Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Nauczcie się ukraińskiego alfabetu, na początek! (O języku naszych kanałów telewizyjnych)

Слово Просвіти, №11 за 2021 рік

Na przykład w wyrażeniu “Możliwe wszystko!” powinna znaleźć się przecinek – przede wszystkim dlatego, że przysłówek nie może pełnić funkcji ani podmiotu, ani orzeczenia (na razie interesuje mnie tylko gramatyka). Reklamowe pasaże “...zainspirowało stworzyć nas piękne mieszkanie” czy “poprosili wybrać was bohatera” nie pomagają zrozumieć, kogo lub co tutaj będą tworzyć i kogo trzeba wybrać. Kiedy reklama natarczywie mówi, znowu i znowu (przecież puszczają spot), o kremie, który “dba o skórę”, to zmusza do myślenia: jak ten krem znalazł się pod skórą i kogo tam pielęgnuje? Wyrażenie “powtarzam jeszcze raz”, kiedy po raz pierwszy jeszcze nie powtarzałem, oznacza, że ten mówca nie wie: w słowie “powtórzenie” (i jednordzennych) już zawiera się to “jeszcze raz”. Nie cieszą też takie wyrażenia, jak “przejść obok tej historii”, “ponad dziesięciu” itp. To, nawiasem mówiąc, także wpływ rosyjskiego. Czasem nieprawidłowa budowa zdania, jeszcze w połączeniu z błędną odmianą, może wywołać komediowy efekt: “starszym niż 80, czyli ludziom z podwyższoną strefą ryzyka” (może jednak “ze strefy podwyższonego ryzyka”?). “On, jak dwie krople wody, podobny do...” – jeden z bezsensownych zwrotów. A wszystko razem (przytoczono tylko maleńką część tego, co usłyszałam i zdążyłam zapisać, tym bardziej – tego, co realnie brzmi!) świadczy o tym, że nasi telewizyjni mówcy często-gęsto nie myślą, co i jak mają mówić. Większość tych przykładów – z tekstów, które miały być wcześniej przemyślane i zredagowane. Na zakończenie nie mogę nie przytoczyć jeszcze jednego przykładu, gdyż analogiczne konstrukcje zdarzają się zbyt często: “potyczki między aktywistami i między funkcjonariuszami organów ścigania” – jak gdyby i jedni, i drudzy bili się między sobą. Kategorycznie nie przyjmuje moja dusza także przekleństw z ust głównych – szlachetnych – bohaterów seriali telewizyjnych “Wąchacz” i “Sekcja zwłok pokaże”, mody na pisanie czasowników z partykułą “nie” łącznie (“nieprzekaszlaj”), wzmożonej propagandy pokera rzekomo jako dyscypliny sportu, a do tego intelektualnej, chociaż oparty on jest na oszustwie pod nazwą “blef”. A także słówka “narodowładztwo”, chociaż właśnie ono obecnie najczęściej brzmi przez narzucany nam absurdalny “ustawę o referendum”. Raz po raz proszą się analogiczne słowa-mutanty: “obywatelowładztwo”, “tłumowładztwo”. W rzeczywistości wszystkie one nie są potrzebne. Przecież jest zwykłe słowo, nie jednym tysiącleciem wypróbowane i utrwalone: “demokracja”, bo “demos” po grecku to właśnie “lud”, a “kratos” – “władza”. Kiedy w różnych artykułach my “drogą porównań” dochodzimy do “konkluzji” i “ustalamy” coś, to oznacza, że w ciągu trzech i pół wieku językowe kalki rosyjskiego (które i jej nie upiększają) tak wżarły się w naszą świadomość, a nawet w podświadomość. Bardzo powszechne stało się niezrozumienie tego, że ukraińskie nazwiska na -ko, należące do mężczyzn, w dopełniaczu mają formę na -ka: Szewczenka, Poroszenka, Łucenki. Przykro też, że zapominają o wołaczu rzeczownika (unikalnym w języku ukraińskim). Zamiast tego dość często można usłyszeć wyrażenia w rodzaju: “Chłopcze umiał czytać”, “To, co panie Dmytro opowiadał”. Nie mniej dziwne jest używanie form “dziękuję was”, “dziękujemy ich” (my jednak dziękujemy – komu?). Inercja myślenia po rosyjsku ciągle zbija nas z rodzimej ukraińskiej leksyki – i w rezultacie zniekształcona zostaje sama myśl. Stało się dzikie utworzenie “pijma riky” od rosyjskiego “pojma” (to, być może, “obszar zalewowy”). Kiedy zaś zamiast ukraińskiego “uspih” (sukces) używają słowa “wdacza” (które ma znaczenie “charakter”) jako kalki z rosyjskiego słowa “udacza” (szczęście), wychodzi: “Wojskowa wdacza opuszcza Chmielnickiego” – czyli jak gdyby w jego charakterze dzielnego dowódcy pojawiają się jakieś wady czy straty. Po prostu nie rozumieją, CO mówią, ci ludzie, z których ust brzmi: “potworów w rodzaju Frankensteina” (chociażby przeczytali powieść Mary Shelley, gdzie to imię miał uczony, który stworzył potwora), “wyciąć wyrostek robaczkowy” (a to jest choroba: zapalenie wyrostka – i wycinają właśnie jego), “narodowy folklor” (folklor w tłumaczeniu oznacza “twórczość ludowa”), “ulicę...”. A wszelkie “podlewanie oliwy do ognia”, “trafić na antenę” (oliwa nie leje się, w odróżnieniu od oleju, a trafić można kozę lub konia), “do tych pór” (dotąd, do dzisiaj), “znajdują się na terytorium” (jeśli ich szukają), “ja waham się w wyborze” (waham się! bo przecież nie jesteś wodą ani temperaturą). Końca-brzegu nie ma tym znęcaniom się nad językiem. Słowo może sprzyjać harmonizacji świata lub, przeciwnie, zranieniu, aż do całkowitej ruiny. I tutaj może działać nie tylko każde słowo, ale i każda jego część, nawet wymawianie jakiegoś dźwięku. Na przykład, “Majdan był rewolucyjnym” (czyli był) – gdzieś przybliża rozumienie przez takich mówców Majdanu – najważniejszego wydarzenia politycznego – jako czegoś podobnego do “opery buffo”, czyli przedstawienia ze znacznymi elementami błazenady. Taki nieoczekiwany efekt może powstać poza świadomością mówcy, przez zwykłą językową niechlujność, ale jest on niedopuszczalny. Zwłaszcza obecnie, kiedy pojawiły się próby w każdy sposób poniżać, kompromitować majdanowców i obrońców Ukrainy, nawet wywracając wszystko na drugą stronę, nazywać ich przestępcami. Takim oszczercom warto przypomnieć słowa wielkiego Tarasa Szewczenki z proroczej poezji “Chołodnyj Jar”: “Kłamiesz, ludobójco! Za świętą prawdę-wolność rozbójnik nie stanie...”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn