Strona · s. 5strona oryginału ↗
Bez korzeni ogród nie zakwitnie... (Strony historii ukraińskiej edukacji)
Слово Просвіти, №11 за 2021 рік
A. WERESZCZAHINA, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy, chórmistrzyni B. WERESZCZAHINA, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, muzykolog I. ZEŁENECKA, profesor wydziału sztuki im. A. Awdijewskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, chórmistrzyni. Ukraińcami byli kronikarz Nestor, Petro Mohyła, a pierwodrukarz Iwan Fedorow wydrukował szereg znaczących publikacji, w tym pierwszy słowiański Elementarz. A także M. Pirogow, I. Sikorski, I. Puluij, J. Kondratiuk, W. Wernadski... Wyobraźmy sobie, o ile zubożałaby kultura narodowa i światowa bez D. Bortniańskiego, M. Berezowskiego, M. Gogola, T. Szewczenki, Łesi Ukrainki, Sołomii Kruszelnickiej, M. Łysenki, I. Strawińskiego, O. Archipenki, K. Malewicza, H. Narbuta, bez arcydzieła światowej sztuki chóralnej „Szczedryka” M. Łeontowycza, sławnych zespołów – chórów Koszycia oraz im. H. Weriowki, zespołu tańca im. P. Wirskiego, bez majestatycznych zabytków architektury Ukrainy. Wszystko to nie byłoby możliwe, gdyby przez wieki Ukraina nie była jednym z najbardziej rozwiniętych krajów świata, nie miała głębokich i silnych tradycji wychowania i edukacji. Jeszcze za czasów Wielkoksiążęcej Ukrainy-Rusi Włodzimierz Wielki, sądząc po materiałach kronik, miał na celu nie tylko wprowadzenie państwa w krąg świata bizantyjskiego, ale także wdrożenie postępowej edukacji, wychowania kulturalnego, wprowadzenie dzieci do nauki, nawiązanie więzi między książką a szkołą. To właśnie on założył państwową placówkę oświatową – Kijowską szkołę dworską „nauki księgowej” dla dzieci wyższych warstw społeczeństwa, która utrzymywana była na koszt skarbu państwa. Znaczną uwagę do umiejętności czytania i pisania oraz wykształcenia swoich rodaków przykładał książę Jarosław Mądry. Przy Świętej Zofii pracowali przepisywacze i tłumacze ksiąg, a zebrana przez niego biblioteka była bodaj największą w Europie. Stworzył on także jedną z pierwszych szkół świeckich, zapoczątkował tworzenie pierwszego zbioru praw pod nazwą „Ruska Prawda”. Wspomnijmy także dzieło Włodzimierza Monomacha „Pouczenie dla dzieci”, które stało się znaczącym osiągnięciem myśli pedagogicznej w XII wieku, świadectwem wysokiego poziomu rozwoju kultury. W 1632 roku w Kijowie powstała Akademia Kijowsko-Mohylańska, która była jedną z pierwszych wyższych uczelni w Europie. Dzięki wysiłkom jej fundatora, metropolity Piotra Mohyły, zyskała światową sławę i do dziś jest jedną z wiodących uczelni Ukrainy. Od końca XVI wieku ośrodkami rozwoju edukacji i pedagogiki stały się szkoły brackie, u podstaw działalności których legły idee oświecenia. Znaczną uwagę przywiązywano w nich do nauki sztuk, w szczególności muzyki z głębokim opanowaniem śpiewu chóralnego. Zwróćmy się także do takiego swoistego zjawiska artystyczno-społecznego, jak cechy muzyczne, które istniały na Ukrainie w epoce średniowiecza. Były one na tyle popularne, że ich tradycje przetrwały aż do XIX wieku. Ukraiński kompozytor M. Dyłecki jest autorem „Gramatyki muzycznej” – jednego z najcenniejszych zabytków myśli muzyczno-estetycznej XV wieku, który stał się fundamentem szkoły zawodowej. Idee właściwe ukraińskiej pedagogice znalazły swój rozwój w dobie hetmańszczyzny w programach edukacyjnych B. Chmielnickiego, I. Mazepy, K. Rozumowskiego, P. Orlika, w doktrynach religijno-filozoficznych wybitnego myśliciela, poety i pedagoga H. Skoworody. Ówczesna Ukraina, zorientowana na najwyższe wartości ludzkie, wyróżniała się wśród innych narodów swoją godnością narodową, poziomem duchowości, moralności, kultury i edukacji. Jednak polityka Piotra I, skierowana na niszczenie naszej historii, narodu, państwa, bezlitośnie niszczyła także edukację. Niesławnymi ukazami ze szkół usunięto elementarze, zburzono Sicz Zaporoską, oczywiście zamknięto szkoły przy kancelariach kozackich. Dla przykładu, z 800 szkół Lewobrzeża pozostało około 10, a w 1811 roku przestała istnieć nawet Akademia Kijowsko-Mohylańska. Wiadomo, że nieukarane zło koniecznie się obudzi. Przykro, ale i w naszych czasach przychodzi nam być świadkami analogicznych zamachów... Na wstyd obecnej władzy, w murach naszego parlamentu dyskutowane są kwestie języka, kwoty na naukę w szkołach w języku państwowym czy języku agresora. Dlaczego tak się dzieje? Naszym zdaniem odpowiedź jest całkowicie oczywista: kiedy dzieci będą myśleć i rozmawiać po ukraińsku (czyli w języku państwowym), to i miłość do swojego języka, do swojego państwa – Ukrainy – będzie w nich żywa. A właśnie tego nie chcą dopuścić nienawistnicy naszego języka, naszego państwa i niepodległości, pod jakimi by hasłami się nie ukrywali. Przecież to test na państwowość dla nowożytnych władców. Dlatego przykro, gdy nasze dzieci, młodzież jeszcze do tej pory do komunikacji pożyczają słowa z innego alfabetu, posługując się językiem sąsiada... Wielki pedagog K. Uszynski ostrzegał: „Kiedy znika język, znika i naród”. Dodajmy sprawiedliwe stwierdzenie M. Hruszewskiego: „Wśród wszystkich potrzeb naszego życia narodowego potrzeba rodzimej szkoły jest najważniejsza, bo naród, który nie ma swojej szkoły, może być jedynie pasierbem obcych narodów, a nigdy nie wybije się na samodzielną drogę istnienia”. Właśnie w tej dziedzinie mamy takie osiągnięcia, które przyniosłyby zaszczyt każdemu narodowi. Wspomnijmy choćby K. Uszynskiego, H. Waszczenkę, W. Suchomłynskiego, Sofię Rusową, której talent pedagogiczny również stał się znaczącym wkładem właśnie w rozwój edukacji narodowej. Nieuzasadnienie rzadko spotyka się w historii pedagogiki imię Chrystyny Ałczewskiej – wybitnej pedagog-oświeceniowca, której działalność stała się jasną stroną w dziedzinie edukacji. Wystarczy powiedzieć, że jej prace pedagogiczne – szeroko znane na świecie – nie raz były wyróżniane wysokimi nagrodami, a dwutomowe wydanie „Co czytać narodowi” otrzymało honorowy dyplom na Międzynarodowym Kongresie w Berlinie (1878). Inne prace godnie reprezentowano w Antwerpii, Brukseli, Chicago... Była na tyle znana na świecie, że w Paryżu wybrano ją na wiceprezydenta Światowej Ligi Edukacji. Ałczewska jako mecenas, prawdziwa patriotka Ukrainy, kosztem rodziny zbudowała kilka szkół. Wśród nich – szkołę dla dorosłych z ukraińskim językiem nauczania, dla której opracowała i po raz pierwszy zastosowała specjalną metodykę nauczania (nawiasem mówiąc, w jednej ze szkół pracował B. Hrinczenko). Nauka pedagogiczna wiele straciła przez czas, gdy imię sławnej córki swojego narodu było przemilczane. Oprócz tego Chrystyna Danyliwna była matką wielkiej rodziny i wykazała się nieprzeciętnym talentem do wychowania rodzinnego. Nie mniej wyrazistą postacią jest głowa rodziny, Ołeksij Ałczewski – wybitny finansista, działacz społeczny, mecenas. To właśnie w ich charkowskiej posiadłości staraniem ojca stanął pierwszy na świecie pomnik Tarasa Szewczenki (1881 r.). Na cześć O. Ałczewskiego nazwano miasto Ałczewsk. Utalentowana była także cała szóstka dzieci Ałczewskich, które otrzymały wspaniałe wychowanie rodzinne, odpowiednie wykształcenie i osiągnęły znaczące sukcesy w swojej działalności. Hanna i Mykoła wybrali drogę matki, uczyli w jej szkole. Mykoła został autorem pierwszego ukraińskiego Elementarza dla dorosłych. Dmytro – kandydat nauk przyrodniczych, Chrystia – pisarka, poetka, dramaturg. Hryhorij – kompozytor, działacz muzyczny, Iwan – wybitny śpiewak operowy, którego nazywano złotym tenorem, ukraińskim Caruso. To właśnie oni stworzyli w Moskwie towarzystwo muzyczno-dramatyczne „Kobziarz”.
Wychowanie estetyczne, w szczególności muzyczne, od dawna opierało się na wzorcach pieśni ludowych, tradycjach muzykowania ludowego, klasyce narodowej i światowej. Cechą charakterystyczną ukraińskiej pedagogiki muzycznej jest to, że kompozytorzy byli niemal jedynymi autorami szkolnych podręczników do muzyki, literatury naukowo-metodycznej, zbiorów własnych oraz ludowych pieśni dla dzieci. Pedagogami byli M. Łysenko, K. Stecenko, M. Łeontowycz, J. Stepowyj, W. Werchowyneć, D. Siczynski, A. Wachnianyn, P. Kozycki, F. Kołessa, L. Rewucki, B. Latoszynski, M. Werykiwski, S. Łudkewycz, H. Werowka oraz inni znani artyści. XX wiek to czas uogólnienia doświadczeń minionych pokoleń i ich dalszego rozwoju. W spadku nauczycielom muzyki i kierownikom szkolnych zespołów amatorskich pozostały opery „Zima i wiosna”, „Pan Kockyj”, „Koza-dereza” M. Łysenki, „Lisiczka, kotek i kogucik”, „Iwasyk-telesyk” K. Stecenki, zbudowane na materiałach ukraińskich bajek i pieśni ludowych, „Na rusałczyn Wielkanoc” M. Łeontowycza do tekstu B. Hrinczenki, zbiory J. Stepowego „Małym chłopcom”, „Przebiśniegi”, „Kobziarz” do tekstów T. Szewczenki. Nie można przecenić znaczenia, jakie kompozytorzy nadawali pieśni ludowej w wychowaniu dzieci, zapisując i porządkując zbiory. Wymieńmy niektóre z nich: M. Łysenko „Zbiór pieśni ukraińskich” (t. I–VII), „Kolędy i szczedriwki”, „Młodości”, „Zbiór pieśni ludowych dla uczniów młodszego i starszego wieku”; K. Stecenko „Śpiewnik szkolny”; I. Worobkewycz „Śpiewnik dla szkół ludowych”; F. Kołessa „Śpiewnik szkolny”. Pojawiają się także podręczniki do nauki uczniów w różnym wieku autorstwa M. Werbyckiego, A. Wachnianyna, D. Siczynskiego, O. Nyżankiwskiego, W. Werchowyncia. Teoretyczne, metodologiczne i profesjonalne podstawy systemu nauczania opracowywał wybitny ukraiński kompozytor, działacz społeczny i pedagog K. Stecenko, autor programu z muzyki i śpiewu dla szkół. Jego zdaniem podstawą wychowania jest rozbudzenie zainteresowania artystycznego, „pragnienia piękna jako wiecznej prawdy”. Następcą i osobą o podobnych poglądach co K. Stecenko był sławny M. Łeontowycz. W kijowskim okresie życia wykładał w różnych instytucjach, często bywał na lekcjach śpiewu i próbach chóru w Pierwszym Gimnazjum Ukraińskim, gdzie pracował nauczyciel P. Kozycki. Na podstawie własnego doświadczenia oraz zasad pedagogicznych i metodologicznych K. Uszynskiego, M. Łysenki, B. Jaworskiego, K. Stecenki, M. Łeontowycz stworzył podręcznik „Praktyczny kurs nauki śpiewu w szkołach średnich Ukrainy”. Kompozytor-pedagog wielką wagę przywiązywał do pieśni ludowej i folkloru. Utwory rekomendowane w podręczniku dobierał ze zbiorów M. Łysenki, K. Stecenki, K. Kwitki, Łesi Ukrainki, włączając także własne opracowania. O doświadczeniach poprzednich pokoleń można dziś dowiedzieć się z wydań z minionych lat, materiałów archiwalnych, dokumentów itp. Zwróćmy się także do późniejszych przykładów historii doświadczeń pedagogicznych Ukrainy. Na przełomie wieków, kiedy powiały nowe wiatry polityczne i powstawała ukraińska państwowość, należało nadać szczególną wagę wychowaniu jej młodych obywateli, którzy staliby się nosicielami nowej ukraińskiej mentalności. W tym celu należało wpajać dzieciom miłość do narodu, głęboki szacunek do języka ojczystego, sztuki ludowej, poszanowanie tradycji i obyczajowości Ukraińców. Cechą charakterystyczną tamtego czasu stało się głębokie, wspólne zainteresowanie edukatorów, artystów, związków twórczych i towarzystw, radia i telewizji, patriotycznych wydawnictw itp. Powiedzmy, że wydawnictwo „Muzyczna Ukraina” w pełni zaopatrywało szkoły ogólnokształcące, pozaszkolne i przedszkolne placówki dziecięce w odpowiednią literaturę. Właśnie w tym okresie wznowiono, a nawet po raz pierwszy wydano wiele unikalnych publikacji dziedzictwa muzyczno-pedagogicznego. Wspólnie ze związkami twórczymi Narodowe Centrum Wychowania Estetycznego Ministerstwa Oświaty Ukrainy zainicjowało i z powodzeniem przeprowadzało coroczne Ogólnoukraińskie Święta Języka Ojczystego, dziecięce święta folklorystyczne „Ojcowskie progi” oraz święta rodzinnych zespołów folklorystycznych, festiwale „Talenty twoje, Ukraino”, „Wszyscy my dzieci twoje, Ukraino”, konkursy młodych artystów, poetów, kompozytorów. Telewizja wprowadziła telelekcje muzyki, festiwal „Niech pieśń zwołuje przyjaciół”, radiowy konkurs chórów dziecięcych, cykl wykładów dla rodziców o wychowaniu estetycznym dzieci. Znaczącym wydarzeniem stał się także konkurs młodych poetów „Jestem dumny z tego, że jestem Ukraińcem od urodzenia”, który prowadziła gazeta „Słowo Proświty”. Zdobyte doświadczenie stało się podstawą do stworzenia przez Narodowe Centrum oraz Stowarzyszenie Działaczy Edukacji Muzycznej i Wychowania Ogólnoukraińskiego Narodowego Związku Muzycznego Koncepcji wychowania estetycznego młodzieży w warunkach odrodzenia kultury narodowej, a także zaleceń metodycznych dotyczących jej wdrażania. Główne założenia i zasady zawarte w Koncepcji nie straciły na aktualności również dzisiaj. Smutne jest to, że wiedza, profesjonalne oddanie najlepszych nauczycieli, ich doświadczenie, łączenie wysiłków twórczych edukatorów i artystów nie stały się dziś przedmiotem naśladowania, odeszły w niebyt... Dlatego przykre jest, że sama Koncepcja, działalność artystyczno-oświatowa i doświadczenie zawodowe stały się niepotrzebne krajowi. A za granicą, w szczególności w Polsce, na Węgrzech, w Bułgarii, były wzorem do studiowania i zastosowania w warunkach własnych krajów. Oczywiste jest, że obecna społeczność pedagogiczna powinna przestudiować i zrozumieć bogatą historię rozwoju estetycznego dzieci, uświadomić sobie, że właśnie przeszłość jest tymi korzeniami, na których rozwija się, krzepnie i wydaje pożądane owoce potężne drzewo naszej kultury narodowej. Ze względu na format artykułu prasowego nie sposób wymienić osiągnięć naszych rodaków, tak jak nie sposób wymienić wszystkich zasłużonych, których imiona wpisano złotymi zgłoskami w historię rozwoju ludzkości. Są one tak liczne i znaczące, że wymagają osobnego wielotomowego wydania.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
