Strona · s. 7strona oryginału ↗
«Prometeusz pieśniarskiego ognia» W 90. rocznicę urodzin kobziarza Wiktora Lisowoła
Слово Просвіти, №11 за 2021 рік
Nadia TREBINA, główny bibliotekarz-krajoznawca Połtawskiej Obwodowej Biblioteki dla Młodzieży im. Olesia Honczara
Ratują śpiewem Ukrainę
Prometeusze nasi – kobziarze.
Wadym Kryszczenko, poeta
Lisowoł śpiewał, budził, inspirował
Zagubionych Ukraińców…
Dmytro Czerednyczenko, pisarz
Przyszły kobziarz, kompozytor-samouk, budziciel świadomości narodowej Ukraińców, urodził się 21 lutego 1931 roku w Semeniwce w obwodzie połtawskim, w śpiewającej i „gitarowej”, jak sam mówił, rodzinie.
Jego dziadek Hnat pochodził z ukraińskiego rodu kozacko-starszyńskiego, później szlacheckiego, Bohajewskich, miał niezwykły głos.
Ojciec, Iwan Hnatowycz, według wspomnień Wiktora, był bardzo przystojny: wysoki, szczupły, o szlachetnych, wyrafinowanych rysach twarzy, pięknie śpiewał, miał wspaniałą pamięć, pracował jako księgowy. Babcia, Maria Kyryliwna Bohajewska, chciała, aby syn Iwan, mając piękny głos, został księdzem. Wstąpił do Odeskiego Seminarium Duchownego, ale z jakiegoś powodu nauka nie wyszła.
Mama, Nadia Serhijiwna Zaworotnia, ukończyła gimnazjum, dużo czytała, znała dzieła Mychajła Hruszewskiego oraz innych działaczy ukraińskiej literatury i kultury. „Kobziarz” Szewczenki był u niej najbardziej szanowaną książką. Tę miłość do ukraińskiego poetyckiego geniusza odziedziczył także Wiktor. A poza tym Nadia Serhijiwna była muzykalną kobietą: wspaniale grała na gitarze, znała wiele ukraińskich pieśni i romansów, śpiewała je przy własnym akompaniamencie. Nauczyła grać na gitarze także młodszego syna.
A nut, gry na innych instrumentach muzycznych nauczył chłopca Anatolij Iwanowycz Naumowskyj ze wsi Obołoń, gdzie upłynęło dzieciństwo Wiktora. Później mówił pisarzowi Wiktorowi Hamanowi (1937–2015): „Och, co za wieś… Na głównych ulicach rosły takie akacje, że i mój ojciec objąć nie mógł. A jak zakwitną, jak chlusną wonią!... A jak podniosą się pieśni na różnych krańcach. To ci od razu i chór Weriowki, i zespół Wirskiego…”.
Nadia Serhijiwna dziwiła się tym śpiewom, myślała, że na krańcach wsi odbywają się wesela lub inne wydarzenia rodzinne. Ale potem zrozumiała, że to wieśniacy są tak śpiewający. Sam Wiktor pamiętał, jak rozbrzmiewały wieczorami rozległe melodie pieśni „Oj, u łuzi ta szcze j pry berezi”, „Oj, tam, na hori”, „Rewe ta stohne Dnipr szyrokyj”, „Witer z pola powiwaje”, „Weczir nadwori” i in. Ta rozległość, niepowtarzalny ludowy śpiew, słyszany w dzieciństwie i młodości, przywiódł go do bandury, dla której charakterystyczny jest taki niespieszny muzyczny rytm.
Romansów „Ne pytaj, czoho w mene zapłakani oczi”, „Smijut'sia, płaczut' sołowji”, które wykonywała mama, we wsi do tego nikt nie słyszał, wspominał Wiktor Lisowoł. Ten romans do słów Ołeksandra Olesia (1878–1944) zaproponował zaśpiewać Wiktorowi Żenczence, młodszemu wiekiem ziomkowi, z którym razem dorastali i „wstrząsali” pieśniami Obołoń.
I „natchniony” (tak go nazywali przyjaciele) Wiktor Żenczenko, później – śpiewak operowy i poeta, jako pierwszy na scenie zaśpiewał ten romans. Potem już wykonywali go Andrij Kykot', Dmytro Hnatiuk, Diana Petrynenko oraz inni znani śpiewacy.
Mając tak utalentowanych rodziców, Wiktor również przesiąkł miłością do muzyki, do pieśni ludowej. Właśnie z tych narodowych głębi zrodził się jego talent. Marzył o wykształceniu muzycznym.
Ale rozpoczęła się II wojna światowa, z frontów której nie powrócili ojciec i starszy brat Jewhen – zginęli jeden po drugim w 1944 roku. Ciężkie wojenne i powojenne dzieciństwo, głód w 1947 roku. Bardzo biedowali, przeżywali z mamą-wdową, jak mogli. Jak mówił poeta Wadym Kryszczenko, „droga życiowa była u niego skomplikowana, zasypana kamieniami, czy raczej tłuczonym szkłem”.
W 1951 roku Wiktor z powodzeniem ukończył Obołońską szkołę średnią, już jako 20-letni młodzieniec (przerośnięty, bo przecież wojna) i nie przechodząc przez konkurs do szkoły wojskowej, wstąpił do Charkowskiego Instytutu Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa. Studiując na uczelni, śpiewał w chórach: instytutowym, przy konserwatorium, występował na koncertach studenckich z sześciostrunową gitarą i mandoliną w gatunku piosenki autorskiej.
Stypendium było marne, dlatego Wiktor często niedojadał. Stawszy się mieszkańcem miasta, wstydził się zakładać kufajkę, nosił nieodpowiednią do pory roku lekką odzież. Choroba podkradła się niepostrzeżenie, zaczął bardzo chudnąć, lekarze postawili niepocieszającą diagnozę: gruźlica węzłów chłonnych wnęk płuc. Musiał wziąć półtoraroczny urlop dziekański na leczenie, a poza tym brakowało pieniędzy na leki.
Nadia Serhijiwna rozpaczała, bojąc się stracić syna. Według słów Lisowoła, „mama padła do nóg kołchozowemu kierownictwu”, wypraszając środki na streptomycynę i inne preparaty. Chorobę Wiktor zwalczał ciężko. Ratowały go książki, rysowanie, gra na instrumentach muzycznych, śpiew.
I mimo wszystko w 1958 roku ukończył instytut, otrzymał skierowanie do jednego z sowchozów w obwodzie donieckim. Ożenił się. We wsi, gdzie zamieszkali młodzi, środowiska kulturalnego nie było, i w połowie lat 60. Wiktor Iwanowycz z żoną przenieśli się na Kijowszczyznę.
Pracował jako inżynier, ale największą miłością były ukraińskie pieśni, dumy, poezja Tarasa Szewczenki, Pantełejmona Kulisza, Pawła Tyczyny, Wołodymyra Sosiury, Dmytra Pawłyczki, Wołodymyra Browczenki, Wadyma Kryszczenki. Zaczął powoli dobierać swoją muzykę do poezji, które zapadały w serce.
Pierwszą ukraińską pieśń „Ta letiła huska dodomu” do wiersza Iwana Dracza (1936–2018) Lisowoł stworzył w 1966 roku. Brał udział w przeglądach amatorskiej twórczości artystycznej, festiwalach, na jednym z których (1967 rok) wykonał do własnej melodii żartobliwą pieśń „Naszo meni żenytycia” do wiersza Szewczenki. Kiedy usłyszał ją poeta Iwan Nemyrowycz (1928–1986), wykrzyknął z uczuciem: „Ja bym Pana na najzaszczytniejsze festiwale wysyłał, żeby pokazać naszą duszę!”. Nie na darmo ziomek, pisarz i dziennikarz Mykoła Szudria (1935–2012) zaznaczał: „Lisowoł pisze pieśni tak, jakby były ludowe”.
