiew podlegała moskiewskiemu patriarsze (oto jak daleko korzeniami sięga problem, który dopiero teraz przezwycięża ukraińskie prawosławie!) Minie niespełna rok, a J. Chmielnicki podpisze z Polską traktat słobodyszczeński (7 października 1660 r.), na mocy którego hetmańszczyzna zrywała stosunki z moskiewskim carem na podstawie traktatu hadziackiego I. Wyhowskiego, ale już na prawach tylko ograniczonej autonomii (bez deklarowanego Wielkiego Księstwa Ruskiego) i w istocie musiała wysyłać kozactwo na wojnę w interesie Polski. A dalej — jeszcze gorzej. Artykuły moskiewskie (1665, wrzesień), podpisane przez I. Brzuchowieckiego, podporządkowywały ziemie ukraińskie władzy moskiewskiego cara, ukraińska cerkiew podlegała moskiewskiemu patriarsze, stosunki dyplomatyczne rządowi hetmańskiemu zabraniano, carscy wojewodowie zbierali podatki od ludności ukraińskiej itd. Artykuły głuchowskie (marzec 1669 r.) z Moskwą D. Mnohohrisznego nieco osłabiały poprzednią niewolę, ale pozostawiały Ukrainę zależną od Moskwy. Artykuły konotopskie (czerwiec 1672 r.) I. Samojłowicza, tak jak artykuły kołomackie (25 lipca 1687 r.), przypieczętowane przez I. Mazepę, tylko wzmacniały zależność od Moskwy. We wszystkich przypadkach zewnętrzne stosunki dyplomatyczne były ograniczonej władzy hetmańskiej zabronione. Ukraińsko-szwedzki traktat, na który poszedł Iwan Mazepa (29—30 października 1708 r.), był realną próbą potwierdzenia państwowej niepodległości Ukrainy. Niestety, klęska w bitwie pod Połtawą pogrzebała te nadzieje aż do rewolucji lutowej 1917 roku w Petersburgu oraz rewolucji ukraińskiej 1917—1921 lat. Ten zwięzły ekskurs w odniesione w czasie wydarzenia historyczne jest potrzebny dla wyraźnego uświadomienia zagrożeń dla ukraińskiej państwowości. Czyż mogłaby zdarzyć się aneksja Krymu, wojna w Donbasie, gdyby nie błąd Ukrainy, utrwalony w memorandum budapeszteńskim?.. Polegając na tak zwanych “gwarancjach”, Ukraina okazała się oszukana, okradziona przez jednego z tych samych “gwarantów” i otrzymała agresję wojskową. A tak zwany “Nord Stream-2” — to już jak wisienka na torcie na stypie po zburzonych złudzeniach… Trzeba powiedzieć, wracając do historii rozwoju porewolucyjnej Ukrainy, że pędy samodzielnego państwa, założone przez jego fundatorów, przejawiały się także w logice zachowania niektórych wybitnych działaczy bolszewickich, którzy sprawowali władzę na Ukrainie Radzieckiej w okresie lat 20. Chodzi przede wszystkim o głównego ideologa ukrainizacji Mykołę Skrypnyka, u którego, zdaniem Iwana Dziuby [1, s. 37—45], odzywały się silne ukraińskie sympatie, a konkretna praca nad ukrainizacją otwierała oczy na całą głębię problematyki narodowej i “wywracała duszę”. “Nie ostatnią rolę w przeprowadzaniu ukrainizacji, — twierdzi I. M. Dziuba, — odgrywali wywodzący się z ukraińskich (narodowych) partii lewicowych — borotbistów, ukapistów. Skręt … w stronę kompromisu z bolszewikami nie był zdradą interesów narodowych, jak im to często zarzucano i zarzuca się, — wręcz przeciwnie, była to próba zagwarantowania, choćby częściowo, interesów narodowych także w tej wewnętrznej i międzynarodowej sytuacji, która realnie się kształtowała. Była to próba wniesienia wyraźnego ukraińskiego składnika do ruchu komunistycznego, z którym wówczas w kręgach rewolucyjnych wiązano przyszłość ludzkości”. Trzeba było mieć nie lada odwagę, aby z taką upartością i wytrwałością w tamtych warunkach dosłownie “przebijać” ideę “korienizacji”, ukrainizacji, jak to robił M. Skrypnyk. Ta tytaniczna praca była przykrywana dogmatyczną tezą, wygłoszoną w 1923 r. na naradzie w KC RKP(b): “Dla tego, aby zrozumieć ukraińskie chłopstwo, musimy podejść do proletariatu i powiedzieć: “Przodujące oddziały klasy robotniczej, nauczcie się języka ukraińskiego po to, aby prowadzić ukraińskie chłopstwo do socjalizmu”. Dla samego Skrypnyka, jak i dla O. Szumskiego, W. Ellana-Błakytnego “było to partyjno-koniunkturalne przykrycie dalekosiężnych planów budowy socjalistycznej Ukrainy jednak jako nowoczesnego państwa z pełnowartościową kulturą i zabezpieczonym językiem narodowym” [1, s. 38—39]. M. Skrypnyk jeszcze w czasach wojny domowej ostro występuje przeciwko wydzieleniu tak zwanej Doniecko-Krzyworoskiej Republiki oraz publikuje w 1920 r. artykuł “Donbas i Ukraina”, motywując ukrainizację. Dla ukraińskiego bolszewika Mykoły Skrypnyka, jak i dla państwowców UNR i ZUNR, w ogóle nie stało pytanie integralności, Soborności Ukrainy. Inaczej i nie mogło być dla prawdziwych Ukraińców. Ich pogodziła historia… I oddała im należne. Tragedia sztucznego Hołodomoru 1932—1933 lat, wyraźny akcent na którym postawił Iwan Dziuba we wspomnianej książce, ideologiczno-diabelskim zamysłem runęła na Ukrainę zza kremlowskich dwugłowych wież, jednak grobowym mrokiem nakryła ukraińskie wsie działaniami domorosłych “aktywistów”-morderców. Gdzieś aż z samego kodu genetycznego odczuwam wstręt do słowa “aktywista”, bo właśnie tacy “ziomkowie-aktywiści” pozbawili życia ponad trzy setki współmieszkańców w moich rodzinnych Pyszkach i sąsiedniej Ożariwce na Podolu. Głos w obronie wsi podniósł tylko rozkułaczony indywidualny rolnik, pryncypialny przeciwnik kołchozów, mój rodziony dziadek Kasjan Andrijowycz Czyż. On, nieproszony, przyszedł w przedżniwia na zebranie kołchozowe, gdzie w prezydium zasiadali naczelnicy z rejonu i miejscowy aktyw, wszyscy jak jeden ubrani w farbowane skórzane kurtki, i pomimo ich wężowego syczenia, wzywał chłopów do ratowania się przed nadciągającym głodem. “To wasza ziemia! To wasz chleb!.. Żnijcie, ratujcie się przed biedą…”. Takiego zuchwałego nieposłuszeństwa nie wybaczyli mu. Po dwóch miesiącach, w listopadowych zmierzchach, kiedy głód już kościsto dusił wieś, przyszli po niego… “Aktywiści” donieśli “organom”, że zbiórka zboża zawodzi przez “kułaka Czyża Kasjana Andrijowego, który prowadzi aktywną antyradziecką robotę wśród chłopów…”. Tortury nie zmusiły dziadka, któremu minęło zaledwie pięćdziesiąt lat, przyznać się do winy. Nie uznał i wyroku — siedem lat zsyłki na Północ. Ogłosił głodówkę i zmarł w więzieniu w Lubarze. Zatem nawet z pozycji osobistego rozrachunku ze skurwysyństwem, sprzedajnością i służalczością podzielam wniosek Iwana Mychajłowycza Dziuby: nam potrzebna “…uczciwa narodowa samokrytyka (póki co cała nasza krytyczna energia skierowana jest na zewnątrz, a nie na samych siebie). Powiedzą: my i tak bici, szczuci, poniżeni — jakże nam jeszcze samych siebie biczować? Ale czyż w lepszym położeniu była Ukraina w XIX wieku, który zrodził potężną falę narodowej samokrytyki u Szewczenki, Franki, Drahomanowa, Łesi Ukrainki, Wołodymyra Samijłenki i in.? I czyż samokrytyka jest samoponiżeniem i samobiczowaniem, a nie wręcz przeciwnie: samooczyszczeniem, samoodnowieniem, samomobilizacją? Narodowa samokrytyka zawsze była i będzie nie tylko odwrotną stroną narodowego postępu, ale — co szczególnie ważne — i jego jedynym mocnym fundamentem, jedyną gwarancją moralnego zdrowia i prawdziwości takiego postępu” [1, s. 142]. Wniosek, w którym się utwierdzam. Za kulisami przyszłości kryją się nasze dawne grzechy i obecne błędy. Historii nie da się przepisać. Lecz jej lekcje trzeba i znać, i przyswajać, i stosować w nowych realiach społeczno-politycznych. Dla dobra Ukrainy i dla szczęśliwego losu Ukraińców. Literatura: 1. Dziuba I. M. Pułapka. Trzydzieści lat ze Stalinem. Pięćdziesiąt lat bez Stalina. — K.: Krynycia, 2003. — 144 s. 2. Gen. M. Omelianowycz-Pawłenko. Wspomnienia. Literacko-Naukowy Wiestnik, 1930, SI, ks. II. 277 s. Kiedy przez pryzmat 100-lecia naszej historii oglądasz początek rewolucji ukraińskiej i w jej kontekście 100-lecie narodzin służby dyplomatycznej, która powstała na potrzebę Ukraińskiej Republiki Ludowej, Państwa Ukraińskiego, Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, oraz właśnie odnotowane 100-lecie Aktu Zjednoczenia URL i ZURL jako wyraz Soborności Ukrainy, to skłania do rozmyślań o losie państwa ukraińskiego na obecnym skomplikowanym historycznym przełomie.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Borys Hrinczenko w obronie dziedzictwa Pantelejmona Kulisza

Wasyl JAREMENKO, profesor Zakończenie. Początek w nr 10 z 2019 r. U Kulisza była bardziej fizyczna [wada] niż umysłowa: był człowiekiem bardzo upartym, mógł bardzo dużo pracować, ale do pracy popychała go nie wyższa idea, a tylko nienasycone pragnienie bycia wyżej od innych. Stąd i wszystko! Będąc człowiekiem dość wykształconym, Kulisz wcale nie był prawdziwym uczonym, chwytał się i slawistyki, i etnografii, i historii — i w niczym nie zrobił niczego wykończonego, takiego, co miałoby wartość samo w sobie. Nie był bojownikiem (podkreślone przez F. Wowka. — W. J.), jak Pan mówi, a po prostu zadziorem, i to nie z tych najodważniejszych. Pan za nic nie powie, za co i z czym walczył, a tylko z kim, i tutaj wyjdzie, że bił się dzisiaj z tymi, z którymi godził się wczoraj itp. Nawet w literaturze nie wyszedł poza przekłady, choć mógłby wyjść, gdyby tylko udała mu się konkurencja z Szewczenką w wierszach. I w ogóle wziął Pan na siebie bardzo niełatwą rzecz, pisząc nekrolog na jego temat, i zrobił nawet więcej niż można było…”2. Oczywiście, I. Ajzensztok w latach 20. poszedł dalej niż F. Wowk. Cieszył się, że w jego czasach „łamią się stare, zwyczajne i wygodne, jak rozchodzone buty, schematy, łamią się i zastępują nowymi, mniej wygodnymi, za to bardziej naukowymi”. Lecz radość I. Ajzensztoka była przedwczesna. W latach 30. XX w. ukraińską naukę czekała totalna zagłada. I. Ajzensztok uważał, że gorsze czasy dla ukraińskiej nauki minęły w XIX w. „My do ostatniego czasu nie wiedzieliśmy, jak pisarze wyglądali naprawdę: ich nam mistrzowsko podrabiano, jak fałszywe pieniądze. Zatajano jedno, podkreślano drugie. I uważano niemal za świętokradztwo odrzucenie kłamliwego wstydu i po prostu patrzenie w oczy historii”. W takich warunkach historycznych B. Hrinczenko jako autorytet naukowy został po prostu zniszczony. A swego czasu on sam odszukiwał ukraińskie propyleje Makarowskiego, Tyszkowskiego, Kuzmenki, pisał szkice o zapomnianych wtedy S. Rudanśkim, O. Szyszackim-Illiuczu i innych, których dopiero teraz zwracamy czytelnikom. Pod groźbą całkowitego zapomnienia był i Pantelejmon Kulisz. Ten proces zatrzymał B. Hrinczenko swoimi „Listami z Ukrainy Naddnieprzańskiej”, „Do historii Kuliszowych »Doswitok«”, przedmową-odezwą do czytelników almanachu „Dubowe lystia”, szkicami „Iz nowostiej ukrainskoj litieratury”, dotąd niedrukowanym artykułem „K woprosu ob ukrainskom prawopisaniji”, w którym dokumentalnie przedstawił zasługi Kulisza w stworzeniu naukowej ukraińskiej pisowni. Jeden z 19 pseudonimów Kulisza — Rataj Pawło, czyli oracz, rolnik — być może najdokładniej odtwarza obraz i istotę jego. Hromada znalazła jeszcze dokładniejszy określnik — „gorący” Kulisz, ale i do dzisiaj, według trafnego wyrażenia akademika S. Jefremowa, do nas dotarł i na jubileuszowej fali płynie „przewiany” Kulisz. Ulubieńcem losu nigdy nie był, w poszczególnych okresach stał w centrum kulturalnego, duchowego, naukowego i społecznego życia ukraińskiej wykształconej warstwy, a dożywał wieku już zapomniany, w samotności na chutorze ze swoją wierną żoną-towarzyszką, prawdziwą „ukraińską Beatrycze” (I. Puluj) — Ołeksandrą Kulisz-Biłozerską — w literaturze Hanną Barwinok. Tenże akademik Jefremow pisał, że ona jedyna „usiłowała” stworzyć kult Kulisza, który „zdecydowanie nie przyjął się w szerszych kręgach, a samotna mogiła pisarza tylko dalej prowadziła chutorową samotność żywego Kulisza”. Życie P. Kulisza pełne jest paradoksów. Zmarł, a ściślej, zamarzł w na nowo urządzonym w stodole gabinecie pracy z piórem w ręku. Bo Motroniówkę spalił rzutki i sprytny polski dzierżawca, a Kulisz pozostał pogorzelcem, jak i jego naród, do którego sam bezpośrednio powrócił i chodził za pługiem, jak i on, naród! Znał go nie zza pańskiego płotu, a wszystko zrobione dla narodu dawało moralne prawo rzucić mu gniewne oskarżenia, bo ten naród nie przejawiał zamiaru uświadomienia sobie swojego niewolniczego stanu i przerażenia się nim. Wsłuchajmy się w wersy „Psałtyrnej psałmy” z epigrafem z Szewczenki: Może, wrócę znowu Moją prawdę bezduszną; Moje ciche słowo. Może, wykuję ja z niego Do starego pługa Nowy lemiesz i odkładnię, I ciężkie uprzęże, Może, zaorzę ugór ten, A na ugorze Ja posieję moje łzy, Moje szczere łzy. Kuliszowe „nowy lemiesz i odkładnia”, i „ciężkie uprzęże” mają taki wygląd: Narodzie mój, jasyrniku tatarski, Niewolniku turecki najdroższy. Narodzie mój, niedouku łaciński, Towarzyszu moskiewskiej ciemnoty! Jedzą cię twoi sąsiedzi w milczeniu I za twoje niewolnictwo nie płacą. Przepadło już i jadowitość w tobie w sercu, Bohateremże ty jesteś chyba nad żydostwem. Nie uczysz się ani od Greków, ani od Łacinników, Ciemnotą i Moskala zawstydzasz. To oryginalna parafraza 137. psalmu, ale nie każdy ma moralne prawo adresować podobne swojemu narodowi. Do tego trzeba być Kuliszem i kochać go, jak Kulisz, a co najważniejsze — zrobić dla niego, dla nas z wami tyle, ile zrobił Kulisz: Narodzie mój! co nam teraz począć? Czyżby na wieki będziesz spać i spać? Narodzie mój! obudź się na chwilę I spójrz po ludzku na Ukrainę. Narodzie mój! spójrz oczami na pole. Niech na nim nie korzeni się boleść. My myślami to pole zaoramy, Od Wisły do Kubania łzami zrosimy... A coż my tam dla prawnuków posiejemy, Kiedy i szeptać jeden drugiemu nie śmiemy. Ta część „Psałtyrnej psałmy” — swoista solidarność z Szewczenkowym zamiarem zaorania „ugoru tego” i posiania na nim choćby „szczerych łez”. Kulisz idzie dalej: A coż my tam dla prawnuków posiejemy? I oni pierwsi rzucili na ukraiński grunt ziarna wielkich myśli; Kulisz, jak i Szewczenko, był jednym z pierwszych pionierów ukraińskiej idei, chociaż czasem realizował ją w „barbarzyński” sposób. Problem Kulisz—Szewczenko wisi nad naszymi myślami i dzisiaj, nie jest on wyjaśniony, a nad Kuliszem ciąży bezpodstawne oskarżenie o zdradę Szewczenki, o rzekomo otwartą wrogość jeszcze za życia. Nie będę dla sprostowania przytaczać ogólnie znanego. Spójrzmy na nich oczami żony Kulisza Hanny Barwinok. W zbiorach Muzeum Kociubynskiego w Czernihowie przechowuje się ponad 400 listów jej do adwokata I. L. Szraha, są one prawie nieznane. W każdym z nich są wiadomości o Kuliszu, są ciekawe informacje i o Szewczence. 29.XII.1898 r.: „Szewczenko do końca życia swego bywał u nas po trzy razy dziennie — zachodził w łatanych butach — posiedzi, to pośpiewa, to posmuci się, jak w domu. My go kochaliśmy, szanowaliśmy, i dusza jego czuła to. A Muzę jego i zdrowie pilnowaliśmy, nie tylko pysznymi frazami obsypywali — a ja mu, jak tylko ruszył po zsyłce do Petersburga, posłałam opończę — ona i szyła się w Czernihowie, i umierając nią się przykrywał. A potem i ulubioną stynkę mu marynowałam i posyłałam”. 15.XII.1904 r.: „...a gdyby w 1847 roku nie zrujnowali nas, tak byśmy za granicę pojechali i Szewczence szeroko by drogę żona moja otworzyła i oświeciłaby jeszcze bardziej. Jeszcze by pożył, jeszcze by napisał”. 28.XII.1906 r.: „Oto postawią pomnik Szewczence, a w kolejce i Kulisz. Ja choć nie doczekam się tego, a czuję sercem, że tak będzie: bo w takim obłędzie i letargu okrucieństwa ludzie nie mogą wiecznie być. Żeby takiego wybitnego człowieka nie docenić!” Święta naiwność. Nadzieje na pomnik Kuliszowi tej świętej „ukraińskiej Beatrycze” jeszcze się nie spełniły, i czy wyszliśmy z letargu okrucieństwa i obłędu, oczywiście, nie tutaj należy mówić. Rok później, a właściwie w pierwszą rocznicę śmierci Kulisza, Hanna Barwinok pisze do I. Szraha o dziale Kulisza w Muzeum ukraińskich starożytności W. W. Tarnowskiego, dla którego przekazała większą część archiwum: 16.II.1898: „Ja Tarnowskiemu wszystkiego niemało przywiozłam. Szkatułkę roboty mojej żony — instrumentów część, trzy obrazy — ikonę 1845 roku i jeden obraz sepią rysowany, i dwa jego żarliwe, pamiętne — biblijną, kałamarz, ołówek i itp. i itp. Cała karawana i tyle samo jeszcze jego rzeczy z powrotem pojechało. Bo, mówi, ciasno w muzeum. A ja chciałam jeszcze i płużek dodać, którym on orał. Dla stolarza i oracza osobny kącik powinien być. Cała Europa nie doczeka się takiego pracowitego i wielostronnego uczonego człowieka... I tyle on napracował... A przy tym i stolarz, i oracz, i malarz, i introligator, i galwanoplastykę znał, i grał na flecie, skrzypcach — i to w minuty odpoczynku. A takich wszechstronnie wykształconych ludzi trzeba dla młodszego pokolenia pokazywać z każdej strony”. Cóż mamy „pokazywać dla młodszego pokolenia”? Przede wszystkim musimy wiedzieć, że w dziesiątkach przypadków naszego kulturalnego, literackiego, naukowego życia przy imieniu Pantelejmona Kulisza musimy postawić epitet — pierwszy. On pierwszy pełnym głosem w epilogu do pierwszego wydania pierwszej ukraińskiej powieści historycznej „Czarna Rada” postawił pytanie, jak sam je określił, „O stosunku literatury małoruskiej do ogólnorosyjskiej” (1857). Tutaj została dana pierwsza zachwycona ocena poezji T. Szewczenki, tak zachwycona, że poeta musiał listownie zauważyć: „Tylko ty bardzo już, aż nadto bardzo, podpuściłeś mi pachnącego kadzidła, tak bardzo, że ja trochę nie zaczadziałem”, — ale był uskrzydlony. W istocie Kulisz stawiał problem, czy chodzi w uczniach literatura ukraińska w stosunku do rosyjskiej nauczycielki, czy ma swoje wartości oraz innych nauczycieli, już europejskich. To jest to pytanie, które stawiał w 1847 r. Szewczenko: „U nich naród i słowo, i u nas naród i słowo”. W tym epilogu Kulisz pierwszy nazwał Mykołę Gogola wśród ukraińskich pisarzy, którzy pisali w języku rosyjskim, — i od tego uznania nigdy nie odstępował, wydając po raz pierwszy napisaną przez siebie naukową biografię M. Gogola oraz „Utwory i listy N. W. Gogola” — najpełniejsze na tamten czas, komentowane przez Kulisza wydanie. Pytanie „O stosunku literatury małoruskiej do ogólnorosyjskiej” wywołało ogólnoukraińską dyskusję w latach 60.—70. XIX w. Brali w niej udział Franko, Drahomanow, Hrinczenko, Krymski, ale za każdym razem tę dyskusję wstrzymywały administracyjno-carskie zakazy, a ostatni raz — w latach 1925—1927 — zakończyła się bolszewickim pogromem Chwylowego i chwylowców. Za tą literacką dyskusją stał cień Kulisza. Faktycznie hasło „Dajesz psychologiczną Europę” wysunął Kulisz, aktywnie pracując nad wznoszeniem „złotych mostów” między ukraińską a światową kulturą. On pierwszy przetłumaczył 13 dramatów Szekspira, szereg utworów poezji niemieckiej, rosyjskiej, a co najważniejsze — dokonał przekładu współczesnym językiem ukraińskim Biblii, pierwszy jej pełny przekład ujrzał światło dzienne, co prawda, po jego śmierci, w 1903 r. w Wiedniu. Dokładną ocenę działalności Kulisza w tym kierunku dał Drahomanow w liście do Pawłyka: Kulisz „uderza w punkt światowej, ludzkiej kultury, którą podniesie nasz naród” (t. VII, s. 106); S. Jefremow w artykule „Bez syntezy” zaznaczał, że nim (Kuliszem) całe życie władała jedna myśl — „od przodków, od tego ukraińskiego kozackiego rodu, z którego pisarz wyszedł, — idea samodzielności ukraińskiej narodowości”. Tego nie wybaczali ani, według słów marksisty Plechanowa, „człowiek ekstremy”, „dławiący się szowinista” Wissarion Bielinski, ani bolszewiccy ideolodzy, ani współcześni rosyjscy demokraci, chociaż już powszechnie wiadomo, że rosyjski demokrata kończy się tam, gdzie pojawia się ukraińska idea. „Wiatr chłodny nam z północy wieje”, — zaświadczał Kulisz w latach 60. XIX w., wieje on i dzisiaj. Słusznie, z zasłużonym szacunkiem oceniał Kulisza jeszcze za jego życia... sam Kulisz. I to także nie jest zmyślony szczegół do jego wizerunku. Takim on był. A przecież było z czego być dumnym. Jeszcze w wieku 16 lat P. Kulisz zaplanował swoje życie: zostać pierwszym poetą Ukrainy. I on nim został, co prawda, po śmierci Szewczenki. Pierwsza poetycka historia Kulisza — poemat „Ukraina” — pojawiła się niemal jednocześnie z „Kobziarzem” Szewczenki. Kulisz zrozumiał, że pierwszym poetą nie on, drugim być nie chciał i zamilkł niemal na 20 lat. Pochowawszy na Górze Czerneczej prochy Szewczenki, Kulisz wyruszył w tournée po Europie i Bliskim Wschodzie. Pierwszy raport po powrocie składał w Hromadzie Połtawskiej, którą kierował O. Konyski. Kulisz uciekł się do literackiej mistyfikacji, jakoby on wśród zadunajskich zaporożców znalazł poetę, który „gdzie tam temu Tarasowi”; i zaczął czytać własne wiersze. Pałający zazdrością z powodu Hanny Rentel, która, zobaczywszy wąsy Kulisza, żarliwe spojrzenie, czarującą mowę, zapomniała o Konyskim, Ołeksandr Jakowycz powiedział: „Nie kręć, Pańku, wiersze twoje”. Tego było dość, żeby przez następne 30 lat nie zauważać Konyskiego, a w 1862 r. pojawił się zbiór „Doswitky”, który, według słów Franki, rzeczywiście przez kilka dziesięcioleci był najlepszą książką poetycką Ukrainy. W planach Kulisza widniała 12-tomowa „Encyklopedia folkloru i etnografii”. On pierwszy rozpoczął jej wydawanie pod tytułem „Zapiski o Południowej Rusi”. W latach 1856—57 wyszły dwa tomy, trzeci był w składzie, ale czas wymagał wydania innego typu, i Kulisz przygotowuje czasopismo „Chata”, na wydanie którego pozwolenia nie otrzymał (pierwszy przygotowany

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

a jednak doprowadził do wydania pierwszego ukraińskiego literacko-artystycznego i społeczno-politycznego czasopisma „Osnowa” w latach 1861–62. Aktywną działalność wydawniczą Kulisz prowadził we własnej, pierwszej ukraińskiej prywatnej drukarni XIX wieku. Do oceny utworów literatury ukraińskiej wypracował jasne kryteria w artykule „Charakter i zadania krytyki ukraińskiej”, który jako pierwszy oparł ukraińską krytykę literacką na podstawach naukowych, a jego „Notatki o Południowej Rusi” jako pierwsze przedstawiły wzory naukowej folklorystyki i etnografii: Kulisz pierwszy wprowadził stenograficzny zapis utworów ludowo-poetyckich z ust opowiadających. Na koniec przeglądu prac Kulisza na kulturowych ugorach wspomnimy o jego „Gramatce” (1857), Elementarzu, w którym po raz pierwszy zastosował taką azbukę, która najpełniej oddawała fonetyczne cechy ukraińskiej mowy i stała się ogólnoukraińską normą. Odeszły do historii „maksymowiczówka”, „drahomanówka”, „żelechiwka”, „hacukiwka”, a pozostała „kulisziwka”, której używamy także dziś, chociaż zapomnieliśmy, że to „kulisziwka”, ale cieszymy się, że litera „ґ”, represjonowana w latach 30. w „kulisziwce”, dziś została zrehabilitowana i służy podniesieniu kultury ukraińskiej mowy, i, dało Bóg, kolejne pokolenia już nie będą mówić „Fata morgana”, Choma Hudź, Gete, lecz „Fata morґana”, Choma Ґudź, Ґete, gdyż wciąż noworodki ukraińskie mówią „ґu”, „aґu”, a dalej od natury oddala ich „rodzima” szkoła. Jak widzimy, nie ma takiego obszaru naszej kultury, na którym Kulisz nie zostawiłby wyraźnych i głębokich śladów. W poszczególnych przypadkach również „naśladował”, ale o tym powiedzą jeszcze chętni do „przewiewania” Kulisza, do spekulacji na nadmiernie rozdętej ambicji, która prowadziła do rzucania się w skrajności, do zerwania z częścią współczesnych, do głoszenia filozofii folwarcznej i odosobnienia na folwarku, choć i tam Kulisz obalił dawne przysłowie „jeden w polu nie wojownik”. On sam był wojownikiem i zgromadził wszystkich świadomych i dzielnych do ukraińskiej chaty: Hej, kto na smutek szlachetny bogaty, Schodźcie się w milczeniu do rodzinnej chaty, I siądźmy na gołych ławach, I posmućmy po umarłych braciach. Nasze jubileuszowe kąty są gołe, skąpe i suche artykuły prasowe, przedrukowano trochę, a jeszcze Hanna Barwinok przygotowywała wraz z Iwanem Kamaninem dwudziestotomowe wydanie utworów i listów P. Kulisza. Na świat wyszło tylko 5 tomów, bo zmarła żona — Hanna Barwinok. I jak go kochała! Z listu do I. L. Szraga: „A Kulisz, cóż to za człowiek?! Modliłam się i modlę się do takiej wielkości ducha. 50 lat życia z Kuliszem tak szybko minęło, że nie podniosłam nawet oczu ku górze... Nie daję sobie prawa oceniać jego utworów z powodu braku wysokiej kultury wykształcenia, ale duchowo powiem: po Stwórcy Niebieskim mogę go tylko wynieść, rozważając całe jego życie, całą jego cierpliwość wobec Chrystusa, który i policzki znosił od ciemnych ludzi. Młode pokolenie oświeci go prawdziwym światem, a niepojętni niech czytają wszystko, co on pisał. „Kiedyś wszystko minie — jedna prawda pozostanie”. Z listu z 19.I.1903 r.: „On mnie też nauczył kochać. Jego serce gorące, wrzące miłością, i przez brzegi kochał cały świat i mnie. I nauczył mnie kochać tak, że aż do dziś płonę większą miłością i czcią do niego, niż dawniej”, — pisze do Illi Szraga 75-letnia Hanna Barwinok. Ponad 90 lat temu, 5.VII.1904 r., donosiła Illi Szragowi: „Ogrodzenie wokół mogiły skończyłam, a słowa na bramie pięknymi słowiańskimi literami wycięli i pokryli brązem. Oto tekst: I będzie duch jego z wieku w wiek siać, Serca uzdrawiającą wodą kropić, I rany goić i łzy ocierać”. Z tą nadzieją zakończymy, bo nie napisaliśmy nad jego mogiłą swoich słów — nikt, uciekamy do Europy ze swoim kurzym gniazdem, zamiast w pocie czoła pracować w domu nad budową swojej niezależnej, suwerennej Ukrainy, na którą wszystkie siły złożył nasz sławny pisarz i działacz społeczny. ———————— 1 Autbenenihil — albo dobrze, albo wcale 2 IR NBUV, f. III, nr 35957 3 Zapiski Historyczno-Filologicznego Wydziału, t. IV, Kijów, 1924, i osobno

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Rezystans Karpato-Ukrainy

Szczególnie katastrofalna dla Ukrainy, zarówno w przebiegu, jak i w skutkach, okazała się II wojna światowa, zainicjowana przez zewnętrznych agresorów. Tragedia zaczęła się znacznie wcześniej, niż odnotowała to oficjalna historiografia. I to nawet nie 1 września, a 14 marca 1939 roku, kiedy Węgrzy za zgodą Niemiec, które tego samego dnia ruszyły na Pragę, rozpoczęły okupację Karpato-Ukrainy. Jurij KOWALIW „Niemiecko-węgierski faszyzm” (O. Myszanycz) napotkał na odcinku sewluszowsko-chustskim zbrojny opór czeskich oddziałów wraz z „Karpato-Siczą”. 15 marca „siczo-wicy” bronili Korolewa nad Cisą, Sewlusza, linii Rokosowo—Werycia–Wielka Kopań przed liczniejszymi, dobrze wyposażonymi Madziarami, umożliwiając Sejmowi zebranie się w Chuście, gdzie prezydent Karpato-Ukrainy A. Wołoszyn ogłosił jej niepodległość, niestety, nieuznaną przez nikogo na świecie. Następnego dnia, od godziny 10 do 14, odbyła się największa bitwa na Krasnym Polu. Wyczyn „siczo-wików” czynił ich postaciami heroicznego eposu. Jurij Klen w napisanym uroczystym metrum wierszowym, bliskim heksametrowi, fragmencie epopei „Popiół imperiów” przeprowadził paralelę między młodymi obrońcami Karpato-Ukrainy, którzy zginęli na Krasnym Polu, a Spartanami — obrońcami Termopil (480 r. p.n.e.) z okresu wojen grecko-perskich. Przesunięcie konkretnych realiów życiowych w płaszczyznę legendarną jest uzasadnione założeniami historiozoficznymi, które podzielał poeta jako przedstawiciel „Szkoły Praskiej”, krzyżując antyczną czasoprzestrzeń z karpato-ukraińską, odnajdując wspólne dla nich kody: Męstwo nieśmiertelne i tutaj. A radość i żal bezmierne. I na tych skałach stromych promienie rzeźbią złociście: „O przechodniu, przystań! Powiadom Ukrainę, że wierni jej dumnym testamentom, tutaj polegliśmy wszyscy trzejście!” Reminiscencja starogreckiej epitafii („Podróżny, zatrzymaj się! Tutaj pochowany ten, kto poległ za ojczyznę...”) wskazywała na historyczne znaczenie Karpato-Ukrainy pomimo jej krótkotrwałego istnienia: zaledwie pięć miesięcy. O. Oles odzewał się tomikiem „Kwitnie różami” (1939) na burzliwy rozwój wydarzeń na Srebrnej Ziemi, których aktywnym uczestnikiem od jesieni 1938 r. był jego syn O. Olżycz, przewodniczący Referatury Kulturalnej Prowodu OUN, zastępca przewodniczącego Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów pułkownika A. Melnyka, koordynator pracy ideologicznej i politycznej, inicjator „Ukraińskiego biura emigracyjnego”, organizator towarzystwa pisarzy i literaturoznawców „Howerla”, któremu podlegała objazdowa grupa „siczo-wej” „Latającej estrady”. Dramatyczne kolizje tamtych dni wkrótce naświetlano w uporządkowanym przez niego dokumentalno-publicystycznym wydaniu „Karpato-Ukraina w walce”, gdzie mieścił się jego szkic „Żołnierze-budowniczowie” obok szkiców „Las szumi” S. Wiwczara, „Więzienia i obozy” M. Czyrskiego, „Bój na chustskim polu” W. Posztaka i innych. Pismo dziennikarskie służyło O. Olżyczowi jako optymalny środek strukturyzowania pola komunikacyjnego, torowania dróg koncepcji nacjocentrycznej. Takim samym celem przejmowali się też Ju. Horlis-Horski, M. Bytyński, M. Mychalewycz, M. Muchyn, którzy obok wojskowych R. Szuchewycza, M. Kołodzińskiego, Z. Kosaka, broniąc wolności Srebrnej Ziemi, upodabniali swoje pióro do bagnetu. Udział w odrodzeniu Zakarpacia brał poeta i prozaik, adwokat z Chustu T. Halip, poetka Weronika Mychalewycz. Prozaik i ksiądz Ju. Stanyneć, jak i M. Bażanśkyj, był deputowanym Sejmu Karpato-Ukrainy. Heroiczne i tragiczne wydarzenia Karpato-Ukrainy inspirowały utwory mobilne, zdolne skłonić odbiorcę do zdecydowanego oporu wobec niszczycielskich sił. To spowodowało istotne zmiany gatunkowo-stylistyczne w literaturze, której przestrzeń coraz intensywniej wypełniał dyskurs publicystyczny. Sumienie obywatelskie skłoniło do dziennikarstwa także prozaika U. Samczuka, referenta propagandy OUN, przedstawiciela „Howerli”. Systematycznie naświetlał on na łamach gazety „Nowa Swoboda” przebieg życia kulturalno-oświatowego i politycznego na przebudzonej państwowotwórczymi powiewami Srebrnej Ziemi, wygłosił referat „Zadania współczesnej literatury ukraińskiej” (6 grudnia 1938 r.), broniąc tradycyjnych poglądów na piśmiennictwo. Niemałe zainteresowanie wywołało jego 15 reportaży, opublikowanych w gazecie „Ukraińskie Słowo” (Paryż) od końca 1938 do lata 1939 roku, rozjaśnionych szlachetnym duchem rezystansu, który przeżywało Zakarpacie. Później U. Samczuk wydrukuje powieść „Słońce z Zachodu”, poświęconą wydarzeniom tamtej heroicznej epoki, napisze książkę wspomnień „Rycerz bez strachu i nagany”, w której będzie mowa o O. Olżyczu. Madziarzy, nazywając siczo-wików „bandytami” i „terrorystami”, masowo niszczyli ich bez sądu i śledztwa, rozstrzeliwali w rejonie Sewlusza, Wielkiej Kopani, Korolewa i Rokosowa (15—16 marca), więzili w obozach koncentracyjnych (Chust, Krywa, Tiaczów, Wielki Byczków, Rachów, Swalawa, Wielkie Berezne itd.), szczególnie w Varyuloposh koło Nyíregyházy (tutaj odbywał więzienie poeta M. Czyrśkyj). Wśród dokumentów, które odzwierciedlają skomplikowany przebieg narodowego przebudzenia i tragedii Srebrnej Ziemi, najpełniejszym wydaje się dziennik „Szczęście i smutek Karpato-Ukrainy” redaktora gazety „Nowa Swoboda” W. Hrendży-Dońskiego. Był to szczegółowy kronikarski zapis ówczesnych wydarzeń od ogłoszenia autonomicznej republiki w składzie Czecho-Słowacji (7 października 1938 r.) do dnia ucieczki poety z madziarskiego obozu Varyuloposh (7 sierpnia 1939 r.), przepełnionego ukraińskimi więźniami. Pisarz prześledził niełatwe etapy uświadamiania tożsamości etnicznej, przytaczał przykłady państwowotwórczego i heroicznego czynu krajan, prowokacje Czechów, Węgrów, madziaronów i moskalofilów, zbrodnie „madziarskiej soldateski”. Autor miał nadzieję, że jego świadectwa będą miały szeroki rozgłos publiczny, że na podstawie zebranego przez niego materiału „może świat przedstawić, co tutaj się działo”, jak honwedzi wymyślali „rafinowane męki dla nieszczęsnych jeńców przed zamordowaniem”. Według wspomnień O. Olżycza, więzionego w Tiaczowie, „madziarski terror szalał bez hamulców kilka tygodni”. Miała rozgłos broszura „Oskarżam Węgry” (1941; wznowiona 2015) ounowca, księdza, bojownika Karpato-Siczy, węgierskiego po... więźnia S. Papa (Puhacz), który w imieniu narodu ukraińskiego zaznaczał: „Jestem jednym z tysięcy tych, którzy w nowej niewoli po więzieniu, obozie koncentracyjnym i nadzorze policyjnym, stają do nowej walki przeciwko Węgrom, w nadziei na zdobycie wolności, i w imię zamęczonych składam skargę na naród węgierski za wszystkie pobicia, za rany i za krew, w wierze, że naród ukraiński wstawi się za swoimi synami”. Autor w wielu lakonicznych punktach konstatował niezaprzeczalne „najważniejsze punkty oskarżenia”, które do dziś nie doczekały się sprawiedliwego sądu historii. Działania Węgier uważnie śledziła Polska. 15 marca 1939 r. na rozkaz marszałka E. Rydza-Śmigłego we Lwowie i Stryju utworzono grupę operacyjną „D” (półtorej dywizji) na czele z generałem M. Bortnowskim-Spiechowiczem w celu koordynacji działań polsko-węgierskich. Władze polskie miały na celu likwidację Ukraińców-„siczowców”, gdy tylko przekroczą polską granicę. Najkrwawszymi były tragedie na przełęczach Wereckim (17 marca 1939 r.), (Tatarkim) Jabłonieckim koło Jasini (23 marca 1939 r.) i Użockim (21 kwietnia 1939 r.). Wspólny węgiersko-polski triumf sadyzmu podpada pod kwalifikację zbrodni wojennej, gdyż siły zbrojne Karpato-Ukrainy były stroną walczącą, a prawa jeńców wojennych, ogłoszone w postanowieniach konwencji haskiej (1907 r.), uzupełnione konwencją genewską (1929), były lekceważone. Wojna, którą przynieśli na Karpato-Ukrainę węgierscy faszyści, miała, wykazując oznaki etnocydu, ksenofobiczny kierunek. „Wystarczyło, żeby ktoś wskazał na mnie, że jestem Ukraińcem, a mogliby mnie znowu aresztować” — wspomina kierownik egzekutywy OUN na Zakarpaciu J. Chymyneć, któremu udało się wyrwać z uwięzienia, podobnie jak M. Cyrskiemu, U. Samczukowi, O. Olżyczowi („Zakarpacie — ziemia państwa ukraińskiego: Notatki z historii Zakarpacia”, 1991). Wycofywano z obiegu książki J. Borszosza-Kumiatśkiego, W. Grendży-Dońskiego, Mykoły Bożuka, I. Kołosa, Marka Baraboli i innych pisarzy, natomiast zachęcano do twórczości rosyjskojęzycznej i działalności sztucznego Podkarpackiego Towarzystwa Nauk. Nie zdoławszy osiągnąć pełnej madziaryzacji Zakarpacia, Węgry wprowadzały prowokacyjne rusinstwo, forsowane przez osławionych A. Brodija i S. Fencyka. Jednak dzięki niewiarygodnym wysiłkom byłych aktywistów „Proświty” i „Towarzystwa Nauczycielskiego” „udało się zachować potencjał twórczy ukraińskiego nurtu” na zamordowanej przez Węgrów Srebrnej Ziemi na początku II wojny światowej (O. Myszałycz). Studenci i wykładowcy (M. Feher, W. Rusyn, H. Tokar i in.) z Mukaczewa zainicjowali ruch oporu przeciwko okupantom, od 1940 r. działał komitet terytorialny o charakterze nacjonalistycznym z centrum w Chuście. Historyczne lekcje Karpato-Ukrainy są niezaprzeczalne. Zostały one utrwalone także w tekstach literackich. „Nie jesteśmy miękkimi Rutenami, a granitem / I dumnie Ukraińcami się zwiemy” — podkreślał W. Grendża-Doński, naświetlając w swoich wierszach przemiany mentalnej świadomości w przestrzeni zakarpackiej. Tutaj powstało nowe pokolenie, zdolne budować etniczny kosmos w immanentnych wymiarach, przeciwstawiać się destrukcyjnym tendencjom, nazwane przez I. Irlawskiego (Roszkę), który debiutował zbiorem o wymownym tytule „Głos Srebrnej Ziemi” (1938), „rycerzami”, powołanymi do rozwijania heroicznych tradycji Krut i Bazaru.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

druka awansowano do stopnia generała-porucznika i mianowano dowódcą Ukraińskiej Armii Narodowej (UAN). Pierwszym krokiem dowódcy była decyzja o przekształceniu dywizji „Galicja” w Pierwszą Ukraińską Dywizję. Następnie rozpoczął się proces formowania z jeńców ukraińskich Drugiej Ukraińskiej Dywizji UAN pod dowództwem pochodzącego z Połtawy generała Petra Diaczenki. W skład UAN włączono również Brygadę Specjalnego Przeznaczenia (spadochronową) pod dowództwem generała Tarasa Bulby-Borowcia, Brygadę Wolnego Kozactwa pułkownika Tereszczenki oraz inne pododdziały. 27 kwietnia 1945 roku Pierwsza Ukraińska Dywizja złożyła przysięgę na wierność narodowi ukraińskiemu. Rozkazem generała Szandruka „usunięto z munduru odznaki przynależności do broni SS i nałożono na czapki ukraińską kokardę z tryzubem… Dywizja miała na rękawie symbol Ziemi Halickiej — złotego lwa na błękitnym tle”. (P. Szandruk „Prawda o 1. Ukraińskiej Dywizji i Ukraińskiej Armii Narodowej”, Materiały do historii Ukraińskiej Dywizji „Galicja”, Toronto-Nowy Jork, 1990). 2 maja 1945 roku doszło do spotkania Szandruka z dowódcą kozaków kubańskich generałem Szkurą. Szandruk zaproponował generałowi przed oddaniem się do niewoli wojskom brytyjskim przyłączenie formacji kozackich do 1. UD. Szkuro odmówił. Dalszy los kozaków, których dowództwo brytyjskie przekazało do „ojczyzny”, jest znany. (J. Serednećkyj, tamże). Kiedy skapitulowały Niemcy, Szandruk wyjechał do dywizji i rozkazał „zejść z frontu najpóźniej o świcie 8 maja i zorganizowanie wyjść do Judenburga. Pułk zapasowy, a przy nim sztab Armii na czele z generałem M. Kratem, już byli w drodze do Judenburga. Żołnierze odbyli 50-kilometrowy marsz i zostali internowani przez Anglików i Amerykanów…” (P. Szandruk „Prawda o 1. Ukraińskiej Dywizji”). Teraz głównym zadaniem generała Szandruka stało się ocalenie żołnierzy dywizji przed wydaniem ich bolszewikom. „Trzeba było podejmować gorączkowe działania, aby dywizja nie została wydana bolszewikom — pisał Szandruk. — Interweniowałem różnymi drogami, a w tym było moje zwrócenie się do Stolicy Apostolskiej przez arcybiskupa Iwana Buczkę. Moje listy do Arcybiskupa poszły przez ręce Wizytatora Apostolskiego dla Ukraińców w Niemczech M. Wojakowskiego, który włożył niemało wysiłku, aby pomóc żołnierzom dywizji i mnie. W naszych działaniach na rzecz ocalenia dywizji brali udział członkowie rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie oraz wielu innych patriotów Ukrainy. Dywizję ocalono i przewieziono do Wielkiej Brytanii. (P. Szandruk „Wydanie pamiątkowe w 20-lecie dywizji strzeleckiej „Galicja” Pierwszej Ukraińskiej Dywizji UAN”, Chicago, 1963). Tak dzięki Pawłowi Szandrukowi ani jeden żołnierz Dywizji nie został przekazany na rozprawę organom sowieckim. Po wojnie generał Pawło Szandruk wyjechał do USA, gdzie brał aktywny udział w organizacjach kombatanckich i społecznych. Pawło Feofanowycz zmarł 15 lutego 1979 roku w mieście Trenton, stan New Jersey. Pochowany na ukraińskim cmentarzu w Bound Brook.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Żołnierz pierwszej linii

