Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Emma ANDIJEWSKA: trajektorie rozumienia...

Слово Просвіти, №11 за 2021 рік

W marcu 2021 roku – miesiącu mistycznego znaku zodiaku Ryb – świętuje Olga Szaf, m. Dniepr. Od czasu uzyskania przez Ukrainę niepodległości dorobek literacki artystki jest dostępny dla krajowych koneserów. Zajął on zaszczytne miejsce w chrestomatiach i podręcznikach do najnowszej literatury ukraińskiej, jej baśnie filozoficzne omawiane są w szkole. Twórczość pisarki została zbadana w szeregu monografii, dysertacji, w dziesiątkach artykułów naukowych. Dzięki wysiłkom (przede wszystkim materialnym) autorki wydawane są na Ukrainie jej zbiory poetyckie (które, niestety, jak większość elitarnej produkcji książkowej, nie cieszą się znacznym popytem). Nie za bardzo zmieniło sytuację również przyznanie Emmie Andijewskiej za jej osiągnięcia poetyckie Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki (2018). Czerniowce, Kijów i rodzinne miasto poetki Donieck miały zaszczyt witać ją na swoich terenach. Szczodra, aktywna, zawzięta, z oścież otwartą duszą Emma Andijewska podarowała ukraińskim muzeom niemało swoich obrazów, książek, spotykała się ze studentami miejscowych uniwersytetów, brała udział w licznych wydarzeniach kulturalno-artystycznych, zorganizowanych podczas jej wizyt w ojczyźnie. Ale, jakkolwiek przykro, mało zbliżyła się ona do swoich rodaków... Zbyt wysoką poprzeczkę erudycji, kultury mentalnej i duchowej stawia pisarka przed swoimi czytelnikami, którzy w większości okazują się niegotowi na odbiór tak wysokich materii. Ale „nie ma celowości w tym, żeby symfonia była na poziomie przyśpiewki – zauważa artystka – to źle dla obojga”. Twórcza droga Emmy Andijewskiej trwa ponad 70 lat – dla naszego nadszybkiego czasu to epoka, ale jej poezja jest doprawdy poza czasem: brzmiała niepowtarzalnie w latach 50. i tak samo niepowtarzalnie i ekstrawspółcześnie brzmi w 2021 roku. Co więcej, jej droga twórcza jest niezwykle intensywna: „U mnie jako takiego życia nawet nie było – zwierza się pisarka – nie miałam czasu, całe moje życie to twórczość: wiersze, obrazy”. To nie przesada: ogrom zrobionego przez 70 lat w zupełności wystarczyłby na kilku mistrzów pióra: trzy powieści, trzy zbiory małej prozy, zbiór baśni i ponad trzydzieści (!) zbiorów poetyckich. I jeszcze tysiące płócien malarskich, wystawianych na całym świecie. Fenomenalność myślenia artystycznego Emmy Andijewskiej z jednej strony przyciąga literaturoznawców swoją oryginalnością, a z drugiej występuje jako nieprzejednana bariera na drodze popularyzacji jej dorobku wśród czytelników (powiedzmy otwarcie, nawet specjalistom recepcja jej eksperymentalnej liryki przychodzi z trudem). Utrudnia odbiór poezji Emmy Andijewskiej całkowite oderwanie jej treści od realiów życia społecznego i kulturalnego. O jej wczesnej twórczości B. Bojczuk i B.-T. Rubczak pisali: „Cywilizacja tutaj nie istnieje – nie istnieje wojna, nie istnieje i Chopin <…>, świat dla niej istnieje nie poprzez powiązanie z przeszłością lub z historią, logiką, fizyką, psychologią, a sam w sobie i dla siebie” (z przedmowy do wyboru utworów poetki w antologii „Koordynaty”, 1969). Wszystkim „widzialna”, tak zwana „obiektywna” rzeczywistość, która zazwyczaj jest warunkiem (wzajemnego) rozumienia, w tym także w przestrzeni sztuki, w poezji Andijewskiej jest zreorganizowana, rozbita na elementy („byt – na odłamki”), które zmieszane są do niepoznawalności tej rzeczywistości. Strategia dekonstrukcji rzeczywistości w jej poezji (od fenomenologicznego „rozcięcia” „istoty” świata do jego apokaliptycznego rozszczepienia) nabiera w utworach ostatnich dziesięcioleci totalnego charakteru i wyraża się w tematyce ontologiczno-kosmogonicznej, prymacie przedracjonalnego postrzegania świata („nadrozumowego asocjacyjnego automatyzmu koncentracji duchowej”, według L. Tarnaszynskiej), w intuicyjnym, asocjacyjnym pisaniu, w którym słowoobrazy, rozdzielone myślnikami, wybuchają pękami sensów, a następnie narastają znaczeniowe „wertykale”, które budują hiperasocjacyjne pole. Stylowa karkołomność (na ostrzu genialności i szaleństwa, jeśli wspomnieć słynne studium Cesare Lombroso) poezji Emmy Andijewskiej inspirowana jest nie tylko jej twórczym założeniem „ucieleśnić nieucieleśnialne”, ale i orientacją na „bytotwórczość” – tworzenie alternatywnego kosmosu lub (nie jest wykluczona i taka interpretacja) na wychodzenie ku refleksji pierwotnego – przedkosmicznego – Chaosu, który metaforycznie projektuje się na ludzką psychikę, a konkretnie – na wewnętrzny świat lirycznego Ja, przedstawiony jako Uniwersum: Piasek – korzenie. Totemy z hebanu – Ochronią – całkowicie rozmytą barierę. Kołysze się – wzdłuż nieba – pół bochenka. Iluzji – kopuły. Kumkanie – z kałuży. Charon – barką tych, co – bez obola, Z krzaków, co – kołem, szelest – i bulgot, Z grobów wysokich – strażnicy – w – bicie: Na zewnątrz – rzeczywistość, którą – zaniedbali. Złamał się – horyzont – i hen – na dwie jodły. Równina – na reżimie – inhalacji, Żeby – perystaltykę – i atonię, Jeszcze i głowę, gdzie – głowy – ścinają. – I odchyleń strzałkę, co – zmienia – relief. – I znów – cicho, tylko – w piersiach – źródło („Znów – cicho...”, zb. „Mutanty”, 2010). Twórczość poetki w ogóle może być odczytana jako traktat teozoficzny z całkowicie wykończoną koncepcją bytu (czy inobytu), który tylko formą wykładu różni się od fundamentalnych filozofii ludzkości. W totalnej asocjalności, apolityczności, pozahistoryczności jej spojrzenia na świat – przesłanka jego metafizycznej ponadczasowości. Według L. Tarnaszynskiej, realizacja w poezji Emmy Andijewskiej „indywidualno-subiektywnego inwariantu antropologii inobytowej” tworzy „psychologiczno-wzrokową barierę” między autorem a recypientem, swoistą „przestrzeń niestandardowej komunikacji” (zob. Tarnaszynska L. Werbalno-wzrokowy „teatr” Emmy Andijewskiej: do problemu psychologii twórczości. Słowo i czas, 2018, 2), albo, warto dodać, blokuje komunikację w ogóle, wszak świadomość człowieka zdolna jest operować tylko stycznym do jej doświadczenia materiałem informacyjnym, a interesuje ją to, co wywołuje reakcję emocjonalną. W tekstach poetyckich Andijewskiej natomiast refleksja emocjonalna jest nieobecna, światowe transformacje bezstronnie konstatuje zdepersonalizowany głos. Jeśli malarstwo Emmy Andijewskiej, którego głównym tematem jest alternatywny świat dziwacznych „ziemniakopodobnych” istot z dobrymi i mądrymi oczami, współbrzmi z realnym życiem na poziomie codziennych detali i sytuacji (serie obrazów „Rodzina”, „Wesele”), historycznych, społecznych i kulturalnych realiów (serie obrazów „Gladiatorki”, „Miasto z bliska i z daleka”, „Ukrzyżowanie”), to jej liryka, której poetycka ewolucja skierowana jest na wzmocnienie abstrakcyjnej filozoficzności obrazów, na refleksję procesów ontologicznych i kosmologicznych – rozprzedmiotowienie świata, przesunięcia „płaszczyzn” (bytowych wymiarów), destrukcji i deformacji, na depersonalizację reakcji psychologicznych podmiotu, prawie całkowicie traci znaczeniowe związki z rzeczywistością: ...Od światła – siedmiościany – i sześciany – Na tle istot, które – kulisty – kobalt. W niewysłowione – układają – kabel. Przez chaos – stopniami – żyłka – kromki... („Byt, który – w szklance – do kilku herbacianych liści” – zb. „Idylle”, 2009). W porównaniu z wczesną liryką w tomikach poetki z przełomu wieków uwydatnia się emocjonalno-oceniająca neutralność: przesunięcia ontologiczne – główny temat poezji tego okresu – są konstatowane bez najmniejszej emocjonalnej reakcji ze strony myślącego podmiotu, anulowana zostaje także kategoria patosu, nastroju poezji. Zatem kategoryczna osobliwość liryki – zmysłowe (!) odbicie świata – transformuje się w poezji Andijewskiej w nową, nieużywaną dotąd jej (liryki) jakość – nadzmysłowe (i nadrozumowe) tworzenie alternatywnego bytu słowem. Oczywiste jest, że twórczy geniusz poetki wykracza poza granice liryki i literatury pięknej w ogóle, zbliżając się z jednej strony do pradawnych szamańskich rytuałów, gdzie każde słowo jest samoistne, ma symboliczny sens, zakorzeniony w świecie bóstw i duchów (mówiąc współczesnym językiem, ma swoją własną energetykę), dlatego nie jest obliczone na dosłowne zrozumienie w kontekście całej wypowiedzi, a z drugiej – do transu. Rozpowszechnienie tego ostatniego we współczesnym społeczeństwie jakby zamyka kolejny zwój ewolucyjnej spirali, znów zwracając ludzkość ku sferze nieuświadomionego, żywiołowego. Ale uzbrojony w psychoanalizę współczesny człowiek uświadamia sobie, że pogrąża się w transie nie w świat duchów, a w głębiny własnego Ja, które wydają się bardziej pożądane niż świat zewnętrzny. Emma Andijewska w swojej twórczości również oddaje się żywiołowi podświadomości: taka osobliwość jej aktu twórczego została przez nią ujawniona w wywiadach z L. Tarnaszynśką (2002), L. Taran (2002) i in. oraz wyjaśniona jako próba powrotu do pierwocin bytu, jeszcze nie zniekształconych racjonalnym rozumowaniem. Stąd taka uwaga poetki do słów. Dobierane są one raczej według brzmienia – jako tony muzyczne, na ich dysonansowych współbrzmieniach budowana jest fraza. Ma ona i „logiczny” sens, ale koreluje on w wyobraźni z absurdalnym obrazem, zatem odgrywa drugorzędną rolę, bo ważniejszy jest rytm (!) frazy: jamb, barwnie zabarwiony dysonansowymi współbrzmieniami i intonacyjnie wariowany dzięki pauzom-myślnikom, tworzy efekt transowy: „Zaułek. Chłopak – gra – na puzonie. / Nad nim – bezskrzydły anioł – po drabinie” („Florysta – i trochę – wokół” – tom „Mutanci”), albo „Z wiatrem – precz – i żebraki, i krezusi. / Rzeczywistość, – po raz kolejny, – nowe geody – i druzy” („Jak start – w objęcia” – tom „Miraże”, 2009). W słowach dobranych przez poetkę, na pierwszy rzut oka dowolnie, rozłączonych gramatycznie i słabo powiązanych logicznie, aktywizuje się natomiast symboliczno-asocjacyjny potencjał, bo każde z nich produkuje w świadomości odbiorcy wizualno-nastrojowe impulsy, które następnie formują nową warstwę w jego własnym doświadczeniu poznawania świata. Jak i muzyka, wiersze Andijewskiej (mimetyczna zasada w których zachowuje się jedynie na poziomie odbicia obrazów jej duszy) obliczone są na pozaracjonalną percepcję (bo wdzięczniej jest ich słuchać niż czytać), ich treść słabo poddaje się werbalizacji. Jak muzyka w stylu trans, poezja artystki nie tworzy nastroju, a modeluje stan psychiczny, który trudno nazwać pozytywnym czy negatywnym w planie emocjonalnym – to specyficzny stan nastrojenia na zgłębianie pierwocin bytu, na duchowe „podłączenie” do transcendentnego, na przeżywanie jedności ze światem. Unikalność (i na Ukrainie, i na świecie) twórczego myślenia Emmy Andijewskiej zapewne wywołałaby furorę w literaturze tych krajów, które nie są tak „rozpieszczone” talentami jak nasza i przyzwyczaiły się windować swoją cenę. W niepodległej Ukrainie Emmę Andijewską (ostrożnie) honorują, lecz do dziś postrzegają jej postać jakoś poza procesem literackim, na uboczu, na pewnej niepojętej wysokości. Jednak „sfinksowa zagadka” poetki nie została jeszcze rozwiązana, o czym świadczą coraz to nowe próby interpretacji jej twórczości, które nakreślają dostępne póki co tylko „wtajemniczonym” trajektorie jej rozumienia. przedstawiciel rodu Szewczenki Mykoła Pawłowycz Łysenko w Słowiańsku; pocztowa Szewczenkiana Mychajła Dłuhokanskoho; o pobycie na Słowiańszczyźnie szewczenkoznawcy Rusłana Telipśkoho; broszura pocztówek „Poeci Słowiańska – Tarasowi Szewczence”. Słowem, w naszym kraju nigdy nie zapominano i dziś nie zapomina się o wielkim synu narodu ukraińskiego Tarasie Szewczence. Wystąpienia członków Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, krajoznawców i dziennikarzy przeplatały się z materiałami wideo i fotografiami na ekranie. Wiersze Szewczenki deklamowała członkini Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Marija Kołesnykowa, wiersz Łiny Kostenko „Kobzarowi” mistrzowsko wykonał uczeń szkoły średniej nr 11 Mykyta Dehtiarow. Autorem scenariusza i prowadzącym był autor książki, przewodniczący Donieckiego Obwodowego Oddziału Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Wałerij Romanśko. Obecni poparli jego propozycję-apel do dyrekcji Słowiańskiego Muzeum Krajoznawczego o konieczności stworzenia ekspozycji „Słowiańszczyzna pamięta Kobzarza”. Proświcianie i krajoznawcy są gotowi pomóc. świętuje dziewięćdziesięciolecie zdumiewająca i niepojęta (i do dziś jeszcze nie zgłębiona) pisarka i artystka Emma Andijewska. Jej imię kojarzy się wielu, którzy znają jej wybitny talent artystyczny, z desperacją w poszukiwaniu nowych rozwiązań artystycznych, z nietradycyjnym, eksperymentalnym, nowym, nieodkrytym i... niezrozumiałym.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn