Strona · s. 10strona oryginału ↗
Jak artysta Szczoholew polemizował z poetą Szewczenką o aktorce Piunowej
Слово Просвіти, №11 за 2021 рік
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany... Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Taras Szewczenko: „Kocham was i mówię to wam wprost...”. W tej zadziwiającej historii, której intryga związana jest z jedynym artykułem teatralno-krytycznym Tarasa Szewczenki, decydujące znaczenie ma zakochanie poety w młodej aktorce teatru w Niżnym Nowogrodzie, Katerynie Borysiwnie Piunowej (1841–1909), gdyż sam artykuł był jej poświęcony. Od tego więc zaczniemy. W drodze z zesłania do Petersburga Szewczenko przybył 20 września 1857 r. do Niżnego Nowogrodu i zmuszony był pozostać tu na długo, wyjechał z miasta dopiero 8 marca 1858 r. Odwiedzając miejscowy teatr, zwrócił uwagę na K. B. Piunową, o której po raz pierwszy wspomniał w Dzienniku 13 października 1857 r. W liście do M. S. Szczepkina z 4–5 grudnia 1857 r. donosił: „Jest tu prześliczna dziewczyna i utalentowana artystka, Piunowa”. Szewczenko zbliżył się do niej podczas przyjazdu do niego M. S. Szczepkina pod koniec 1857 r., kiedy to, za propozycją poety, zagrał on z K. B. Piunową w naprędce przygotowanym spektaklu „Moskal-czarodziej” I. P. Kotlarewskiego. A dalej... Już pod koniec stycznia 1858 r. 44-letni Taras Szewczenko wyznał miłość K. B. Piunowej, która w listopadzie 1857 r. skończyła szesnaście lat. Niektórzy lekkomyślnie uważają, że „do Petersburga chciał przybyć z młodą narzeczoną – aktorką, zdolną podbić cały blichtr”. Ale w rzeczywistości po ciężkim zesłaniu spragniona dusza poety po prostu lgnęła do kobiecego ciepła i rodzinnego zacisza. W Dzienniku Szewczenki znajduje się nawet list miłosny do K. B. Piunowej z 30 stycznia 1858 r.: „Kocham was i mówię to wam wprost, bez żadnych wykrzykników i zachwytów... Zostać waszym mężem to dla mnie największe szczęście i odmówić sobie tej myśli będzie ciężko”. Chociaż przynależność tekstu właśnie do Szewczenki czy stopień udziału poety w napisaniu tego listu nie są ustalone, podobne wyznania nie mogły pojawić się w Dzienniku bez jego zgody. Pisarz i literaturoznawca B. S. Łepkyj pisał: „A jednak wkrótce trzeba było się wyrzec. Młoda dziewczyna nie widziała, widocznie, szczęścia w małżeństwie z mężczyzną, choć nie tak starym, ale zniszczonym ciężką niewolą... Epizod, bo, jak z Dziennika widać, poeta nie długo tęsknił za Kateryną Borysiwną”. Nie wszystko było tak jednoznaczne. We wspomnianym liście w imieniu poety mowa była o tym, że jest gotów pozostać przyjacielem K. B. Piunowej nawet w przypadku odmowy zostania jego żoną. Jeszcze M. K. Czałyj zauważył, że „chłód i obojętność wobec siebie Taras Hryhorowycz wybaczał Piunowej i wciąż miał nadzieję zasłużyć na jej przychylność...”. Jednak minęły trzy tygodnie i, jeszcze przed swoim wyjazdem z Niżnego Nowogrodu, Szewczenko zerwał z K. B. Piunową relacje. Stało się to po tym, jak ona, prosząc poetę o pomoc w dostaniu się do trupy Teatru Charkowskiego, jednocześnie odnowiła swój kontrakt w Teatrze Niżnonowogrodzkim, czym postawiła w niezręcznej sytuacji Szewczenkę oraz M. S. Szczepkina, którzy w listach do dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny wytrwale i wzruszająco wstawiali się za nią. Postępek młodej K. B. Piunowej dotknął Szewczenkę do żywego i 23 lutego z goryczą zapisał w Dzienniku: „Jeśli to prawda, to w jakież relacje postawiła ona mnie i Michaiła Siemionowicza ze Szczerbiną? W bardzo złe!”. Następnego dnia obraza i oburzenie, wydaje się, silniej rozbudziły się przypadkowym spotkaniem z K. B. Piunową, i wszystko to gniewnie i emocjonalnie wylało się w Dzienniku. Swego czasu S. O. Jefremow zwrócił uwagę na to, że stosunki z K. B. Piunową wpłynęły na charakter pisania w Dzienniku, który ma „wyraźne ślady wzburzenia: widać, historia ta kosztowała poetę więcej, o wiele więcej, niż powiedział on sam treścią swojego dziennika...”. Szewczenko wspominał, jak pięć tygodni temu prosił artystę: „Twoja i moja droga Tatiasia Piunowa chce porzucić Niżny Nowogród i dobrze zrobi, jej tu źle, ona tu utknie i przepadnie... Ja jej poradziłem wyjechać do Charkowa i ona radaby wyjechać... Nam kiedyś dobrzy ludzie pomagali, pomóżmyż i my teraz w miarę sił, druhu mój jedyny! Ja już napisałem i wysłałem epistolę do dyrektora Charkowskiego teatru (List Szewczenki do I. O. Szczerbiny nie jest znany. — W. M.), a gdybyś jeszcze ty od siebie do niego uderzył, to może z tego prosa zrobiłaby się kasza. A ona aż płacze i prosi cię, żebyś okrył ją swoją wielką sławą. Zróbże tak, jak ona i ja cię proszę, mój gołąbku siwy!”. I na końcu listu Szewczenko dopisał: „Jeszcze raz proszę cię, moje serce, napisz do kogo znasz w Charkowie”. Trzeciego lutego Szewczenko, na prośbę M. S. Szczepkina, przesłał warunki pracy artystki w Charkowie, wysunięte przez rodzinę K. B. Piunowej: „1500 r. rocznie bez benefisu, a z benefisem 1200 r. i na przejazd do Charkowa 200 r.”. W swojej odpowiedzi z 6 lutego M. S. Szczepkin zauważył, że wymagania K. B. Piunowej są zbyt wysokie i bezsprzecznie miał rację: w Niżnym Nowogrodzie młoda aktorka K. B. Piunowa otrzymywała pięć razy (!) mniej. A co w Charkowie? M. S. Szczepkin, który znał stan spraw, informował Szewczenkę: „W Charkowie jej role teraz zajmuje żona komicznego aktora Wasiliewa, który jest dla nich niezbędny, a i ona otrzymuje pensję 850 r. i benefis, a ty chcesz, żeby Piunowej trzeba dać 1500. I komuż? Istocie, której wcale nie zna dyrekcja”. Naiwnie myśleć, że wszystkiego tego nie rozumiały sama K. B. Piunowa oraz jej rodzice, jednak liczyli oni na protekcję Szewczenki i Szczepkina. Teatrolog P. I. Rulin z zespołu S. O. Jefremowa w tej sprawie wyciągnął wniosek, że K. B. Piunowa „i jej rodzina patrzyli na Szewczenkę tylko jak na wpływową osobę, którą można wykorzystać do przyspieszenia kariery scenicznej”. Zakochany poeta niczego tego nie widział i nie chciał widzieć, a mądry realista M. S. Szczepkin radził dziewczynie „wymierzyć życie swoje odpowiednio do środków utrzymania i uczyć się, uczyć się, a czas wszystko zrobi” i wszystko dobrze zważyć, zanim przeprowadzi się do Charkowa. Jednak Szewczenko gorąco nalegał: „W imię świętego Boga i świętej sztuki, pomóż jej, druhu mój wielki, wyrwać się z tego zgniłego Niżnego”. Dziesiątego lutego Szewczenko przesłał M. S. Szczepkinowi list od dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny i donosił: „Tatiasia całuje cię jak ojca rodzonego i prosi, żebyś robił z nią, jak cię Bóg nauczy”. Szczególną czułość poety zdradza dopisek do tego listu: „Chociaż ty nie kazałeś, a ja jednak nie wytrzymałem, cmoknąłem dzisiaj raz naszą drogą Tatiasię”. M. S. Szczepkin początkowo wstawiał się u dyrektora Teatru Niżnonowogrodzkiego O. P. Warencowa w sprawie wsparcia K. B. Piunowej i prosił o to niektórych swoich niżnonowogrodzkich znajomych, a potem, na prośbę Szewczenki, przesłał do Teatru Charkowskiego repertuar i warunki K. B. Piunowej, jednocześnie ostrzegając ją przed nierozważną przeprowadzką.
I wszystkie te szczere troski samego Szewczenki i, co najważniejsze, starego przyjaciela M. S. Szczepkina, ignorowała K. B. Piunowa! Zaskoczony, obrażony, rozgniewany Szewczenko przyznawał sam przed sobą: “Prędzej wybaczyłbym jej najbardziej żywe kokietowanie niż tę drobną niesamodzielność, która mnie, a przede wszystkim mojego starego sławnego przyjaciela, postawiła w niegodnym położeniu. Podłość pani Piunowa! Od paznokcia do włosa podłość!”. Te gniewne słowa wyrwały się 24 lutego w samotności w Dzienniku, w emocjonalnym porywie. P. I. Rulin, który doskonale wyjaśnił tę “historię miłosną”, między innymi na podstawie Dziennika poety, doszedł do wniosku: “Przeżywszy i czary zauroczenia, i męki rozczarowania; spróbowawszy wyrwać swoją narzeczoną z mieszczańskiego otoczenia i natchnąć ją wyższymi interesami… poeta musiał uznać swoją całkowitą porażkę, a przytoczony wyrok był rozpaczliwym jej wyrazem”. W “Biografii” Szewczenki (1984) jeszcze ostrzej wywnioskowano, że K. B. Piunowa “nie wytrzymała próby przyzwoitości”. Chyba jest to jednak po radziecku kategoryczne. Wszakże przypomnę, że i po czterdziestu latach w opowieści swojemu synowi M. M. Schmidtgo- Taras Szewczenko. Autoportret. Niżny Nowogród, nie później niż 4 stycznia 1858 r. fowi o Szewczence, Kateryna Borysivna celowo pomniejszyła swój ówczesny wiek o całe dwa lata, tym samym i jego wciągając w nieprawdę: “Przecież wiesz, urodziłam się w Niżnym Nowogrodzie w 1843 roku 17 listopada”. Następnie powtórzyła, że “jeszcze piętnastu lat nie miałam! No co ja rozumiałam!”. Chociaż według tej wersji miała zaledwie skończyć czternaście lat, a w rzeczywistości szedł siedemnasty i po dwóch latach wyszła za mąż. Albo nieprawdziwie twierdziła, że rzekomo poeta, czekając w Petersburgu na zgodę na ślub z nią, napisał do jej ojca “wiele listów” i dopiero rzekomo w 1858 r. “wiosną, na Wielkanoc, wysłali Tarasowi Hryhorowyczowi ostateczną odpowiedź”. Wymyślone było też oświadczenie K. B. Piunowej o tym, że “w naszej rodzinie Tarasa Hryhorowycza strasznie kochali”. W rzeczywistości rodzice zrobili wszystko, co możliwe, aby zerwać zamiar Szewczenki ożenienia się z nią. Wystarczy przeczytać zapis poety w Dzienniku z 8 lutego 1858 r., kiedy przyszedł do nich do domu, mając nadzieję na “miłosną schadzkę” z Tatiasą: “Ale, niestety! Stara zrzęda mamusia kroku nie ustąpiła z pokoju i ja musiałem się wycofać…”. Nietrudno domyślić się, że rodzice K. B. Piunowej bali się nie tylko dużej różnicy wieku między Szewczenką a córką, ale najbardziej – piętna carskiego zesłańca z nieokreśloną, ale z pewnością biedną przyszłością. Jak pisał P. I. Rulin, we wspomnieniach K. B. Piunowej “bardzo brzmi… pragnienie usprawiedliwienia się za to, że gardziła miłością poety”. Wszakże uczony miał rację i w tym, że “trudno, rzecz jasna, winić Piunową za to, że była sobą…”. Rzeczywiście, prawie trzy razy młodsza, trochę wyrachowana i chytra, trochę zagubiona i niesamodzielna, trochę kokieteryjna i niedoświadczona, trochę przebiegła i niezbyt mądra… Ale ona sama przyznała, że jej “rozumu brakowało!”. Za to K. B. Piunowa zadziwiająco dokładnie i prawdziwie przekazała swoje ówczesne dziewczęce postrzeganie wielkiego poety, oświadczając, że w Szewczence, w jej opinii, niczego narzeczeńskiego nie było. Buty wysmarowane dziegciem, niepodpięty kożuch, czapka barania najprostsza, i w patetycznych chwilach Taras Hryhorowycz rzucał nią o podłogę wiele razy dziennie (jaki żywy i ciekawy szczegół!), tak że gdyby była szklana, to często by się rozbijała. Moja opowieść byłaby niepełna bez przedstawienia punktu widzenia I. M. Dziuby na relacje Szewczenki z K. B. Piunową: “…Póki Piunowa widziała w nim wpływowego protektora, wszystko było w porządku; może trochę kokietowała, licząc na jego pomoc, prowadziła swoją grę. Lecz kiedy nagle Szewczenko zaproponował jej małżeństwo, ona, zapewne, przestraszyła się, przestraszyli się też jej rodzice, odmówiła już uzgodnionego ze Szczepkinem przeniesienia do charkowskiego teatru (co stworzyło dla Szewczenki nieprzyjemną kolizję) i wszystko skończyło się konfuzją… Ale można zrozumieć też młodą dziewczynę, która dopiero wchodziła w świat teatru: miała zupełnie inne wyobrażenia o swoim przyszłym wybranku. I na próżno w wielu biografiach Szewczenki rzucano cień na tę “małoutalentowaną aktorkę”: mówiono, że nie potrafiła ocenić ani wielkości Szewczenki, ani czystości jego uczuć. Chyba jednak nie w tym rzecz. Szewczenko zapomniał o swoim wieku, i chorobach, i łysinie, i daleko nie narzeczeńskim wyglądzie – miał prawo zapomnieć w zachwycie uczuciem, ale i młoda aktorka miała prawo do swoich “mieszczańskich wyobrażeń”…”. Taras Szewczenko: “Tuż przy niej przeczytałem na głos artykuł własnego wyrobu…”. W szczytowym momencie zachwytu Szewczenki K. B. Piunową zapisuje on w Dzienniku 21 stycznia 1857 r.: “Benefis miłej Piunowej. Pełny teatr widzów i czarująca beneficjentka – wspaniały temat na gazetowy artykuł. Czy nie spróbować? Spróbujmy na oślep”. W rezultacie już 1 lutego 1858 r. w gazecie “Niżegorodskije gubierskije wiedomosti” został wydrukowany artykuł Szewczenki “Benefis p. Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”. W tej historii uderza mnie nie to, że Szewczenko po raz pierwszy napisał recenzję teatralną, a to, że wydrukawszy ją (bez podpisu), już następnego dnia… przeczytał na głos ukochanej aktorce i dziewczynie. Nie przesadzam. Z zapisku w Dzienniku Szewczenki z 3 lutego 1857 r. widać, że stało się to… w gościach, na imieninach, kiedy K. B. Piunowa pożegnała się z gospodarzami i wychodziła, a on “zdążył, i to już w przedpokoju, uścisnąć i pocałować jej rękę…”. A po tym… “Tuż przy niej przeczytałem na głos już wydrukowany artykuł własnego wyrobu o jej benefisie. Może być, że nie spodobało jej się moje niepochlebne rękodzieło i pospieszyła się z wyjazdem”. Wszakże w rzeczywistości nie to było przyczyną pośpiesznego wyjazdu K. B. Piunowej. Zapewne jeszcze w domu otrzymała kategoryczne zalecenie, by nie zatrzymywać się w towarzystwie Szewczenki, wszak w rodzinie w tym czasie już sformułowano stanowczą odmowę wobec niego. Wątpliwe, by K. B. Piunowa w ogóle zdolna była w atmosferze cudzych imienin w ciągu kilku minut przemyśleć ogólnie rzecz biorąc słuszne poetyckie “rękodzieło” czy wsłuchać się w oceny Szewczenki dotyczące innych artystów – O. W. Wasiljewej, A. Władimirowa, J. I. Klimowskiego, albo ucieszyć się znajomością repertuaru teatralnego przez poetę. Jeśli Szewczenko rzeczywiście przeczytał na głos całą swoją recenzję, to moim zdaniem wybrał na to nie najlepszy czas i miejsce. Zatem Taras Hryhorowycz przeczytał aktorce takie słowa: “Wziąwszy pod uwagę obyczaje mieszkańców Niżnego Nowogrodu, zwłaszcza mieszkanek, nie mało zdziwiłem się, wszedłszy do teatru i znalazłszy go prawie pełnym. “Co by to znaczyło?” – zapytałem znajomego mi z głębokim uświadomieniem słów poety z autobiograficznego “Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora “Narodnego cztienija”” (luty 1860 r.): “…Ośmielam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Autor projektu Wołodymyr Melnyczenko opowiada o zakochaniu Szewczenki w młodej aktorce Katerynie Piunowej oraz polemice, którą wywołał jego artykuł “Benefis p. Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”, opublikowany w gazecie “Niżegorodskije gubierskije wiedomosti” 1 lutego 1858 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
