Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Realne sylfidy Iwana Franki

Слово Просвіти, №11 за 2021 рік

Przede wszystkim, czym jest sylfida. Sylfy, sylfidy (fr. sylphes, r. ż. sylphides…), jak wyjaśnia Słownik wyrazów obcych (Kijów, 1974), „…w wierzeniach wielu narodów europejskich jeden z rodzajów elfów – duchów powietrza”. Sylfida – to istota wymyślona, widmowa, a zarazem ideał, do którego mężczyzna dąży przez całe życie. Za taką idealną kobietą tęsknił Iwan Franko. I szukał… O tym boleśnie mówi w wierszu „Trzykroć mi się objawiała miłość” („Trzeci snop” dramatu lirycznego „Zwiędłe liście”): Trzykroć mi się objawiała miłość. Jedna nieśmiała, jak lilia biała, Z westchnień i marzeń utkana, z przędzy Srebrzystej, niby motyl, podfrunęła. Kąpał ją w różowych blaskach maj, Na purpurowej chmurze siadła I widziała dokoła raj i raj! Była niewinna, jak dziecko, Pachnąca, jak świeżo rozkwitły gaj. Nieśmiałą „lilią białą”, pierwszą niezapomnianą miłością była Olha Roszkewycz, która jednak we wrześniu 1879 roku wyszła za mąż za ks. Wołodymyra Ozarkewycza (brata Natalii Kobrynskiej) i którą, według słów jednego z frankoznawców, Franko „szukał… w innych kobietach”. W ślad za nią: Objawiła się druga – dumna księżniczka, Blada, niby księżyc, cicha i smutna, Tajemna i niedostępna, niby świętość. Mnie ręką zimną ona Odsunęła i szepnęła tajemnie: Mnie nie żyć, więc niech umrę sama! I milcząc znikła tam, gdzie wiecznie ciemno. Objawiła się trzecia – kobieta czy bestia? Patrzysz na nią – i oczom przyjemnie, Upajasz się jej pięknością wzrok. Lecz zarazem strach bierze, dusza stygnie I siła rozpływa się w przestrzeń… Tymi kolejnymi sylfidami, i również, jak Ukrainka Olha Roszkewycz, całkiem realnymi, były dwie Polki: „dumna księżniczka” Józefa Dzwonkowska (1862–1892), która zmarła na suchoty, oraz urodziwa, lecz chłodna, całkowicie obojętna wobec poety („kobieta czy bestia”), Celina Żurowska, po mężu – Zygmuntowska (1856–1941). Poetycki dramat „Zwiędłe liście” ukazał się w 1896 roku – dziesięć lat po ślubie w Kijowie ze „wschodniaczką” Olhą Chorużyńską, której poeta (zaledwie dziewięć miesięcy po ich ślubie) poświęcił wiersz, dziękując „…za dar mały, a bezcenny twój, / Co, niby kwiat, upiększył szlak jesienny mój…” I to naturalne. Szukając sylfidy i uświadamiając sobie, że raczej nie znajdzie jej w Galicji, Franko ożenił się z Olhą Chorużyńską – przede wszystkim z powodów politycznych, z poczucia jedności: Wschód i Zachód razem. Była to światła kobieta z wyższym wykształceniem (ukończyła w Charkowie Instytut Panien Szlachetnie Urodzonych oraz Wyższe Kursy Żeńskie w Kijowie), patriotka, jednak dziedziczna choroba nerwowa, którą pogłębiła tragiczna śmierć najstarszego syna Andrija w kwietniu 1913 roku, częściowo kłopoty bytowe, doprowadziły do tego, że w grudniu 1914 roku Franko oddał ją do szpitala przy ulicy Kulparkowskiej, gdzie przebywała cztery lata, wyszła stamtąd w 1918 roku, kiedy męża już dawno nie było wśród żywych… *** Rzeczywistość zawsze pozostaje rzeczywistością, a marzenie – marzeniem. Choć czasami one się łączą, o tym później. A teraz – „Fantazja” francuskiego poety i eseisty Gérarda de Nervala (1808–1855): I biała kobieta z czarnymi oczami, W starodawnym stroju przy oknie… Zdaje się, że ja drogami ziemskimi Kiedyś spotykałem ją! – i znów ona… Książkowe reminiscencje o „białej damie” natchnęły również wiersz Bohdana Łepkiego, w którym pokornie zaznacza: „Nie proszę o miłość ani łaskę” (cykl „Intermezzo”, 1922), jedynie zaklina: Bądź mi jak ta biała dama, Co po zamku w cichą północ idzie, Bądź mi niby skarb Sezama, – Klucz przepadł… Nikt nie odnajdzie… To właśnie jest dążenie do ideału, poszukiwania go, pragnienie, aby ukochana odpowiadała wyobrażeniom swojego wybranka. Tenże Bohdan Łepki pisze: „Kiedy ty, miła, rzeczywiście z nieba rodem, / To czystą pozostaniesz na wieki…” Ale gdzie ona, ta miła? Nie wiem, gdzie ona i jak ją nazwać, Jaki ma głos, płacz i śmiech, Nie wiem, czy spotkam ją, by opowiedzieć Swój ból najcięższy i najgorszy grzech. A jednak za nią tęsknię W samotności i w czasie głośnych zabaw, Wśród stepu i w kalinowym gaju – Niby mi ktoś moje szczęście zabrał. I tylko czasami w wieczorną godzinę, Kiedy w duszy nastanie cisza, Kiedy ja szum i gwar świata porzucę, – Zdaje się, jakby przy mnie ona była. Zdaje się, jakby niebieskimi oczami Wpatrywała się w duszę, hen na dno, I przemawiała cichymi słowami Tak, jak kiedyś dawno-dawno-dawno.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn