Strona · s. 15strona oryginału ↗
Sny, które stały się jawą
Слово Просвіти, №11 за 2021 рік
*** Szeroka i czuła natura artysty nie może nie reagować na piękno, bo, jak wyznawał Oldze Roszkewycz Iwan Franko, „piękno ludzkie, czy to mężczyzn, czy kobiet, zawsze wywiera na mnie bardzo silne wrażenie, nie raz całymi godzinami błądzę po mieście, pracę porzucam w domu, żeby tylko do syta napatrzeć się na twarze pięknych ludzi…” Jednakże, jak powiedział mądry Szkot Burns, piękno to jeszcze nie wszystko, jeszcze trzeba i do piękna. Właściwie o tym samym pisał też Franko w wierszu poświęconym nauczycielce i pisarce Klementynie Popowycz (1884 r.), jako odpowiedź na jej wiersz pod wymownym tytułem „Musisz kochać!”: Piękna dziewczyno, pachnący kwiecie! Okiem i słowem strzelasz ty celnie! W serca czuły schowek ukryty – Kto cię widzi, ten musi kochać. Tylko nie gniewaj się za szczere słowo: Świat i życie ty bierzesz powierzchownie, Myślisz, kto śpiew twój pokocha i oczy, Ten już niczego na świecie nie zechce. Jeśli dla oczu i dla pieśni twojej Rzuci on wszystko – walkę za idee, Pracę dla tych, których tłoczą okowy, – Wierz mi, serce, nie wart on miłości. Jeśli zaś, oprócz oczu i oprócz słowa dźwięcznego, Ty nie dasz mu w życiu niczego, W bój nie zagrzejesz i ran nie zagoisz, Wierz – i sama ty miłości nie jesteś warta. Blask czarodziejski oczu zgaśnie, Zmieni się głos, i śpiew zamilknie, – Jeśli zaś w twoim sercu i myśli pustynnie, Czym ty wtedy oczarujesz, dziewczyno? Właśnie takiego połączenia – fizycznej i duchowej urody, które zakłada wzajemne zrozumienie, wzajemne wsparcie – i szukał Franko. „Ideałem moim jest k o b i e t a w pełnym znaczeniu słowa, kobieta – człowiek, kobieta – myśląca, rozumna, uczciwa i przekonana (…) do tego ideału ogólnego dodać jeszcze tylko kobietę kochającą, gorącą, serdeczną, szczerą – i to cały mój ideał…” Albo weźmy naszego współczesnego – poetę z Zakarpacia Petra Skuncia. Jeszcze całkiem młody (1964 rok) pisał: Żono miła… Ja jeszcze nieżonaty, A o żonie myślę, jakby Owoce swojego marzenia zbierać Ja zapragnąłem, choć marzenia nie znalazłem… Sylfida nadal mąci wyobraźnię mężczyzn. Dla dwudziestopięcioletniego lotnika i niedługo sławnego pisarza Antoine’a de Saint-Exupéry’ego „ta, która jest potrzebna, składa się z dwudziestu kobiet…” – pisał on z Paryża do matki. I jej szukają. Giacomo Casanova zasłynął swoimi miłosnymi zwycięstwami (podbił sto trzydzieści dwie piękności), ale tak i nie znalazł tej jedynej, zmarł w samotności, opisawszy przedtem w 12 tomach swoje przygody, między nimi i tę, którą miał we Lwowie z cnotliwą wiejską dziewczyną – oczywiście, jak to on w większości robił, za wynagrodzenie: zapłacił jej ojcu sto florenów. „Miłość do kobiet, nieświadoma i prawie bezosobowa – wyjaśnia André Maurois – nie zawsze jest oznaką niestałości czy lekkomyślnego marnotrawstwa uczuć; przeciwnie, wywołuje ją uparte pragnienie znalezienia sylfidy, która przychodzi w nasze sny i wymysły naszej młodości i której nie może zastąpić żadna z realnych kobiet”. Jednym słowem, niezwykłą siłę ma wymarzona ukochana, którą Petrarka i Dante, a i nasz Franko, widzieli w konkretnych kobietach, ale z odległości; Nerval i Łepkyj – w oknach starodawnych zamków; Heine – na dnie morskim. (Zob.: Heine H. Wybrane poezje / Pod redakcją L. Perwomajskiego. K.: Państw. wyd-wo lit. pięknej, 1955. S. 114–115). Do innych sylfidy nawiedzały w snach, o czym wspomina André Maurois w eseju o Chateaubriandzie. I nie tylko do Chateaubrianda… Dawno mi jakaś nieznana kobieta się śni, Co kocha tak mnie, jak ja ją kocham, Lecz obrazu jej nijak nie uchwycę – Za każdym razem ta i nie ta, coś musi się odmienić. Wiadomo jej wszystko to, co innym tajemnicą, Co w sercu ja taję, co sercem ja cierpię, I umie tylko ona zmywać pieczęć żalu Z mojego czoła, łaskawa żałobnica. Jaka ona z wyglądu, nie przypomnę sobie ja, Imienia nie pojmę też – jakieś jasne imię, Jak tych ukochanych, które wcześnie śmierć skosiła. Wzrok niby u posągu, a głos niedźwięczny, Niby oddalony, przyciemniony taki, Jak u nieboszczyków, których zapomnieć nie sposób. To sonet Paula Verlaine’a „Marzenie” z cyklu „Melancholia” w przekładzie Mykoły Łukasza. Sonet znaczący. Bo jeśli wierzyć w istnienie równoległego świata, w którym nie ma czasu, to być może właśnie z tego niewidzialnego świata przychodzą zagadkowe istoty, materializują się, mącąc ludzi ziemskich. Lubomyr Senyk Przykład – opowiadanie pisarza Walentina Rasputina „Natasza”. „To, o czym chcę opowiedzieć – zaznacza na początku Rasputin – jest dziwnym połączeniem snu, może nawet nie jednego snu, z rzeczywistością, która nadała tej historii wykończony, chociaż i nie w pełni odgadnięty sens, który, być może, pozostał jeszcze bardziej tajemniczym”. Bohater opowiadania Rasputina czeka na ciężką operację i właśnie w tym decydującym czasie, trzeciego dnia, w szpitalu pojawia się małomówna pielęgniarka Natasza. Pacjent od razu poczuł, że już kiedyś spotykał ją, ale gdzie, w jakich okolicznościach... Wstyd pytać i Nataszę, która jednak jakby zachęca do przypomnienia sobie… Lecz po operacji, w półprzytomnym stanie, nastąpiło oświecenie: „Natasza, ja przypomniałem sobie, przypomniałem sobie… my lataliśmy…” Natasza zaniepokoiła się, lekko dotknęła miękką ręką jego gorącego czoła i szybko odeszła… „I dlaczego ja od razu nie domyśliłem się – kontynuuje Rasputin – że to ona właśnie jest, ta dziewczyna ze snu?” Właśnie ona nauczyła latać (autor szczegółowo odtwarza tę scenę na górze, polanę, skąd oboje wzbili się i poszybowali nad Angarą), a kiedy znowu niechętnie wrócili na polanę, to Natasza obiecała, że „będzie przychodzić”… Kilka dni, przeniesiony z powrotem do sali, pacjent z niecierpliwością czekał na przyjście Nataszy – i na próżno. A kiedy w końcu zapytał o nią, odpowiedziano mu, że Natasza zwolniła się i wyjechała z miasta. Okazało się, w szpitalu pracowała niedługo. Tajemnicza Natasza nie była sylfidą lirycznego bohatera, on nie wymarzył jej sobie, – ona sama przyszła do niego we śnie (żeby latać), a potem – do szpitala, żeby opiekować się, ochraniać. Ona tutaj występuje jako anioł stróż. A może, naprawdę to był anioł stróż w postaci czułej dziewczyny? *** Podobna do Nataszy dziewczyna Dorotea z powieści Bułgara Pawła Weżinowa „Bariera”: ona samowolnie przyszła do bohatera tego utworu – kompozytora Antonija Manewa, czterdziestoletniego mężczyzny, którego porzuciła żona, – żeby nauczyć go latać, i nie we śnie, a na jawie, trzymając się z nią za ręce, jak ptaki. Pewnego razu lot odbył się… Kompozytor, ochłonąwszy, nijak nie mógł uwierzyć, że to stało się, zaczął nawet bać się Dorotei, na kilka dni porzucił ją, żeby przemyśleć przeżyte, i Dorotea wyskoczyła z okna. Oto wymowny epizod, podany na początku znajomości. Kompozytor na prośbę Dorotei zagrał swój nowiutki utwór. – Podoba się? Czemuż wy milczycie? – Bardzo podoba się! – pospieszyła ona. – A wiecie, jak ja tę rzecz nazwałem? – Wiem. – Dorotea nie spuszczała ze mnie oczu. – „Kastylijskie noce”. Trudno, żeby ona mocniej mnie oszołomiła, gdyby po prostu podskoczyła i ugryzła w nogę. Bo rzecz nazywała się właśnie tak. Ale to wiedział tylko ja, więcej nikt: ja jeszcze nikomu o tym nie mówiłem, nawet nie zdążyłem postawić tytułu w zeszycie… – Kto wam powiedział? Dorotea zdziwiła się: – Nikt… – Teraz ja już nie spuszczałem z niej wzroku, z trudem marszcząc czoło, a ona niespodziewanie równym głosem wyjaśniła. – Ja nie jestem całkiem taka, jak inni ludzie. – I za chwilę dodała: – Ja jestem szalona.
Jednak Dorotea nie była szaloną w zwykłym tego słowa znaczeniu. Przybyła do zgiełkliwego, materialistycznego świata ze świata niewidzialnego, wiecznego, aby wznieść na jego wyżyny (nauczyć latać – duchowo, oczywiście) także Antoniego, i to nie jakiegoś tam mieszczanina, lecz człowieka twórczego, w miarę uzdolnionego. A jednak nawet on nie zdołał przełamać ram stereotypów, utartych pojęć i nawyków. Konflikt jest nieunikniony. „Całkiem normalni ludzie nie latają” – powiedział lekarce-psychiatrze, i to już po tym, jak dzięki Dorotei udało mu się oderwać od ziemi i tak blisko zbliżyć do gwiazd. „Latać nie wolno! – z tępą uporczywością powiedziałem. – To szaleństwo. Normalny człowiek nigdy nie poleci”. I on więcej nie „poleciał”, a Dorotea z rozpaczy wyskoczyła przez okno… *** O innej miłosiernej nieznajomej pisze również uczony i pisarz ze Lwowa Lubomyr Senyk w opowiadaniu „Tajemnicza historia”, które zadedykował profesorowi L. Szewczence. Bo ten profesor-medyk był świadkiem niezwykłego zdarzenia, które opowiedział Senykowi, a ten – nam, czytelnikom. W tej opowieści występuje lekarz Adrian, do którego na oddział przywieziono jego kolegę czy dobrego znajomego Mykołę, który jest nieuleczalnie chory. Wkrótce na oddziale pojawiła się nowa pielęgniarka, a lekarza uderzyło nie to, że widział ją po raz pierwszy, lecz to, że „wszystko w niej było jakieś – Adrian szukał słowa – nie z tego świata”. Kiedy zapytał, jak ma na imię, usłyszał: „Niech będzie… Mariana”. To była dziwna odpowiedź. Na inne pytanie, czy studiuje w instytucie, Mariana podała rok i swoje nazwisko. Adrian wykładał na tym roku, ale takiej studentki nie pamiętał, jednak przemilczał to, bo pomyślał, że się starzeje… Potem Mariana za każdym razem przynosiła i kładła na stoliku w wezgłowiu Mykoły to goździki, to jasne róże, dyżurowała przy nim, od niej przez cały czas promieniowała niewidzialna fala, która otulała lekarza, wprawiała go w zakłopotanie; łapał się na myśli, że dziewczyna wie, co będzie dalej, i odczuwał winę wobec niej, że nie może uratować Mykoły… Na pogrzebie Adrian z oddali, po przeciwnej stronie, dostrzegł Marianę, która była w czerni; w ostatniej chwili jakby odpłynęła, znikając w mgle białego kwiecia. Do szpitala więcej nie przyszła, dlatego Adrian udał się na rok, zapytał o Marianę. „Nikt jej tutaj nie znał, nie widział. To samo powiedzieli w dziekanacie”. „Tajemnicza historia” pod wieloma względami współbrzmi z „Nataszą” Walentina Rasputina, chociaż Lubomyr Senyk, jak wyznał później, tego opowiadania nie czytał, zresztą rozwiązanie u obydwu pisarzy jest inne: u Rasputina pacjent zdrowieje, u Senyka – umiera. Ale i tu, i tam działa dziewczyna: u Rasputina przyszła przypomnieć o lotach, u Senyka – ulżyć choremu w ostatnich dniach i odprowadzić na wieczny spoczynek. *** Nie będziemy szukać racjonalnego wyjaśnienia różnych dziwnych faktów, bo w końcu czy można przekonująco i jednoznacznie je wyjaśnić? Czy można wyjaśnić przygodę, która przydarzyła się na froncie (w okolicach Biełgorodu) Petrowi Uhlarence – przyszłemu autorowi licznych utworów literackich. Podczas bezbrzeżnej zamieci, w szynelu z cienkiego angielskiego sukna, zmierzając na lotnisko polowe, zgubił drogę, zaczął zamarzać – i wtedy usłyszał, że jakaś kobieta bije go rękawicami, próbuje podnieść... I znalazł się żołnierz w jedynej chacie pośród śnieżnych zasp, zdziwiony, jak ta mała i chuda kobieta zdołała przeciągnąć go przez próg i ułożyć w łóżku… Rozgrzawszy się, Uhlarenko ubrał się, zaczął szukać swojej wybawicielki, jednak nigdzie jej nie było. Zamieć ucichła i dotarł na lotnisko, długo myśląc o swoim tajemniczym ocaleniu. Korciło go, by zaraz wyjść na tę samą drogę, odszukać tę samą chatę, gdzie leżał na białej, czystej pościeli, widział ikony i lampkę pod nimi (to było akurat w Wigilię), jednak nie mógł – zaczęły się wyczerpujące loty… „Dopiero wtedy, gdy znów zaczęła się zamieć – wspominał Uhlarenko – poprosiłem dowódcę o przepustkę. Wziąłem ze sobą podziurawiony kulami spadochron – sześćdziesiąt metrów pierwszorzędnego jedwabiu – myśląc, że zrobię jednak prezent mojej chrzestnej. I zdaje się, że szedłem po swoich śladach, ale nigdzie nie widziałem słomianej strzechy. Szukałem jej i drugiego, i trzeciego dnia. Pewnie niczego nie było, po prostu wszystko mi się przywidziało? W domu opowiedziałem o tym, jak mnie uratowano w okolicach Biełgorodu. Na co matka moja, cicho szlochając i ocierając oczy ze łez, powiedziała: „To Matka Boska przyszła ci z pomocą, bo przecież ja przez cały czas modliłam się, prosiłam ją”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