Z pomocą poety Wadyma Kryszczenki 19 października 1969 roku Wiktor Lisowoł zadebiutował ze swoimi pieśniami w Ukraińskim Radiu, gdzie wykonał pieśń do wiersza Kryszczenki „Pachne sad w zabutti…”. To stało się początkiem ich twórczej współpracy. Później Wadym Dmytrowycz powie: „Jestem dumny ze współpracy z tym człowiekiem, który swoim talentem zasłużył na uznanie ludowe”.
Pewnego razu Wiktor Iwanowycz dowiedział się, że przy Ukraińskim Towarzystwie Chóralnym otwarto studio sztuki kobziarskiej. Spróbował wstąpić i przyjęli go, w wieku 39 lat! Na pytanie, dlaczego to zrobił, odpowiedział, że gitara już nie wytrzymywała jego barytonu, poza tym zaczął układać własne melodie.
Nauka gry na bandurze szła niełatwo. Według słów Wiktora Iwanowycza, „struny nie poddawały się, ręce nie słuchały, zawodziła pamięć”. Wybitny kobziarz, pochodzący z Połtawszczyzny Jewhen Adamcewycz (1904–1972) wyjaśniał studentom: „Od dawna bandura dla kozaka to i szabla, i fajka, i żona. Bądźcie przy bandurze, jak przy dziewczynie”.
Po roku nauki Lisowoł wraz z niewidomym kobziarzem Pawłem Suprunem (1937–2019) z powodzeniem wystąpił w Kijowskim Muzeum T. H. Szewczenki, wykonując pieśni „Pobratymował się sokół z siwoskrzydłym orłem” oraz „Wieje wiatr, wieje bujny”. Wieczorami uczył się w studiu, a w dzień pracował jako cyzelator w Kijowskim Kombinacie Sztuki Dekoracyjnej. Pewnego razu odwiedzili go funkcjonariusze KGB i poprosili o donoszenie na temat jakichkolwiek niedozwolonych zachowań czy rozmów kolegów. Aby uniknąć współpracy z KGB, Lisowoł wyjechał do rejonu niżniewartowskiego w obwodzie tiumeńskim, gdzie przez dwa lata pracował jako artysta-dekorator. Powrócił do Kijowa, ale „organy” o nim nie zapomniały, odwiedziły go ponownie. Wtedy Wiktor Iwanowycz wprost powiedział, że „kapusiem” nie będzie. Trzy lata studiowania gry na bandurze przyniosły owoce, praktykę wykonawczą zdobywał na koncertach, doskonalił swoją grę także w studiu przy kapeli bandurzystów, z czasem został jej artystą, śpiewał w kijowskim chórze etnograficznym „Homin” pod kierownictwem Leo- udzielić pełnej informacji o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Hryhorenko Wiktor Jakowycz, Hryhorenko Ludmyła Iwaniwna – 200 hrywien. 2. Serbenska Ołeksandra, Rybak Oksana Ziniwijiwna – 500 hrywien. 3. Ihnatenko Łeonid Mykołajowycz – 1000 hrywien. 4. Kołesnykowa Marija Petriwna – 200 hrywien. Kraj semenowski to błogosławiony zakątek Połtawszczyzny, bogaty w niepowtarzalną kulturę i talenty artystyczne. Wśród jego rodowitych mieszkańców są: założyciel narodowej szkoły kompozytorskiej Mykoła Łysenko (1842–1912), kobziarze Hryhorij Łubystok (XVIII w.), Iwan Kudin (1914–?), Semen Rusenko (1895–1989), artyści ludowi Ukrainy Wiktor Ikonnyk (1929–2000), Mykoła Szopsza (1947–2006), Olha Kałyna oraz wielu innych, którzy sławili i nieśli ukraińską muzykę oraz pieśń daleko poza granice rodzinnej ziemi. Stąd pochodzi również Wiktor Lisowoł.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