Anatol CZERNOW, m. Połtawa Pawło Szandruk urodził się 28 lutego 1889 roku we wsi Borsuki (obecnie rejon łanowiecki w obwodzie tarnopolskim) w rodzinie zamożnych chłopów. Uczył się w seminarium duchownym, później przeniósł się do klasycznego gimnazjum w Ostrogu. Po ukończeniu gimnazjum wstąpił do Instytutu Historyczno-Filologicznego im. księcia Bezborodki w Nieżynie (ukończył w 1911 roku). W tamtym czasie niegdyś potężna Rosja po haniebnej porażce z Japonią przygotowywała się do nowych wydarzeń wojennych na Zachodzie. Potrzebowała kadr wojskowych. Być może dlatego 22-letni historyk Pawło Szandruk postanowił zdobyć wykształcenie wojskowe w Aleksiejewskiej Oficerskiej Szkole Piechoty w Moskwie. Przebywając po rewolucji lutowej w pułku rezerwowym miasta Twer, dowódca batalionu sztabskapitan Szandruk wraz z rodakami-oficerami spróbowali zorganizować oddzielną ukraińską jednostkę. Jednak szowinistycznie nastawiona Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich urządziła prowokację i aresztowała Szandruka. I tylko dzięki wsparciu uzbrojonego batalionu, którym dowodził, został uwolniony. Szandruk powraca do swojego 70. Riazanskiego pułku 18. dywizji piechoty na front rosyjsko-niemiecki. Formuje z żołnierzy pułku ukraiński pododdział i wysyła posłańców z zawiadomieniem do Centralnej Rady w Kijowie. Odpowiedzi nie otrzymał. Armia rosyjska przeżywała swoje ostatnie dni. Pod koniec 1917 roku Pawło Szandruk powraca do Charkowa. Na początku stycznia 1918 roku wojska bolszewickie zajęły miasto. Pawło Szandruk natychmiast wyjechał do Łubniów, gdzie mieszkali rodzice i gdzie przebywał jego rodzony brat Ołeksandr — kapitan Riazanskiego pułku. Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy grupa żołnierzy-Ukraińców na czele z P. Szandrukiem włączyła się pod Romodanem do Oddzielnego Zaporoskiego oddziału generała Natijewa (od marca 1918 roku — Dywizja Zaporoska). W zmotoryzowanym dywizjonie dywizji podpułkownik Szandruk dowodził uzbrojonym w działo górskie samochodem pancernym, który nazwał „Połubotok”. Dywizja Zaporoska wyzwalała od bolszewików Połtawę i Charków. Zmotoryzowany dywizjon włączył się na stacji Łozowa do nowo sformowanej Grupy Krymskiej pod dowództwem pułkownika Petra Bołboczana. Szandruk na rozkaz Bołboczana sformował pociąg pancerny „Zaporożec”, stawiając na oddzielnej platformie samochód pancerny „Połubotok”. „Zaporożec” na czele z Pawłem Szandrukiem brał udział w wyprawie krymskiej. Po zakończeniu wyprawy Szandruk powraca do swojej rodziny w Charkowie, otrzymuje przydział do komendantury miejskiej. Pod koniec grudnia 1918 roku rozpoczęła się nowa ofensywa wojsk bolszewickich na Charków. Podpułkownik Szandruk pod ogniem miejscowych bolszewików załadował i wywiózł w eszelonie wartości Banku Charkowskiego do Połtawy, gdzie przyjął dowództwo Oddzielnego kurenia zaporoskiego, który włączył się do Korpusu Zaporoskiego, a w czerwcu 1919 roku do 3. Dywizji Strzelców Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej pułkownika Ołeksandra Udowyczenki. W październiku 1919 roku pułkownik Szandruk stanął na czele 1. pułku rekrutów ochrony w Kamieńcu Podolskim, który w marcu 1920 roku został przyłączony do 3. Żelaznej dywizji pułkownika Udowyczenki. Za sukcesy we wspólnej polsko-ukraińskiej ofensywie na Kijów (kwiecień 1920) dowódcę 7. brygady dywizji pułkownika P. Szandruka przedstawiono do stopnia generała-chorążego, który otrzymał podczas internowania w Polsce (1922 r.). Kierowane przez pułkownika Szandruka związki wojskowe wyróżniły się we wrześniu 1920 roku podczas forsowania Dniepru i Zbrucza, po rozgromieniu Armii Czerwonej pod dowództwem M. Tuchaczewskiego pod Warszawą, a także w walkach przeciwko bolszewikom podczas listopadowej ofensywy Armii URL na Żmerynkę i Wapniarkę. Jak wiadomo, po ciężkich walkach wojsko ukraińskie pod naciskiem przeważających sił przeciwnika ustąpiło za Zbrucz, na terytorium Polski. Pawło Szandruk we wspomnieniach pisał: „Niezależnie od ogłoszonej idei prawa narodu do samostanowienia, narodowi ukraińskiemu, który tonął we krwi, odmówiono pomocy materialnej, technicznej, a nawet medycznej. Było to jedną z głównych przyczyn zwycięstwa naszych wrogów, a wcale nie brak naszej wiary w zwycięstwo, czy niechęć do ponoszenia ofiar…” (P. Szandruk, „Siła dzielności”, Iwano-Frankiwsk, 2008). Przebywając w obozie w Kaliszu, Szandruk zorganizował szkołę podstawową, wykładał w obozowym gimnazjum, na kursach pedagogicznych. Od 1923 roku generał Szandruk pełnił obowiązki kierownika wydziału Ukraińskiego Komitetu Centralnego w województwie łódzkim. Razem z byłym premierem rządu URL Prokopowyczem redagował czasopismo wojskowo-naukowe „Tabir”, które wydawano do 1939 roku. W czasopiśmie Pawło Szandruk opublikował szereg publikacji o tematyce wojskowej. W sierpniu 1927 roku utworzono uznany przez dowództwo wojskowe Polski Sztab Generalny Armii URL, którego kierownikiem na lata 1927—1936 mianowano generała-chorążego Pawła Szandruka. Niezależnie od zajęć, generał w 1929 roku kończy Instytut Radiotechniczny, a w listopadzie 1936 roku wstępuje do Akademii Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Kończąc Akademię (1938), generał Szandruk otrzymał kontrakt podpułkownika i wstąpił do służby w Wojsku Polskim. W marcu 1939 roku skierowany do Lwowa w celu organizacji Ukraińskich brygad wojskowych. Trafił do strefy frontowej, zastąpił chorego dowódcę polskiej 29. brygady i wyróżnił się w walkach przeciwko Niemcom, za co otrzymał od polskiego rządu najwyższe odznaczenie wojskowe — Krzyż „Virtuti Militari”. Podczas starć z wojskiem niemieckim ranny, znalazł się w niewoli. Z czasem Pawła Szandruka, jako ciężko chorego, wypuszczono z obozu koncentracyjnego i powrócił do miasta Skierniewice, do swojej rodziny. Lecz już w styczniu 1940 roku na podstawie donosu aresztowało go Gestapo. Dzięki wysiłkom Prezydenta URL Andrija Łewyckiego pułkownika zwolniono i osiadł on z rodziną w Skierniewicach. Pracował jako dyrektor kina. Do działalności wojskowej i politycznej Pawło Szandruk zdołał powrócić dopiero pod koniec 1944 roku, kiedy nad Niemcami zawisło zagrożenie klęski. Z inicjatywy Prezydenta URL na uchodźstwie A. Łewyckiego utworzono Ukraiński Komitet Narodowy (UKN), który postawił zadanie: „szukać dróg ratunku dla ukraińskiej emigracji politycznej… oraz przejąć od Niemców opiekę nad setkami tysięcy żołnierzy różnych ukraińskich formacji sił zbrojnych Niemiec, zwłaszcza Dywizji „Galicja”, którą w razie kapitulacji Niemców można zwrócić przeciwko bolszewikom” (J. Serednecki, „Generał P. Szandruk i antyhitlerowska opozycja wojskowa”, Tarnopol, 2014). Na czele UKN zaproszono generała-chorążego Pawła Szandruka, którego kandydaturę wysunął A. Łewycki, a poparli S. Bandera, A. Melnyk oraz P. Skoropadski. Wyrażając zgodę na to stanowisko, Szandruk rozumiał, że „…wymuszona współpraca z Niemcami będzie odbierana wrogo, będzie wyglądać na niezrozumiałą na ostatnim etapie wojny…” (J. Serednecki, tamże). Niemcy nalegali, aby UKN podporządkował się Komitetowi Wyzwolenia Narodów Rosji (KONR) pod dowództwem A. Własowa i sformować rząd „waszej rosyjskiej ojczyzny”. „Spotkanie z Własowem, — pisze Szandruk, — odbyło się 30 stycznia 1945 roku… Zapytał, dlaczego nie chcę wejść jako autonomiczny komitet do jego KONR… Odpowiedziałem mu to samo, co mówiłem Niemcom, czyli: on — osobno, ja — osobno, ale w interesie walki możemy uzgadniać naszą działalność… Wtedy Własow podkreślił, że ja swoją upartością hamuję całą sprawę… i kontynuował, że za 2-3 miesiące będzie miał 6 dywizji i ruszy… na Ukrainę w nadziei, że tam jest więcej możliwości materialnych i ludność jest wrogo nastawiona do czerwonych. Na to powiedziałem, że się myli, bo naród ukraiński jest wrogo nastawiony do Moskali w ogóle i będzie walczył przeciwko niemu też, że Ukraińcy mają swoją ojczyznę i nie po to walczyliśmy na waszej ziemi, nie po to straciliśmy prawie 50 tysięcy naszych towarzyszy, żeby wracać pod rękę Moskwy…” (P. Szandruk „To było tak!”, czasopismo Rozbudowa Państwa, cz. 3, 1954). Jeśli chodzi o dywizję „Galicja”, to UKN żądało: dywizja musi być pod dowództwem Ukraińców, wszystkich żołnierzy-Ukraińców, którzy przebywali w różnych pododdziałach wojskowych, przenieść do wyłącznie ukraińskiej formacji, które powinny mieć ukraińską flagę, mundur, odznaki, przysięgę na wierność Ukrainie. Żądano także zwolnienia ukraińskich liderów i tysięcy ukraińskich patriotów z więzień i obozów koncentracyjnych. Rozkazem wojskowym URL z 15 marca 1945 roku, podpisanym przez Głównego Atamana A. Łewyckiego, oraz Uchwałą Prezydium UKN generała-chorążego Armii URL Pawła Szan- „W skarbcu każdego narodu państwowego najcenniejszym skarbem jest jego przeszłość. Pod koniec drugiego tysiąclecia my, Ukraińcy, odrodziliśmy swoją państwowość. I aby być narodem państwowym w trzecim tysiącleciu, trzeba przywrócić i troskliwie zachować zagrabioną przez okupantów historyczną przeszłość Ukrainy. Przecież i „macocha”, i „starszy brat”, i „przyjaciółka” niszczyli nasze rody, które były żywymi nosicielami historii, ścierali z powierzchni ziemi święte mogiły-drogowskazy, przekręcali fakty historyczne, naklejali etykiety, oczerniali naszych bliskich…” (Iwan Monołatyj, przedmowa do książki Pawła Szandruka „Siła dzielności”, Iwano-Frankiwsk, 2008). W tym świetle najnowszej historii spróbujemy zbadać drogę życiową wybitnego ukraińskiego działacza wojskowego, generała-chorążego Sztabu Generalnego Ukraińskiej Armii Narodowej Pawła Szandruka, który odbywał służbę wojskową w czterech armiach i był uczestnikiem trzech wojen; jednego z narodowej „starej gwardii”, która odeszła, przekazując sztafetę młodszemu pokoleniu.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

„Jednomyślność” i „braterstwo” jako deficyt społeczno-moralny hybrydowej teraźniejszości

Jarosław HARASYM, Lwów. Jest wielka sprawiedliwość w tym, że właśnie na początku roku dwusetnego jubileuszu szewczenkowskiego instynkt państwowotwórczy ukraińskiego organizmu narodowego zwycięstwem Rewolucji Godności po raz kolejny ukazał światu nasze odwieczne dążenie do powrotu w atmosferę cywilizowanej przestrzeni europejskiej, boleśnie utraconą jeszcze w XVII wieku po podpisaniu z wiarołomnym sąsiadem ugody perejasławskiej i formalnie odnowioną pod koniec ubiegłego, kiedy dość przewidywalnie politycznie sparaliżowało złoczynne imperium radzieckie. Jednak odnowiona Ukraina mogłaby stać się niepożądanym zagrożeniem dla zdegenerowanego Carstwa Moskiewskiego, a dlatego kremlowska despocja od razu uciekła się do bezprecedensowej dla trzeciego tysiąclecia otwartej agresji militarnej, anektując wbrew artykułom Memorandum Budapeszteńskiego ukraiński Krym i okupując część naszego Donbasu. Po raz kolejny, jak w przypadku nielegalnego wtargnięcia na etniczne tereny suwerennych Gruzji i Mołdawii, na politycznej mapie świata pojawiają się zakreskowane terytoria, które są komórkami rakowymi bezpieczeństwa europejskiego i świadectwem całkowitej niwelacji norm prawa międzynarodowego. Takie skomplikowane okoliczności fermentacji postępu państwowotwórczego skłaniają nas do kolejnego przemyślenia „ognistych inwektyw” Szewczenki. Czy nie dlatego, ujawniając ponad sto lat temu podstawowy sens corocznych świąt szewczenkowskich, Mychajło Hruszewski był przekonany, że przede wszystkim „jawią się one publicznym wyznaniem wiary dla naszego obywatelstwa i rachunkiem sumienia jego członków”. Ciekawe, czy sam poeta uświadamiał sobie proroczy efekt funkcjonalny i niemały ładunek energetyczny sugestywnych zasobów własnego talentu? Chyba tak, wszak już w pierwszych latach zesłania, uporczywie łamiąc monarszy zakaz, napisał poezję o wymownym tytule „Prorok”, w której zastosowano taki sposób metaforyzacji, który nasuwa nam myśl, że chodzi nie tyle o artystyczną reprezentację wędrownego motywu starotestamentowego, co o tak potrzebną w bezludno-izolacyjnych warunkach wygnania autorefleksję Szewczenki: Niby nasz Dniepr szeroki, Słowa jego lały się, płynęły I w serce padały głęboko! Ogniem niewidzialnym piekły Zamarznięte dusze. W naszych czasach staliśmy się świadkami, jak od tego „ognia niewidzialnego” — słowa Kobziarza — za deklamacyjnym pośrednictwem świętego rycerza Niebiańskiej Sotni Serhija Nihojana w najwyższej fazie napięcia społeczno-politycznego zapłonęły opony na ulicy M. Hruszewskiego i zajęły się koktajle Mołotowa przy namiotach na Majdanie. Za pomocą właśnie tej broni i pełnego poświęcenia męstwa dzielnych śmiałków z Ukrainy wygnano kierownictwo rządowe, które nie wykazywało żadnych oznak samodzielności polityczno-zarządczej i do ostatniego momentu pozostawało faktycznie małorosyjską kolegią, zwyczajowo wyznaczaną z Moskwy do karczowania najmniejszych pędów życia narodowego, niszczenia zdolności bojowej ukraińskiego wojska i pustoszenia skarbu państwowego. Logicznym przedłużeniem majdanowej heroiki stała się niepokonana dzielność wojowników batalionów ochotniczych, zmobilizowanych patriotów, żołnierzy zawodowych i odważnych entuzjastów ruchu wolontariackiego w otwartej konfrontacji wojennej z dobrze wyposażonymi, wyszkolonymi we wszystkich gorących punktach planety rosyjskimi specnazowcami. Wraz z istotnym skomplikowaniem zadania militarnego — zatrzymania interwencji wojskowej wroga — proporcjonalnie zwiększa się też liczba niepowetowanych strat, a do Niebiańskiej Sotni w ciągu niespełna pięciu lat dołączają legiony poległych obrońców ukraińskiej niepodległości, którzy wraz z Ołehem Sencowem, Ołeksandrem Kolczenką, Wołodymyrem Bałuchem, pojmanymi na wodach azowskich marynarzami i setkami wtrąconych do moskiewskich kazamatów bojowników stanowią nasz cenny okup za wyjście z duchowego poddaństwa. W krajobraz narodowy wrastają tysiące przedwczesnych, jeszcze nie zarośniętych, oznaczonych i bezimiennych mogił; przedstawiciele pokojowych zawodów w krótkim czasie opanowują rzemiosło wojskowe, szpitale i centra rehabilitacyjne są przeludnione psychicznie i fizycznie okaleczonymi uczestnikami ATO i ООS, a w rysunkach zaniepokojonych dzieci szkolnych głównym motywem fabularnym staje się spokojne niebo i dumna postać niepokonanego wojownika. Panorama historyczno-społeczna dzisiejszej Ukrainy zadziwiająco przypomina sytuację nakreśloną ponad sto lat temu w świątecznej mowie Kyryła Studynskiego na uroczystym koncercie we Lwowie: „I zebrała się młodzież ze wszystkich warstw społecznych, spośród naszego świadomego chłopstwa i mieszczaństwa, z kręgów szkół średnich i wyższych, aby w potrzebie stanąć przy rodzimym kraju i nie dać na pastwę nabytków, zdobytych naszą wytężoną pracą”. Obiecująca prorocza intuicja Szewczenki i w tym przypadku wyprzedzała kolizje zdarzeń realnej historii, a zatem na trzy miesiące przed śmiercią tworzy on do pewnego stopnia wizjonerską medytację liryczną „Bywały wojny i wojenne swary”, w której, według trafnego określenia Bohdana Łepkiego, „ponad krwawą teraźniejszością połączył przeszłość z przyszłością”: Minęło wszystko, lecz nie przepadło. Zostały szubrawce: gryzą, Żrą i toczą starego dębu... A oto korzenie cicho, lubo Zielone pędy rosną. I wyrosną... Na szczęście, wyrosły. „I dało nasze młode, nowożytne rycerstwo dowody swojego zapału i męstwa, wielu z nich wróciło nieszczęsnymi kalekami, a jeszcze więcej z nich położyło bujne młodzieńcze głowy na polu bitwy”. Wszystkie te dawno minione i całkiem świeże, nad którymi „skapują jeszcze ciepłe łzy i świeża krew”, ofiary złożone na ołtarzu ostatecznej realizacji narodowo-państwowego przeznaczenia Ukrainy, które prawie 80 lat temu metropolita Andrzej Szeptycki widział w tym, „aby stworzyć takie okoliczności społeczno-chrześcijańskie, które zapewniałyby obywatelom prawdziwe i trwałe szczęście oraz miały dość duchowej siły, aby zwalczać odśrodkowe tendencje wewnętrznego rozkładu i skutecznie bronić granic przed zewnętrznymi wrogami”. Dzisiejsza potrzeba szczerego obcowania z geniuszem Szewczenki uwydatnia się jeszcze tym, że demoniczną siłą zewnętrznej agresji zostaliśmy wciągnięci w brudny proces codziennego tworzenia różnorodnych zjawisk o charakterze hybrydowym. Faktycznie hybrydowość stała się głównym znakiem rozpoznawczym naszej teraźniejszości, który przy tak aktywnej eksploatacji łatwo może doprowadzić do dyskredytacji narodowo znaczącej aksjologii, do dewaluacji wiekami akumulowanego rejestru wartości, do utrwalenia kodeksu społecznej obojętności i totalnej niewiary. I jeśli hybrydowej interwencji „ruskiego miru” w ukraińską przestrzeń etniczną zjednoczeni opieramy się jak natrętnemu wirusowi imperialnemu, to skutki hybryd socjokulturowych i polityczno-dyplomatycznych pochodzenia ukraińskiego lub europejskiego dla spokoju społecznego są skrajnie zgubne. Warto przypomnieć tylko niektóre z tych fenomenów, które trafiając w nasze pole informacyjne, prowadzą co najmniej do dysonansu poznawczego, jaskrawo ilustrując swoją istotą paradoksalność niepołączalnych kategorii. Bez wątpienia kod kreskowy hybrydowości mają takie niesławne czynniki, jak udane funkcjonowanie ukraińskich korporacji biznesowych na terytorium Federacji Rosyjskiej, zbyt powolne przejście wspólnot parafialnych do PKU oraz przynależność obywateli ukraińskich do konfesji prawosławnej patriarchatu moskiewskiego, udział krzyżyciela Stusa, Medwedczuka, w pokojowych negocjacjach w składzie ukraińskiej grupy kontaktowej oraz powrót tej odrażającej figury do aktywnego procesu politycznego, wysuwanie literaturoznawców z prowokacyjno-dyskredytującym dorobkiem szewczenkoznawczym do zdobycia najwyższych nagród narodowych, schizofrenia językowa w telewizji i gwałtowne zmniejszanie się przestrzeni ukraińskojęzycznej w komunikacji sieciowej. Niektóre formy zachowań społecznych naszych zachodnich partnerów wydają się również dość dziwne. W szczególności sztywne zachowanie ograniczeń sankcyjnych wobec Rosji ze strony Niemiec i Francji wcale nie przeszkadzają Angeli Merkel bronić uzależniających energetycznie dla Europy moskiewskich projektów transportowych, a merowi francuskiej Nicei spokojnie na najwyższym szczeblu spotykać się z jałtańskimi urzędnikami lokalnymi i zapowiadać zamiary odwiedzenia okupowanej Jałty. Te nieodosobnione przejawy fałszywej tolerancji nie mają nic wspólnego z zasadami demokracji europejskiej, a są jedynie wdzięcznym powodem dla kłamliwej rosyjskiej propagandy. Takie okrutne warunki samostanowienia narodowego i dojrzałości państwowej w nierównej konfrontacji z raszystowskim imperializmem, nawet przy jasno deklarowanym wsparciu zachodnich zwolenników, wymagają jednocześnie twardego oparcia na mocnych fundamentach bytu narodowego, założonych przemyślaną strategią szlachetnych władców Rusi Kijowskiej i wzmocnionych sławną epoką państwa kozackiego i Hetmanatu. Właśnie w „proroczych słowach” dziedzictwa Szewczenki, zwłaszcza w refleksjach filozoficznych ostatniego okresu, można zaczerpnąć to, co, według przekonania cytowanego już Kyryła Studynskiego, doda „nam wiary w sukces naszej świętej sprawy, żeby ręce w zwątpieniu nie opadały, żeby serca nie stygły, żeby poświęcenie i siły rosły! Do pracy naszych rąk, do ofiary krwi i życia naszego rycerstwa potrzeba nam nadziemskiego ożywienia i wiary, że przełamiemy zły los!” Doświadczenie Tarasa Szewczenki, który poznał „wszystkie rozkosze carskiej jurysprudencji” i sformułował całkowicie egzystencjalny stosunek do utraty wolności osobistej w trójjedynym imperatywie „Karzę się, męczę, ale nie kajam”, stało się decydującym w procesie osobistej konfrontacji z nienawistną Moskwą niepokonanego ukraińskiego reżysera, o uwolnienie którego walczy cały cywilizowany świat. Zamordowane życie Ołeha Sencowa, niesprawiedliwie skazanego na dwukrotnie dłuższy od szewczenkowskiego termin więzienia, może stać się ostatecznym wyrokiem dla dyplomatycznie słabej polityki humanitarnej pragmatycznej Unii Europejskiej i okaże się satanistycznym triumfem wielkomocarstwowego neocynizmu, uświęconego patronatem FSB-owskiego prawosławnego hierarchy i powściągliwą papieską krótkowzrocznością ekumeniczną. Prawie sto lat temu, reagując ostrą ripostą na antyszewczenkowską tyradę jednego z bohaterów „Słonek” Mykoły Chwylowego, Jewhen Małaniuk próbował określić charakter wpływu „kipiącej krwi” Szewczenki na stopniowość strategii państwowotwórczych każdego z następnych pokoleń ukraiństwa. „Proces materializacji poezji Szewczenki — twierdził on — potężnie trwa i tylko kiedy zakończy się własnym państwem, będziemy mogli powiedzieć, że współczesność dorosła do Szewczenki”. Ale wbrew optymistycznym zapewnieniom Małaniuka osiągnąć szczyty godności narodowej Szewczenki nawet „w swojej chacie” na razie nie jesteśmy w stanie. Wyjaśnienie tego możemy odnaleźć na przecięciu fenomenów socjohumanitarnych, założonych w podstawy naszej społeczności. Z jednej strony — zewnętrzna presja manipulacji dyplomatycznych tak daleka od prawdziwego Europejczyka Szewczenki, który, według Iwana Franki, sam „nie przewidywał tych nowożytnych, makiawelicznych sposobów ucisku politycznego i narodowego, które nie raz występują nawet pod płaszczykiem dalekowzrocznego ekonomizmu lub liberalizmu”. Z drugiej — wewnętrzna struktura dzisiejszego społeczeństwa ukraińskiego, ten parafialny rejestr „i martwych, i żywych, i nienarodzonych rodaków”, w którym liczebnie z jakiegoś powodu wciąż przeważają „niewolnicy z kokardą na czole”, „wujkowie cudzej ojczyzny” i inni, według słów Iwana Dziuby, „drobniejsi dostojnicy bestiariusza społecznego”, którzy w warunkach postkolonialnej dezorientacji przekształcili się w całkowicie zdegradowaną protoplazmę watników — w których niewolniczej uległości Taras Szewczenko widział bodaj główną rękojmię rozkwitu imperialnego: — Gdyby to, — myślę, — gdyby Nie pochylili się niewolnicy... To nie stałoby nad Newą Tych zbezczeszczonych pałaców! Byłaby siostra! I byłby brat! A to... nie ma teraz niczego... Ani Boga nawet, ani półboga. Prawda, i na władczym olimpie postmajdanowej Ukrainy znaleźli się w większości „lokaje w złotej ozdobie” — liderzy z minimalną zawartością szlachetności zarządczej, niepohamowanym drapieżnym instynktem własnego wzbogacenia i głębokim przekonaniem o osobistej bezkarności, którzy pod szyldem efemerycznego reformowania kraju według standardów europejskich konsekwentnie zostawiają poza granicą ubóstwa znaczną część swoich obywateli, rozchwiewając natomiast fundamentalne zasady tradycyjnych instytucji moralnych drażniącymi marszami równości i przejawami fałszywej tolerancji. „Taras Szewczenko jako zjawisko wielkie i wiecznie żywe — niewyczerpany, nieskończony i niepowstrzymany. Wolą historii utożsamiono go z Ukrainą i wraz z jej bytem trwa Szewczenkowe...”. Właśnie dlatego każdy nadchodzący dzień będzie stawiał przed nami nowe zadania egzaminacyjne przede wszystkim w płaszczyźnie pełnej deokupacji świadomości narodowej poprzez duchowo wymagające wypróbowanie Szewczenką, którego całą twórczość można określić jako list wzywający do narodu ukraińskiego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Taras SZEWCZENKO: „Odpuścił

Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” jest umotywowany uświadomieniem sobie słów poety z autobiograficznego „Listu T. Gr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „Ośmielam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Jednakże nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Opowiadając w tym artykule o tym, kiedy i dlaczego u Tarasa Hryhorowycza pojawiała się broda, autor ujawnia ciekawe i mało znane szczegóły życia Szewczenki, niuansuje właściwe mu humor i samoironię, przekonuje, że dla nas ważny jest każdy detal, w szczególności obyczajowy, duchowego i fizycznego wizerunku Kobziarza. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki „Zobaczywszy mnie z szeroką, jak łopata, brodą…” W utworach poetyckich Szewczenki wzmianka o brodzie spotyka się tylko trzykrotnie. Najpierw w „Psalmach Dawidowych” (1845) w tym miejscu, gdzie mowa o arcykapłanie Aaronie, namaszczonym przez proroka Mojżesza: Jak mirra wonna Z głowy czcigodnej Na brodę Aarona Spada rosą… A jeszcze — w poemacie „Niewolnik” (1859), kiedy wróżka wróżyła, urok zdejmowała Jarynie: „O, widzisz, koń osiodłany Tupa nogą Pod kozakiem; a oto idzie Dziadek z brodą Aż do kolan…” (Ten poemat liryczno-epicki ma dwie redakcje. W pierwszej — pod tytułem „Ślepy” (1845) — cytowane wyżej wersy wyglądały tak: „O, widzisz, koń osiodłany / Macha głową. / A oto jedzie, a oto idzie / Dziadek z brodą”). A kiedy w prawdziwym życiu Szewczenki pojawiła się broda? Prześledźmy to na podstawie jego autoportretów oraz świadectw poety i jego współczesnych. Pierwszy autoportret Szewczenki datuje się na 1840 r. i widzimy na nim czysto ogoloną, przystojną twarz dwudziestosześcioletniego poety. Na portrecie z 1845 r. pojawiły się baki. Tego czasu dotyczy portret słowny Szewczenki, pozostawiony przez petraszewca M. O. Mombellego, w którym zaznaczono m.in.: „Jest średniego wzrostu, szeroki w barach i w ogóle krępej, silnej budowy ciała, w talii szeroki przez szczególną budowę kości, ale wcale nie gruby; twarz okrągła, broda i wąsy zawsze ogolone, a baki okalają całą twarz…”. Autoportret z 1847 r. (23 czerwca — nie później niż 11 grudnia), wykonany przez Szewczenkę w Twierdzy Orskiej (w mundurze żołnierskim i czapce), oddaje jego ciężkie cierpienia moralne i fizyczne w pierwszych miesiącach zesłania. Według precyzyjnych słów historyka sztuki W. M. Jaciuka, młody, energiczny, zdrowy mężczyzna w krótkim czasie zmienił się w wąsatego wuja z wycieńczoną chorobą twarzą. Na autoportretach Szewczenki, wykonanych w latach 1848—1849 podczas ekspedycji opisowej na Morze Aralskie, jest on niezmiennie z wąsami. Ale to nie znaczy, że brody w ogóle nie było w warunkach ekspedycji. W zapisie w Dzienniku z 16 lipca 1857 r. Szewczenko zanotował unikalne wspomnienia o komicznej sytuacji, która zaistniała w 1848 r. na Kos-Aralu, gdzie ekspedycja zimowała od 26 września 1848 r. do końca stycznia 1849 r. Wyszli na brzeg koło fortu, gdzie stał garnizon kozaków uralskich, którzy byli staroobrzędowcami: „Urale, zobaczywszy mnie z szeroką, jak łopata, brodą, od razu połapali się, że to niechybnie męczennik za wiarę. Donieśli niezwłocznie swojemu dowódcy, esaułowi Czartorygowowi. A ten, nie będąc głupcem, zaciągnął mnie w szuwary i buch przede mną na kolana: — Pobłogosławcie, mówi, ojczulku, my, mówi, już wszystko wiemy. — Ja również, nie będąc głupcem, zrozumiałem, o co chodzi, i machnąłem właśnie staroobrzędowym znakiem krzyża. Zachwycony esauł pocałował moją rękę i wieczorem urządził nam taką ucztę, jaka nam się nawet we śnie nie śniła”. To zabawne spotkanie z naczelnikiem Fortu Kos-Aralskiego D. P. Czartorygowem (Czertorygowem) Szewczenko odzwierciedlił także w powieści „Bliźniacy”: „…Kozacy uralscy (nie wyłączając oficerów) wzięli go za swojego popa-rozstrzyżnika, który ucierpiał za wiarę… i on tylko błogosławi ich wielkim krzyżem i zbiera pokaźną jałmużnę w naturze, tzn. spirytusem. I ta komedia trwała tak długo, dopóki dowódca rotny nie rozkazał mu zgolić brody. Z brodą, rzecz jasna, i pokłony, i ofiary ustały”. Tak w utworze literackim. W realnym bycie zesłańca on, już z ogoloną brodą, wkrótce został wysłany do fortu Raim w ujściu Syr-darii w guberni orenburskiej. Ale sława o niebywałym pasterzu już dotarła i tam, i tamtejsi urale powitali go z ukrytym, ale zachwytem. A naczelnik oddziału kozackiego N. S. Markow, wyprosiwszy u niego błogosławieństwo, zaproponował za to 25 rubli, których Szewczenko odmówił. W każdym razie ta niebywała bezinteresowność tylko natchnęła pobożną duszę kozackiego dowódcy, by wyspowiadać się w sekrecie w kibitce i mimo wszystko przyłączyć się do świętych tajemnic u tak rzadkiego pasterza. W Dzienniku poety czytamy: „Żeby nie narobić sobie kłopotu z tymi siwymi, niebywałymi głupcami, czym prędzej opuściłem umocnienie i już regularnie, dwa razy w tygodniu, golę sobie brodę”. Oczywiście nie trzeba myśleć, że Szewczenko T. Szewczenko. Autoportret. 1851 r. zmieniał umocnienia według własnego uznania, tak jak i o tym, że zawsze miał możliwość się ogolić. Powiedzmy, o pierwszym autoportrecie z brodą, wykonanym przez niego w lipcu-sierpniu 1851 r. podczas ekspedycji w góry Karatau, której celem były poszukiwania węgla kamiennego na półwyspie Mangyszłak (podczas której Szewczenko stworzył 45 rysunków), jeden z najbliższych przyjaciół Szewczenki na zesłaniu Br. Zaleski opowiadał: „…W czasie tej wędrówki Szewczenko zrobił dla mnie czarną kredką swój portrecik … zamiast lustra posłużył artyście dzbanek z wodą, bo innego lustra nie mieliśmy w stepie. Nie było także ani brzytwy, ani cyrulika, i dlatego nosiliśmy brody, choć właściwie obaj byliśmy żołnierzami”. W tym samym czasie Szewczenko stworzył sepię „Wśród towarzyszy”, gdzie narysował siebie w białej koszuli z gęstą brodą i wąsami, a Br. Zaleski stoi tyłem do widza. „Przyszedłem do umocnień, żeby się ogolić…” Tego dnia — w niedzielę 21 lipca 1857 r. — szeregowy Taras Szewczenko, który nocował w ogrodzie komendanta pod ulubioną wierzbą, przyszedł do koszar umocnień nowopietrowskich, żeby się ogolić. Przy wejściu spotkał podoficera Franza Kulicha, kwatermistrza, który poinformował go, że o godzinie 9 rano przypłynęła łódź pocztowa z pocztą orenburską. Zesłaniec czekał na nią już dwa tygodnie, miał nadzieję, że przy sprzyjającym wietrze łódź z oficjalnym pismem o jego zwolnieniu wróci 17 lub 18 dnia miesiąca, w żadnym wypadku nie później niż 20. Jednak dzień po dniu wiał przeważnie świeży północny wschód, najwyraźniej prosto w twarz łodzi pocztowej… Kiedy tydzień temu po zachodzie słońca morze ucichło, a po północy zerwał się wyczekiwany południowy wschód — cichy i równy — niewymownie się ucieszył i, ledwo doczekawszy świtu, wspiął się na najwyższą przybrzeżną skałę i przesiedział tam do południa. „Nie zobaczywszy na horyzoncie ani upragnionego, ani jakiegokolwiek żagla, zasmucony przyszedłem do ogrodu…” — tak zapisał Szewczenko w Dzienniku 16 lipca. Tak też żył ostatnie dni w smutku i bolesnej niepewności… Dzisiaj, ogoliwszy się, zacisnąwszy serce, nie zaczął nikogo wypytywać o tę łódź, nie rzucił się po pocztę, nie krzątał się, a… skierował się do ogrodu. Godnie znosił ciosy losu do końca! Jednak wychodząc z umocnień, spotkał dobrego znajomego, podporucznika Mykołę Bażanowa… „I on pierwszy powinszował mi wolności. 21 lipca 1857 roku o godzinie 11 rano” — to znowu zapis w Dzienniku. Tak starannie ogolony Szewczenko utrwalił wycierpianą chwilę swojego, można by rzec, warunkowego jeszcze zwolnienia z zesłania. Wszakże 2 sierpnia Taras Hryhorowycz wreszcie opuścił umocnienia nowopietrowskie, wyruszając łodzią rybacką do Astrachania, dokąd przybył 5 sierpnia, a 22 sierpnia odpłynął z Astrachania do Niżnego Nowogrodu na parowcu „Kniaź Pożarski”. Rejs był długi i trwał do 20 września, w tym czasie Szewczenko zapuścił brodę, którą zgolił dopiero przed samym przyjazdem do Niżnego Nowogrodu, zostawiając pokaźne wąsy. „Mychajłowi Semenowyczowi Szczepkinowi, na pamiątkę 24 grudnia 1857 roku od Tarasa Szewczenki” O tym wspominał sekretarz niżnonowogrodzkiej izby skarbowej K. A. Szrejders, z którym Szewczenko poznał się zaraz po przyjeździe do Niżnego Nowogrodu (w zapisie dziennikarza H. P. Demianowa): „…Średniego wzrostu, lat 40—44; na jego twarzy leżało piętno głębokiego cierpienia, duże szare oczy świeciły niezwykłą dobrocią; ciemnorude, rzadkie włosy zaczesane na jeden bok; długie, duże wąsy osobliwie opuszczone ku dołowi”. W Niżnym Nowogrodzie Szewczenko zmuszony był pozostać aż do początku lutego 1858 r., czekając na rozstrzygnięcie swojego dalszego losu, przede wszystkim — możliwości powrotu do Petersburga. T. Szewczenko. Fotografia. 1858 r. Znowu zapuścił brodę, o czym powiadomił w liście z 12 listopada 1857 r. swojego protektora na zesłaniu, komendanta umocnień nowopietrowskich I. O. Uskowa: „…Zapuściłem brodę, prawdziwe pomieło”. Przypomnę, że pomieło to kij z przywiązanym do niego na końcu pękiem gałęzi iglastych, szmat itp., do wymiatania popiołu z pieców i przeczyszczania kominów. Odpowiednik miotły. U Szewczenki metaforycznie: „O, widzicie, nad Kijowem / Miotła się rozciągnęła…”; „Nad samym Betlejem, bokiem, / Miotła ognista wzeszła…” Albo: „Czy miastem, czy to wsią / Miete sobie, jak pomiełem”… Użycie tego słowa w odniesieniu do brody spotyka się, zdaje się, tylko u Szewczenki. Nie można mu odmówić samoironii… Nowa niżnonowogrodzka broda została uwieczniona na dwóch autoportretach Szewczenki. Pierwszy powstał 27—28 listopada 1857 r. ołówkiem włoskim i białym. Na nim u dołu Szewczenko wykonał dedykację atramentem: „Mychajłowi Semenowyczowi Szczepkinowi, na pamiątkę 24 grudnia 1857 roku od Tarasa Szewczenki”. Był to dzień przyjazdu wielkiego przyjaciela Szewczenki do Niżnego Nowogrodu i wtedy szczęśliwy Taras Hryhorowycz zapisał w Dzienniku: „Święto świąt i uroczystość nad uroczystościami! O trzeciej godzinie w nocy przyjechał Mychajło Semenowycz Szczepkin”. W te szczęśliwe dla obu zimowe dni między 25 a 29 grudnia na M. S. Szczepkina czekał w sali miejscowego teatru na każdym przedstawieniu najżyczliwszy i najbardziej wymagający, a co najważniejsze — najdroższy widz — brodaty Szewczenko. Mistrz dosłownie odczuwał na sobie zachwycone spojrzenie i potężną ciepłą energię poety, w której jego talent otwierał się ze szczególną siłą. Mychajło Semenowycz był świadkiem zauroczenia Szewczenki młodą aktorką Kateryną Piunową, którą nazywał Tetiaseją (zagrała rolę Tatiany w przedstawieniu „Moskal-czarodziej” razem z artystą). Szóstego lutego 1858 r. pisał do Szewczenki z Moskwy z aluzją do jego brody: „Przekaż mój pocałunek twojej Tetiasei. Ale nie, nie trzeba, bo boję się, żeby od twojej brody nie zrobiło jej się bardzo duszno”. Swoją drogą, Kateryna Piunowa wspominała w swoich pamiętnikach „genialną głowę” oraz „łagodne oczy poety”, jego „czapkę baranią”, ale ani razu — brody. Za to Mychajło Semenowycz w liście do Szewczenki z 15 stycznia 1858 r. napisał: „Całuję cię w brodę. Twój M. Szczepkin”. Drugi autoportret z brodą Szewczenko wykonał w Niżnym Nowogrodzie nie później niż 4 stycznia 1858 r., gdyż tego dnia przekazał go do Petersburga M. M. Łazarewskiemu przez P. A. Owsiannikowa, u którego wtedy mieszkał. W Dzienniku zapisał 4 stycznia: „O 8 godzinie wieczorem odprowadziłem swojego gospodarza Owsiannikowa do Petersburga…” Już 19 stycznia 1858 r. M. M. Łazarewski odpowiedział

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

został sporządzony kiepsko, a pełniący obowiązki moskiewskiego oberpolicmajstra pułkownik O. I. Kropotkin jeszcze 9 kwietnia raportował moskiewskiemu wojskowemu generał-gubernatorowi A. A. Zakrewskiemu wierutne kłamstwo: „…Имею честь донести, что отставной рядовой Шевченко 4 сего апреля выехал из Москвы в С.-Петербург” (Centralne Archiwum Historyczne Moskwy, f. 16, op. 47, spr. 130, ark. 12). Dopiero 12 kwietnia w kancelarii moskiewskiego generał-gubernatora nałożono na raporcie O. I. Kropotkina rezolucję: „Уведомить С. Петербургского Военного генерал-губернатора”. W rzeczywistości Szewczenko w tym czasie już spotkał się z petersburskim oberpolicmajstrem. Oto jak to było. „On mi poradził zgolić brodę…” Szewczenko przyjechał do Petersburga 27 marca 1858 r., a już 29 rano stawił się u zarządcy kancelarii petersburskiego oberpolicmajstra, brata malarza A. M. Mokryckiego, swojego dawnego znajomego I. M. Mokryckiego: „Przyjął mnie półoficjalnie, półpoufale. Stara znajomość okazała się w nawiasie. Na zakończenie poradził mi zgolić brodę, żeby nie sprawić nieprzyjemnego wrażenia na jego patronie hrabim Szuwałowie, do którego muszę się stawić jako do mojego głównego nadzorcy”. Przygotowując się do pożegnania z brodą, Szewczenko już następnego dnia — 30 marca — „zamówił portret fotograficzny w czapce i kożuchu dla M. O. Dorochowej”. W Pełnym zbiorze dzieł Tarasa Szewczenki (t. 5) zaznaczono, że ta fotografia została wykonana w studiu znanego petersburskiego fotografa A. I. Deniera. W „Encyklopedii Szewczenkowskiej” (t. 6) twierdzi się, że autor jest nieznany. W. M. Jaciuk przypuszczał, że autorem mógł być ukraiński fotograf K. A. Nahorecki. Przyjaciel poety M. M. Łazarewski zamówił 50 reprodukcji tego fotoportretu. Do zdjęcia, wykonanego 30 marca 1858 r., Szewczenko odwoływał się, wykonując autoportret (akwafortę) z 1860 r. (z brodą, w czapce i kożuchu), stworzony nie później niż 4 kwietnia 1860 r. Warto zauważyć, że ten fotoportret, a także fotografie Szewczenki w czapce i kożuchu, ale już bez brody, wykonane jeszcze w 1859 r., przyczyniły się swego czasu do uproszczenia, a nawet prymitywizacji fenomenu Szewczenki pod piórem partyjnych ideologów i niektórych szewczenkoznawców. W wierszu „Nizkopokłonniki” (1965) na początku breżniewowskiego „zastoju” D. W. Pawłyczko oskarżał: Oni ze skały Prometeusza Zdjęli i ubrali w kożuch,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

brodę, prawdziwe pomelo»

Szewczence: „Dziękuję ci, wielkie dzięki, mój drogi, mój złoty Tarasie, za twój podarunek: twoje oblicze. Nie mogłeś wymyślić lepszego prezentu…” Właśnie z tego portretu, na prośbę poety, M. M. Łazarewski niezwłocznie zamówił 50 odbitek fotograficznych na prezenty dla przyjaciół i znajomych Szewczenki, który w Niżnym Nowogrodzie otrzymał od M. M. Łazarewskiego cztery odbitki swojego autoportretu. Powiedzmy, już 20 lutego zapisał w Dzienniku: „Jeden egzemplarz mojego nie ręką ludzką stworzonego wizerunku podarowałem M. O. Dorochowej, jej się nie spodobał, wyraz wydaje się zbyt surowy”. Bardzo ciekawe jest świadectwo Szewczenki o postrzeganiu jego wizerunku przez czterdziestosiedmioletnią przełożoną Niżnonowogrodzkiego Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien M. O. Dorochową, którą poeta nazywał „wzniosłą, sympatyczną kobietą”. Okazuje się, że widziała ona brodatego Szewczenkę znacznie łagodniejszym, dobrotliwszym, czulszym… W liście z 22 lutego 1858 r. do M. M. Łazarewskiego poeta szczerze mu podziękował: „Dziękuję ci, przyjacielu mój jedyny, za wszystko i za wszelkie. Dobrześ uczynił, że zamówiłeś 50 sztuk wspomnianego obrazu, niech póki co ziomkowie patrzą choć na to oblicze brodatego niedobitka kobziarza swojego”. Wstrząsające świadectwo samoironii Szewczenki, połączonej ze świadomością tego, że naród ukraiński wybrał go swoim Kobziarzem. Jedno ze zdjęć z autoportretu Szewczenko przekazał S. T. Aksakowowi przez M. S. Szczepkina. Rosyjski pisarz pisał do poety w liście z 14 kwietnia 1858 r.: „Mocno ściskam i serdecznie dziękuję Panu, najdroższy Tarasie Hryhorowyczu, za cenny Pana podarunek, otrzymany przeze mnie od Szczepkina. Oprócz podobieństwa, które, rzecz jasna, jest dla mnie najdroższe, portret Pana jest tak dobry, że wszyscy znawcy wpadają w zachwyt. Długo nie chciałem wierzyć, że to fotografia. Zresztą, miałem rację po części: to fotografia, podmalowana Pana kunsztownym pędzlem, jak zapewnia mnie jeden znawca tej sprawy”. W ten sposób S. T. Aksakowowi, który poznał Szewczenkę w marcu 1858 r. i, sądząc po jego słowach, innym moskwianom autoportret bardzo się spodobał. Taras Hryhorowycz w liście do pisarza z 25 kwietnia wyjaśnił: „Jestem serdecznie rad, że pozostaliście zadowoleni z mojego brodatego oblicza. To fotograficzne ujęcie z rysunku, przeze mnie samego wykonanego, dlatego też wydał się on wam podmalowanym”. Wiadomo, że wspomniane zdjęcia przyjaciele Szewczenki rozpowszechniali w celu zbierania środków na jego wsparcie materialne. Wiadomo, że zostały one podarowane S. T. Aksakowowi, A. F. Biłokrysenkowi, M. O. Dorochowej, J. H. Kucharence, M. M. Łazarewskiemu, F. M. Łazarewskiemu, I. O. Uskowowi, K. A. Szrejdersowi, M. S. Szczepkinowi i innym. „Przyjechałem do Moskwy…” W drodze do Petersburga Szewczenko przybył do Moskwy 10 marca 1857 r., a od następnego dnia i do 26 marca gościł u M. S. Szczepkina z brodą, zapuszczoną w Niżnym Nowogrodzie. Wiedzieli o tym artyści, którzy przedstawiali go w okresie moskiewskim. Powiedzmy, na obrazie znanego ukraińskiego malarza M. I. Chmelki „T. Szewczenko i M. Szczepkin w Moskwie” (1956) widzimy poetę z okazałą brodą. Nie zapomniał o niej i ludowy artysta Ukrainy M. O. Artamonow na obrazie „Wielka przyjaźń. T. Szewczenko i M. Szczepkin” (1988), na którym poeta i artysta zostali ukazani na Placu Czerwonym. W edukacyjno-artystyczno-oświatowym serialu filmowym dla placówek oświatowych i szerokiej widowni pod tytułem „Taras Szewczenko. Testament”, nakręconym w latach 1992—1997, epizod spotkania poety w Moskwie z księżną W. M. Riepniną przedstawia go z wąsami. To nieścisłość. Ale w rzeczywistości nie ma ona żadnego znaczenia w kontekście tego wybitnego dzieła, o którym nawet przelotna wzmianka zasługuje na opowieść. W szczególności należy przypomnieć, że jego autorami byli wielcy Ukraińcy I. M. Dziuba, P. M. Mowczan, B. I. Olijnyk i reżyser S. S. Kłymenko. Główny konsultant — S. A. Halczenko. Rolę Prowadzącego w tym serialu bezkonkurencyjnie przeżył Bohdan Stupka, który opowiedział o Szewczence i w jego imieniu tyle, ile przedtem i potem nikt i nigdy nie opowiadał w jakimkolwiek innym filmie, a i nie tylko filmie. W rolach: Bohdan Beniuk, Petro Beniuk, Ołeksandr Bystruszkin, Jarosław Hawryluk, Taras Denysenko, Wasyl Mazur, Anatolij Mokrenko, Natalija Naum, Rajisa Nedaszkiwska, Jarosław Popadiuk, Switłana Prus, Hałyna Stefanowa i inni. We wspomnianym epizodzie z filmu poeta i księżna w ogóle nie rozmawiają, gdyż to spotkanie jest słabo udokumentowane i krótko naświetlone w literaturze. Lecz Prowadzący zagląda do pokoju, gdzie ostatni raz siedzą we dwoje, i na twarzy Stupki widzimy tyle tajemniczości, zdumienia, współczucia… Mnie nawet czasami wydaje się, że od tego momentu zaczął się mój interes pobytem Szewczenki w Moskwie. Produkcję bezprecedensowego pod względem skali, kolizji fabularnych, liczby postaci historycznych i wydarzeń serialu filmowego o życiu i twórczości Tarasa Szewczenki na zamówienie Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy zapewniały Narodowa Kinostudnia Filmów Fabularnych im. O. P. Dowżenki, Ukraiński Fundusz Kultury, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki przy udziale Narodowej Telekinokompanii Ukrainy. To był genialny zamysł i godne jego wykonanie. Z tym historycznym fenomenem w dziedzinie kultury narodowej końca XX wieku można porównać chyba tylko stworzenie i budowę w latach 1993—1998 Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie. Niestety, obecnie ogromne i niewyczerpane możliwości tego domu Szewczenki w antymoskiewskim utwierdzaniu duchowej wielkości Ukrainy nie są wykorzystywane w pełnej mierze, tak jak w pełni nie wykorzystuje się bogatego oświatowo-szewczenkoznawczego potencjału edukacyjnego serialu filmowego, godnego stałego wykorzystania w programie szkolnym. Głupio jest lekceważyć to, co już osiągnięte i sprawdzone w praktyce. Nikt z tych, którzy poznali Szewczenkę w Moskwie, nie zostawił opisu jego ówczesnego wyglądu, a i dawni znajomi — W. M. Riepnina, H. P. Hałahan, M. F. Sawyczew — nie wspomnieli o brodzie. M. F. Sawyczew krótko napisał we wspomnieniach, że Szewczenko był „chudy, przygnębiony, zabity fizycznie i moralnie…” W rzeczywistości nie ma żadnych podstaw, by mówić, że w moskiewskim marcu 1858 r. Szewczenko był moralnie zabity. Co więcej, w konkretnym dniu 20 marca, kiedy poeta „poszedł do uralskiego kozaka Sawycza”, żeby odebrać kronikę Samijła Wełyczki, którą O. M. Bodianski dawno przekazał mu dla Szewczenki, a tamten nie zdobył się na to, by to zrobić, Taras Hryhorowycz dwukrotnie z zainteresowaniem „zachwycał się” Kremlem, odwiedził dawnego znajomego A. M. Mokryckiego, u którego „zachwycał się szkicami niezapomnianego przyjaciela mojego, nieboszczyka Szternberga”, a wieczorem w rodzinie Stankiewiczów „wesoło, po prostu pogadali o Ukrainie”. Jednak właśnie w tym dniu Szewczenko zetknął się także z absolutnym brakiem szacunku do niego ze strony kupca-milionera O. O. Sapożnikowa (szczegółowo zob. „Słowo Proświty”, 21—27 lutego 2019 r.), a po kilku godzinach — z niezrozumiałą obojętnością M. F. Sawyczewa, który prawie cztery lata trzymał u siebie kronikę Wełyczki, „sam nie wiedząc z jakim zamiarem”. W tej absolutnie konkretnej sytuacji wrażliwy poeta mógł być całkowicie moralnie przygnębiony i „przygnębiony”, co zauważył M. F. Sawyczew. Jak wiadomo, Szewczenko wyjechał pociągiem z Moskwy do Petersburga 26 marca 1858 r., ale nadzór policyjny nad nim w mieście był. T. Szewczenko. Autoportret. Akwaforta. 1860 r. W czapkę barankową atamana, Jeszcze podwiązali sznurem, Żeby stała się krzywdą omam A krzywda — łaską i dobrem. Syndrom „czapki i kożucha” zakorzenił się na długo. Po trzech dziesięcioleciach, już w niepodległej Ukrainie, o świcie nowej doby I. F. Dracz w poezji „Wyzwanie” żądał: Zdejmijcie z Szewczenki czapkę. I tego głupiego kożucha. Odkryjcie w nim akademika. Jeszcze śmiałka-zucha. Jeszcze katorżnika pracy. Jeszcze przypomnijcie wszystkim: Miał przed śmiercią zaledwie czterdzieści siedem lat. W tym kontekście chcę opowiedzieć o następującej sprawie. Kiedy w Narodowym Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie postanowiliśmy ustawić popiersie Tarasa Szewczenki, za podstawę wizerunku wzięto autoportret 26-letniego poety (rzeźbiarz O. I. Kapszuk). Popiersie odsłonił 31 października 2013 r. Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Federacji Rosyjskiej W. J. Jelczenko w obecności dyrektora Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy, akademika M. H. Żułynskiego, jego zastępcy, znanego szewczenkologa S. A. Halczenki oraz kolektywu Centrum Kultury i wielu ukraińskich patriotów. Wrażenie było takie, jakby pomnik Szewczenki stał na Arbacie od czasu, gdy młody, trzydziestoletni poeta napisał w Moskwie wiersz „Czyhrynie, Czyhrynie…” (1844), w którym wybuchło gorzkie pytanie: „Za co skorodzili włóczniami / Moskiewskie żebra??..”, a Ukraiński Dom wyrósł wokół niego później… Zwróciliście uwagę na datę otwarcia? Taras Szewczenko mistycznie pojawił się w samym centrum Moskwy właśnie w przededniu przełomowego w historycznym losie Ukrainy listopada 2013 r., a dokładniej, na 20 dni przed początkiem Rewolucji Godności, która określiła jako przeżytą, mówiąc słowami M. S. Hruszewskiego, „naszą orientację na Moskiewszczyznę, na Rosję…” Takie wydarzenie, związane z Szewczenką, warto wnieść do annałów ukraińskiej historii! Lecz powróćmy do tego dnia — 6 kwietnia 1858 r., — kiedy Szewczenko zapisał w Dzienniku… W każdym razie czytamy: „Miałem wielkie nieszczęście przyodziać się we frak i stawić się u swojego głównego nadzorcy hrabiego Szuwałowa. Przyjął mnie prosto, nieformalnie, a co najważniejsze, bez należnych okazji pouczeń, czym wywarł na mnie korzystne dla siebie wrażenie”. Zatem młody petersburski oberpolicmajster P. A. Szuwałow (1827—1889) ocenił niemałe przygotowania do spotkania z nim byłego zesłańca, który uważnie wsłuchiwał się w rady I. M. Mokryckiego. Najpierw zauważę, że Szewczenko nigdy nie był „fracznikiem” — właśnie tak wtedy nazywano tych, którzy nosili „kurtkę z ogonami, połami” (W. I. Dal). We wspomnieniach O. S. Afanasjewa-Czuzbynskiego jest wątek o tym, jak w Kijowie w 1846 r. wybierali się w gości. Lecz Szewczenko przyznał się: — A nie chce mi się wkładać tego fraka, żeby on się ślizgał. — To i nie trzeba. — A może by po prostu pochodzić? — Widzę, że tobie się nie chce, no to posiedzimy w domu. — A rzeczywiście! Chodźmy lepiej nad Dniepr, usiądziemy gdzieś na urwisku i zaśpiewamy. Ciekawe, skąd wziął Szewczenko frak w kwietniu 1858 r.? Oczywiście, od kogoś z przyjaciół, którzy „wychodzili w świat”, powiedzmy, od braci Łazarewskich lub od hrabiego F. P. Tołstoja. Nawiasem mówiąc, w twórczości poetyckiej Szewczenki to słowo nie było używane. Lecz najważniejsze, że poeta już zgolił brodę i odtąd aż do końca życia na wszystkich autoportretach (z wyjątkiem już wspomnianego akwaforty z 1860 r.) i fotografiach występuje bez brody, ale z gęstymi wąsami, które zwisają ku dołowi. We wspomnieniach I. S. Turgieniewa, który po raz pierwszy spotkał się z Szewczenką zimą 1859 r., czytamy o jego „gęstych wąsach, które zakrywały usta…” Ł. I. Połusmak, z którą Szewczenko zamierzał wziąć ślub w 1860 r., mówiła: „Był sobie średniego wzrostu — taki mężny, zdrowy człowiek, czarne wąsy…” Wąsy Szewczenki widzimy na wszystkich autoportretach i fotografiach po zgoleniu brody. Są one utrwalone również pośmiertną maską poety.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ani namowy rodzonej matki (artystka ludowa Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Natalia Sumska), ani łzy wiernej żony z małym dzieckiem (Anastasija Ruła), ani mądre ostrzeżenia Meneniusza Agryppy, przyjaciela Koriolana (artysta ludowy Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Bohdan Beniuk) nie odwodzą obrażonego od zdrady swojego rodu. Przed finałem Koriolan zawiera korzystny dla tych, na których stronę przeszedł służyć, pokój. Jednak nowi sojusznicy podstępnie podburzają przeciwko ogłoszonemu za niepewnego ciemny „tłum”, a główny bohater ginie od ciosu mieczem w pierś. Reżyser umiejętnie sugeruje, że dla niemoralnych politykierów, jakimi są „trybuni ludowi”, nie ma nic świętego. Zamiast przekonywać, wszczynają bójki. Pouczające dla współczesnych widzów, którzy napatrzyli się na podobne sceny na ekranach telewizorów. Choćby kto powtarzał, że historia niczego nie uczy, ona jednak poucza. Byle tylko było pragnienie poznawania. Jeszcze jednym atutem spektaklu jest nienaganny język ukraiński (wszak to przekład wybitnego mistrza słowa Dmytra Pawłyczki). duszą dumnej, egoistycznej kobiety donny Anny, a przez nią – także nad Don Juanem, „Rycerzem wolności”. Tradycyjny uwodziciel kobiet u Łesi Ukrainki sam staje się do pewnego stopnia ofiarą kobiety, która złamała jego wolę. W 1971 roku studio „Ukrtelefilm” nakręciło film na podstawie tej sztuki, w którym wystąpili sławni ukraińscy aktorzy Bohdan Stupka, Ada Rohowcewa, Taisija Łytwynenko, Antonina Leftij, Ołeksandr Hrynko. A Narodowy Akademicki Teatr Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki sięgał po „Kamiennego gościa” cztery razy. W Kijowskim Teatrze Młodego Widza nie ograniczyli się tylko do tekstu sztuki Łesi Ukrainki, ale dodali także fragmenty utworów Jeana Baptiste’a Moliera (przekład z francuskiego Iryny Steszenko) oraz Aleksandra Puszkina (przekład z rosyjskiego Maksyma Rylskiego). Wyraziste kreacje stworzyli artyści teatru Ihor Pisnyj (Komandor), Kateryna Marczenko (Donna Anna), Ołeksandr Ziniewicz (Don Juan), Daria Zawhorodnia (Dolores), Ihor Iwanow (Sganarel), Łeonid Marczenko (Don Pablo de Alvarez), Nadija Trybun (Donna Mercedes). U Ołeny Mychajliczenko (Charlotta), Maryny Weremijczuk (Elwira), Wałerija Wojtenki (Guzman), Karoliny Pampuchy (Maturyna), Bohdana Zaszpy (Piero) role są wprawdzie drugoplanowe, ale pomagają lepiej zrozumieć głównych bohaterów.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Szekspir i pretendenci do władzy

Wadym PEPA Pierwsze kwestie w spektaklu „Koriolan” niepokoją widownię niczym wzburzony rój pszczół. I dalej napięcie artystyczne trwa aż do finałowego wyjścia wykonawców pod burzą wdzięcznych oklasków. Nic dziwnego. Na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki urzeczywistniono tragedię historyczną Williama Szekspira. Reżyserem-inscenizatorem widowiska jest zasłużony działacz sztuki Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia T. Szewczenki Dmytro Bohomazow. Subtelnie rozstawia akcenty, kładzie nacisk na to, co decydujące. Dlatego to, co dzieje się na scenie, trafia nie w brew, a w oko obecnemu „tłumowi”. Dotkliwie porusza widzów. Zapewne niektórym daje się możliwość zobaczenia siebie jak w lustrze. Dlatego sala reaguje żywo. Oklaskują i ci, którzy uważają się za bezgrzesznych, i ci, którzy mają pragnienie stać się lepszymi. Nie na darmo Arystoteles przepowiadał, że wyższym celem urzeczywistnianych na scenie tragedii jest katharsis, czyli „oczyszczenie ducha” za pomocą „strachu i litości”. Szczere współczucie i współodczuwanie w większym lub mniejszym stopniu jednak uszlachetniają ludzką naturę. Chociaż żadne tysiąclecia rozwoju cywilizacyjnego jej nie zmieniają. Z jakimi zaletami i wadami urodził się człowiek, z takimi nieodłącznymi toruje drogę w nieznaną przyszłość. Geniusze, w konstelacji których jaśnieje i imię Szekspira, od dawna pouczają, jak odróżniać dobro od zła. Lecz dzieje się to samo, co z prawami w pierwszym lepszym kraju. Jakże ich przestrzegać, nie naruszać? Do tego w ideale – jak do nieba piechotą. Jednocześnie i w sztuce – jakie tam katharsis? Stokroć łatwiej rzucać błotem przekleństw, ganić, oczerniać, bezmyślnie opluwać nawet rzeczy doniosłe, wypuszczać z podświadomości, niczym dżina z butelki, zwierzęce instynkty. Uwalniać to, co niskie, z ukrytego w istocie wyższych stworzeń, które są koroną natury, jest nieporównanie łatwiej, niż wychowywać porządnych obywateli. Jak i równym sobie, Szekspirowi dostępne są tajemnice ludzkiej duszy. A w tym przypadku – jeszcze i tragizm w relacjach różnych stanów. Główny bohater Kaj Marcjusz w wykonaniu zasłużonego artysty Ukrainy Ołeksandra Formanczuka jest przekonujący i pełnokrwisty. Wybitny wódz pomnaża sławę potężnego Rzymu w krwawych bitwach. Osobiste czyny i blizny od licznych ran otwierają mu drzwi do senatu. Wynosi się z tytułem konsula. I wpada w sidła intryg. Plecie je „trybun ludowy”, odurzając demagogią ciemną masę, którą można obrócić diabli wiedzą gdzie i skierować przeciwko komukolwiek. Oburzony zachowaniem Rzymian, którzy zapomnieli o jego czynach dla ich własnego ocalenia, Marcjusz przechodzi na stronę tych, przeciwko którym walczył. Z wojskiem, które wcześniej gromił, odnosi głośne zwycięstwa, zadowala się nowym przydomkiem – Koriolan i grozi zniszczeniem Rzymu. Ni

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Przeczucie wuja Tarasa

Bohaterowie słynnej komedii satyrycznej Mykoły Kulisza „Myna Mazajło” ożyli na scenie Centrum Sztuki imienia Iwana Kozłowskiego Narodowej Operetki Ukrainy. Reżyserem-inscenizatorem jest starszy wykładowca Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. Iwana Karpenki-Karego Ołena Szczurśka, a aktorami – studenci wydziału aktorskiego, kursu artysty ludowego Ukrainy Bohdana Beniuka. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie dostarczyło Centrum Sztuki im. Iwana Kozłowskiego Na uniwersytecie istnieje taki format – samodzielne prace, kiedy studenci sami wybierają do wystawienia fragmenty sztuk. Zaproponowali wystawienie fragmentu z „Myny Mazajła”, a mianowicie scenę Mokija i Uli. Ten materiał okazał się bliski reżyserce, ponieważ jeszcze studiując na uniwersytecie kultury w Równem, grała rolę Baronowej-Kozino. – Ten utwór jest bardzo aktualny, zwłaszcza dzisiaj – opowiada Ołena Szczurśka. – Zaczęliśmy analizować tamten okres historyczny. Tutaj pokazana jest historia jednej rodziny, która w istocie opisuje cały kraj. I dopóki ludzie nie wyjaśnią tych aktualnych kwestii na poziomie rodziny, trudno coś wyjaśnić na poziomie państwa. Początkowo spróbowaliśmy zrobić ten fragment, potem inne. Ostatecznie zrobiliśmy cały spektakl, który pokazywaliśmy już na festiwalu w Czernihowie. Główny bohater uważa, że nazwisko nie pozwala wybić się na wyższe szczeble zawodowe tylko dlatego, że cały jego ród i nazwisko są ukraińskie. I postanowił zmienić swoje nazwisko, aby mieć styczność z czymś rosyjskim. Ale to nie był odpowiedni czas. W Radzieckiej Ukrainie w tamtym czasie rozpoczęła się ukrainizacja. I prorocze jest zdanie ze sztuki, że „ta ukrainizacja – to sposób, by wykryć wszystkich nas Ukraińców i zniszczyć, żeby nawet śladu nie było”, mówi o tym, że w zasadzie ukraińskość jako taka jest potrzebna sąsiedniemu państwu (Rosji) tylko po to, by trzymać nas na krótkiej smyczy. A kiedy ktoś za bardzo się wychyla, tych ludzi trzeba zniszczyć. Ten proces przejawia się historycznie jako proroctwa Kulisza. Aktorzy, studenci-absolwenci kursu Bohdana Beniuka, w większości pracują już na profesjonalnej scenie. Maryna Koszkina, która wykonuje rolę Ryny, jest w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki, w innym składzie tę rolę gra Mariczka Kos; Wołodymyr Zacharczenko (wuj Taras) – w Kijowskim Akademickim Teatrze Młodego Widza na Lipkach, niedawno zaczął wykonywać rolę Tarasa Szewczenki w spektaklu „Sen”; Ihor Kaczur gra w teatrze „Aktor”, dużo występuje w kinie; Antonina Curykowa (Ciocia Motia) bierze udział w różnych projektach teatralnych; Ania Serdiuk (Uliczka) i Ihor Łahaj (Duch) grają w Kijowskim Akademickim Młodym Teatrze; Taisija Sikorska wykonuje rolę Mamy. Rolę Myny Mazajła w różnych składach wykonują Petro Rusanenko (Kijowski teatr „Aktor”) oraz Witalij Słuckyj (Kijowski teatr młodego widza), a rolę Baronowej-Kozino – Marusia Czuprynenko, którą można zobaczyć w ukraińskim kinie. Ci młodzi ludzie ściśle wrośli w przestrzeń teatralną Kijowa. Twórczym odkryciem artysty Ihora Biłećkiego jest gazeta, która w istocie stała się jedną z pełnowartościowych postaci. Postacie czytają gazety, w których są zarówno wiadomości polityczne, jak i ogłoszenia o zmianie nazwiska. Kulisz wprowadził obraz Lustra, w które wszyscy patrzą. A w spektaklu zrobiono ramę, która jest jakby drzwiczkami między naszym światem a światem dusz, które czekają, aż w naszym coś się rozstrzygnie (przypomina to obraz ojca Hamleta, który czeka, kiedy nadejdzie sprawiedliwość). Przy tworzeniu spektaklu dla postaci dobierano kostiumy, które byłyby stylizacją na lata 30. ubiegłego wieku, kiedy rozgrywała się akcja sztuki. Przeważnie brzmi muzyka tamtych czasów, a także melodie Myrosława Skoryka.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Don Juan w mercedesie

Kijowski Akademicki Teatr Młodego Widza na Lipkach zaprasza na spektakl „Don Juan VS Donna Anna”. Eduard Owczarenko Zdjęcie ze strony teatru Reżyserem spektaklu jest Mykoła Jaremkiw, który wcześniej pracował jako reżyser w Charkowskim Akademickim Teatrze Dramatycznym, Kijowskim Akademickim Teatrze Młodym, wystawiał spektakle w teatrach Lwowa, Iwano-Frankiwska, Ługańska, Łucka, Mikołajowa, Dniepru. Wykładał sztukę aktorską w Charkowskim Instytucie Sztuki im. Iwana Kotlarewskiego, na Narodowym Uniwersytecie Teatru, Kina i Telewizji im. Iwana Karpenki-Karego. Od 2018 roku jest głównym reżyserem Mikołajowskiego Akademickiego Artystycznego Rosyjskiego Teatru Dramatycznego. Podstawą inscenizacji jest dramat poetycki Lesi Ukrainki „Kamienny gospodarz”, w którym po raz pierwszy w literaturze ukraińskiej przedstawiono wizerunek mężczyzny-uwodziciela. Impulsem do napisania utworu stał się dramat Puszkina „Kamienny gość”. Jednak w utworze zastosowano interpretację postaci kamiennego posągu, Don Juana i Anny odmienną od rosyjskiego poprzednika, wprowadzono też innych bohaterów. Ukraińska wersja światowego wątku została napisana w 1911 roku w mieście Chonie na Kaukazie. Lesia Ukrainka tak określiła zamysł dramatu: „Jego ideą jest zwycięstwo kamiennego, konserwatywnego pierwiastka, uosobionego w Komandorze, nad rozdwojoną

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

artysty Anatolija Małanija. Z inicjatywy muzeum przeprowadzono plener „Szewczenkowskimi ścieżkami”. W projekcie zaprezentowano niemal całą Ukrainę. Są także dzieła o tematyce szewczenkowskiej autorstwa gruzińskich artystów. Można tu zobaczyć obrazy malarza Andrija Huka, zasłużonego artysty Ukrainy Anatolija Burtowegoja, artysty ludowego, laureata Nagrody im. Szewczenki Wałerija Franczuka, a także nieżyjących już Wasyla Hurina i Borysa Płaksija. Wyróżnię prace Tetiany Czerewań, Kateryny Biletyny, Serhija Serebriakowa, Natalii Poliszczuk, Wołodymyra Hurina. Ciekawy jest obraz „Sobór Zesłania Ducha Świętego” Mykoły Kuszniruka, w którym w różnych czasach przebywali Taras Szewczenko i Iwan Kawaleridze. Uwagę wielu zwiedzających przyciąga portret Tarasa Szewczenki autorstwa nieznanego artysty, który należał do rodziny pisarza Pyłypa Kapelhorodskiego, a potem przez wiele lat wisiał w gabinecie pierwszego dyrektora naszego muzeum Rostysława Synka. Prezentujemy książki: „Kobziarz” z 1952 roku wydania, a także ukraiński przekład powieści polskiego pisarza Jerzego Jędrzejewicza „Noce ukraińskie, albo Rodowód geniusza”, poświęconej Tarasowi Szewczence. W planach jest wydanie katalogu eksponatów muzeum o tematyce szewczenkowskiej. Mamy nadzieję, że z czasem powstaną pomniki według projektów Iwana Kawaleridze najpierw w Kijowie, a potem w całej Ukrainie, także w wyzwolonych Doniecku, Ługańsku i Sewastopolu. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Szewczenko i Kawaleridze

Wśród zaprezentowanych prac znajduje się makieta pierwszego pomnika Tarasa Szewczenki autorstwa rzeźbiarza Iwana Kawaleridze, który stanął w 1918 roku w mieście Romny, obecnie w obwodzie sumskim (w zeszłym roku 27 października Ukraina obchodziła 100-lecie tego pomnika). Obok znajduje się mało znany projekt grobu Tarasa Szewczenki, który według I. Kawaleridze miał wyglądać właśnie tak. Tutaj również znajduje się projekt pomnika Szewczenki, który Kawaleridze tworzył początkowo dla miasta Dubno, a następnie dla Leningradu. Ostatecznie, w nieco zmienionej formie, stanął on w Moskwie. Ówczesny pierwszy sekretarz KC KPZR Nikita Chruszczow nie lubił twórczości rzeźbiarza, ponieważ uważał ją za sztukę awangardową. Dlatego jako autorów tego pomnika wskazano trzech młodych wówczas rzeźbiarzy, a imię Iwana Petrowycza nawet nie zostało wspomniane. W twórczości Iwana Kawaleridze było wiele projektów poświęconych Kobzarowi. Jest on autorem trzech pomników Szewczenki: oprócz Romnów w latach 20. stanęły one w Sumach (zdemontowany na rozkaz Nikity Chruszczowa) oraz w Połtawie. I chociaż tematyka szewczenkowska zawsze była wiodąca w jego pracach, artysty nigdy nie uhonorowano Nagrodą im. Szewczenki. W ekspozycji zaprezentowano prace ukraińskich artystów, począwszy od lat 60. ubiegłego wieku do czasów współczesnych. — Projekt „Od Podolu do Złotych Wrót” początkowo był poświęcony 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki — opowiada Ołeksandr Junin. — W projekcie oprócz naszego muzeum — Twórczość Mykoły Grocha do pewnego stopnia można uważać za wizytówkę współczesnej sztuki plastycznej Ukrainy — powiedział, otwierając wystawę, dyrektor Głównej Dyrekcji Wystaw Narodowego Związku Artystów Ukrainy Ihor Wołoszuk. — Jego prace są wzorem wykonywania dzieł farbami akwarelowymi. Niedawno odbyły się ogólnoukraińskie wystawy akwareli w Odessie i Kijowie. Zaprezentowano tam dzieła wielu artystów, ale obrazy Mykoły Grocha wyróżniały go na tle tej twórczej różnorodności. Artysta wielokrotnie wystawiał się w tych salach i innych instytucjach, posiada tytuły i nagrody. A nowa wystawa to prawdziwy prezent dla wszystkich miłośników akwareli”. Koledzy i uczniowie Mykoły Grocha zwrócili uwagę na działalność pedagogiczną artysty, który założył studio sztuk plastycznych przy Związku. *** Otwierając wystawę prac malarskich Wasyla Chodakiwskiego „Terra incognita”, Ihor Wołoszuk zwrócił uwagę na takie cechy twórczości artysty, jak ekspresja i pozytywne odczucie. Zasłużony artysta Ukrainy Iwan Czernysz podkreślił, że dzięki obrazom pana Wasyla w salach wystawowych Domu Artysty zapanowała wiosna, a najważniejsze w dziełach artysty jest afirmacja życia i miłości. Wasyl Chodakiwski wspomniał swoich nauczycieli Jewhena Krawczenkę i Mykołę Storożenkę. Według przekonania pana Wasyla, nauka artysty nie kończy się nigdy. A żeby osiągnąć sukces w twórczości, trzeba z wielu rzeczy rezygnować. Wśród zaprezentowanych dzieł zapada w pamięć obraz „Pieśń lasu”, do stworzenia którego zainspirował dramat-feeria pod tym samym tytułem autorstwa Łesi Ukrainki; pejzaże — „Tam, gdzie panuje pokój”, „Zapomnienie”, „Wspomnienia dzieciństwa”; niezwykły świat zwierząt odtworzony w płótnach „Postscriptum”, „Wielki forsaż”, „Wicher”; nieustanność ruchu odzwierciedlona w obrazie „Wyścigi”, a wrażenia z podróży zainspirowały artystę do stworzenia „Wieczornej Wenecji”. *** Centralne miejsce w następnej wystawie zajmuje twórczość ludowej artystki Ukrainy, członkini zarządu Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Artystów Ukrainy, kierowniczki katedry, pro-wtedy wzięły aktywny udział Muzeum Hetmaństwa oraz Muzeum Historii Miasta Kijowa. Zaprezentowano twórczość znanych artystów i młodych twórców, w szczególności wychowanków Dziecięcej Akademii Sztuk, która znajduje się na Obołoni. Postanowiliśmy, że projekt „Od Podolu do Złotych Wrót” powinien mieć kontynuację. Od tamtej pory co roku otwieramy go w przeddzień urodzin Kobzara. I zawsze dodajemy kilka nowych prac. W szczególności zaprezentowano obrazy z już okupowanego Krymu, a także prace donieckiego W Muzeum-Pracowni Iwana Kawaleridze otwarto wystawę „Od Podolu do Złotych Wrót” z okazji 205. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. Inicjatorem projektu jest dyrektor muzeum Ołeksandr Junin, wsparcie informacyjne zapewnili zastępca dyrektora muzeum ds. naukowych Ołeksandr Łohwyn oraz wiodąca pracownica naukowa Ketewani Markarowa.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Durowe barwy wiosennej magii

Od razu kilka wystaw otwarto na początku wiosny w salach wystawowych Centralnego Domu Artysty Narodowego Związku Artystów Ukrainy: nową wystawę indywidualną przedstawił ludowy artysta Ukrainy Mykoła Groch; na wystawę „Terra incognita” zaprosił malarz Wasyl Chodakiwski; trzecia wystawa prezentuje twórczość od razu trzech artystek — Natalki Nikołajczuk, Kateryny Kornijczuk i Ołeny Mychajłowej-Rodinej. profesora sztuk pięknych Kijowskiej Akademii Sztuk Pięknych Natalki Nikołajczuk. Uczestniczka wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw (Grecja, Dania, Niemcy, Kanada, Japonia, Francja). Dzieła przechowywane są w Ministerstwie Kultury Ukrainy, Dyrekcji Wystaw NZAU, muzeach sztuki w Chmielnickim, Połtawie, Zaporożu, Czernihowie, Doniecku i Ługańsku, Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy, galeriach obrazów w Izmaile i Krzywym Rogu, kolekcjach prywatnych na Ukrainie i za granicą. „Ludowa artystka Ukrainy Natalia Nikołajczuk to mistrzyni prawdziwie nowoczesna. W jej dziełach przeplatają się motywy pogańskie i chrześcijańskie. Adam i Ewa, Matka Boska, archaniołowie i anioły istnieją obok Mawki, rusałek, pięknych i mądrych dziewic, które wplatają Natalka Nikołajczuk „Białe lilie i niebieskie winogrona” żywioły i siły natury, albo też Wielką Pramatkę, twórczynię i obrończynię Wszechświata, którą czczono na ukraińskich ziemiach jeszcze za czasów trypolskich. Symboliczne detale artystka wprowadza do swoich dzieł czysto intuicyjnie, a potem znajduje naukowe potwierdzenie swoich olśnień. Tak było z licznymi „ukwieconymi” bohaterkami w obowiązkowym wianku-koronie, których tak wiele jest w jej grafice, w jej malarstwie” — uważa historyk sztuki Oksana Łamonowa. Obok — prace artystki-scenografa Kijowskiego Akademickiego Teatru Młodego Widza na Lipkach Kateryny Kornijczuk. Artystka miała 15 wystaw indywidualnych na Ukrainie, w Polsce, Francji i USA. Jako scenograf i kostiumograf stworzyła ponad 30 spektakli dla wiodących teatrów Kijowa i innych miast Ukrainy. Pracuje w dziedzinie Akwarela Mykoły Grocha Artysta Wasyl Chodakiwski grafiki sztalugowej, malarstwa, scenografii i kostiumu teatralnego. Według przekonania pani Kateryny, „wiosna zachwyca nie tylko przebudzeniem przyrody, ale i szczególnym nastrojem emocjonalnego uniesienia. Prowokuje ona wyostrzone poczucie wartości życia właśnie w jego odnowie. W takim nastroju wrażenia z otaczającego świata są zawsze wyostrzone. I nieważne, dokąd prowadzi podróż realna czy wyimaginowana — na ciche wybrzeże rzeki obok starego ogrodu czy do majestatycznej Wenecji, wszak migotanie porannego, jeszcze nie gorącego słońca zamienia każde miejsce wrażeń w durowe barwy wiosennej magii”. Wystawę zamykają płótna członka NZAU Ołeny Mychajłowej-Rodinej, uczestniczki wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw, która pracuje w dziedzinie grafiki książkowej, grafiki sztalugowej i malarstwa sztalugowego. „Wzruszające słowo wiosna! Tyle oczekiwań w nim i nadziei… Czekasz na chwile nowe, na nowe życie! Wydaje się, że oto wróciły i dziewczęce lata… Miłością bezgranicznie nasyca świat, świt i poranek, i wieczór… Płonie! Pała miłości natchnienie w wiośnie” — pisze artystka.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Zapotrzebowana ziemia Kobziarza

Heorhij ŁUKIANCZUK, zdjęcia autora. Wśród dzieł sztuki, wydawnictw drukowanych, eksponatów muzealnych i dokumentów, które opowiadają o działalności Tarasa Hryhorowycza na Kijowszczyźnie (lata 1843—1845), po raz pierwszy zaprezentowano unikatowe przedmioty związane z nazwiskiem Szewczenki, pochodzące z zalanych wsi Kijowszczyzny. Współorganizatorka projektu, dyrektor Wyszogrodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego Włada Łytowczenko, opowiedziała na otwarciu: „Kijowszczyzna zajmowała szczególne miejsce w życiu i twórczości Wielkiego Kobziarza. Równo 160 lat temu w Lipsku przyjaciele Szewczenki po raz pierwszy wydrukowali zbiór „Nowyje stichotworienija Puszkina i Szewczenki” z sześcioma wcześniej napisanymi, lecz zakazanymi wierszami Tarasa Hryhorowycza. Wśród nich „Testament”, „Rozryta mogiła” i „Kaukaz”, stworzony w Perejasławiu”. A dyrektor Państwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego Sofija Kamieniowa dodała: „Istnieje rozpowszechniony pogląd, że ojczyzna Szewczenki to Czerkaszczyzna. Jednak w rzeczywistości jest to historyczna Kijowszczyzna, ponieważ Taras urodził się w powiecie zwinogródzkim guberni kijowskiej, a obwód czerkaski pojawił się dopiero w 1954 roku”. Pierwszy prezydent Ukrainy Łeonid Krawczuk, przemawiając podczas wydarzenia, zauważył, że dzisiaj, mimo zalewu brudu, który widzimy na ekranach telewizorów, wciąż przebija się ukraińska siła: „I wierzę w to, że Taras Hryhorowycz swoją myślą, swoimi utworami i ich siłą pomoże jej”. Ekspozycję wystawy otwierają mapy XIX wieku, w szczególności mapa powiatu zwinogródzkiego guberni kijowskiej z 1854 roku, na której zaznaczono rodzinne strony Kobziarza — wsie Moryńce i Kyryliwka. Zaprezentowano oryginał spisu rewizyjnego chłopów pańszczyźnianych właścicieli ziemskich Engelhardtów z listami rodzinnymi rodziny Szewczenków, gdzie wpisany jest dwuletni Taras. Dokument ten został wpisany do Państwowego Rejestru Dziedzictwa Narodowo-Kulturalnego Ukrainy. Są dokumenty związane z działalnością T. H. Szewczenki na Kijowszczyźnie w latach 1843—1845. Praca Tarasa Hryhorowycza w Kijowskiej Komisji Archeograficznej, podróż po Ukrainie jako malarza-portrecisty, zbliżenie z wybitnymi mecenasami Kijowszczyzny znalazły odzwierciedlenie w dokumentach związanych z działalnością Tymczasowej Komisji do spraw badania dawnych aktów. Są także dokumenty dotyczące ujawnienia przez rząd rosyjski tajnego Bractwa Cyryla i Metodego oraz prób udowodnienia zaangażowania w nie T. H. Szewczenki. Są to sprawy dotyczące konfiskaty zakazanych książek autorstwa T. Szewczenki, P. Kulisza i M. Kostomarowa u różnych osób. Inna część dokumentów odkrywa karty historii prześladowań i zakazów nie tylko przeciwko rozpowszechnianiu utworów Kobziarza, ale także przeciwko tym znanym działaczom ukraińskiego odrodzenia narodowego (w szczególności Mykole Łysence), którzy, czcząc pamięć poety, potwierdzali historyczne znaczenie jego twórczości w ruchu wyzwoleńczym zniewolonych narodów obu imperiów. Przedstawiono temat upamiętnienia postaci poety: w szczególności prezentację statutu towarzystwa „Proświta” w Kijowie, założonego w 1906 r. ku pamięci T. H. Szewczenki, którego założycielami i członkami byli B. Hrinczenko, M. Łysenko, S. Jefremow, Ł. Kosacz (Łesia Ukrainka), O. Kosacz (Ołena Pcziłka). Uwagę zwiedzających przyciągają dokumenty dotyczące otwarcia w 1911 r. wystawy dzieł sztuki T. H. Szewczenki, zorganizowanej przez znanego kijowskiego wydawcę książek W. S. Kulżenkę. Części prywatnych kolekcji pokazali historycy i mecenasi Wasyl Mychalczuk, Dmytro Pirkl, Zoja Rużyn oraz Inna Bessałowa. W szczególności Dmytro Pirkl zaprezentował na wystawie „Kobziarza” z 1876 roku, gdzie po raz pierwszy wydrukowano ocenzurowane wiersze poety — Stara Kijowska Hromada wykupiła je od braci Szewczenków, a dwa lata później Mychajło Drahomanow w Genewie wydał zbiór ponownie do nielegalnego rozpowszechniania. Osobne miejsce na wystawie poświęcono ekspozycji Inny Bessałowej „Przedmioty i wizerunki Tarasa Szewczenki z zalanych wsi Kijowszczyzny”. Wśród unikatowych eksponatów znajduje się wyhaftowany portret Szewczenki oraz rzadkie kolorowe wydanie szewczenkowskiego kalendarza-tygodnika na 1964 rok z zalanej wsi Tarasowyczi w rejonie wyszhorodzkim. Kalendarz jest interesujący tym, że w każdym tygodniu wspomniane są daty i wydarzenia z życia Wielkiego Kobziarza, fragmenty jego utworów oraz słowa wybitnych ludzi na jego temat. Organizatorami muzealno-archiwalnego projektu „Historyczna Kijowszczyzna — zapowietna ziemia Kobziarza” wystąpili Kijowska Obwodowa Administracja Państwowa, Państwowe Archiwum Obwodu Kijowskiego, Wyszogrodzki Rezerwat Historyczno-Kulturalny, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy (w Kijowie), Centralne Państwowe Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy, Centralne Państwowe Archiwum Filmowe, Fotograficzne i Audio Ukrainy im. H. S. Pszenycznego, Jahotynski Muzeum Historyczne, Kijowski Uniwersytet im. Borysa Hrinczenki. Uczcić rocznicę urodzin Wielkiego Kobziarza przybyli także zastępca przewodniczącego Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Anna Szkuro, p.o. naczelnika Zarządu Kultury, Narodowości i Religii KOAD Witalij Tomniuk oraz pierwszy sekretarz ambasady Kazachstanu na Ukrainie Hułnara Tursynbajewa, a także przedstawiciele instytucji naukowych i muzealnych — organizatorzy projektu. Zapoznać się z eksponatami na wystawie w Kijowskim Archiwum Obwodowym można do 29 marca pod adresem: ul. Jurija Illjenka, 40. Włada Łytowczenko (po prawej) i współorganizatorka projektu Sofija Kamieniowa na otwarciu wystawy. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2019 PRENUMERATA—2019 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

(z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi): Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 79

Redaktor dyżurny Eduard Owczarenko Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. «Mega-Polihraf», 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła CYMBALUK Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek. na pół roku na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok na rok 195 hrn 02 kop.

Za rzetelność informacji odpowiadają autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn