19 marca 2020 roku pisarka o światowej randze obchodzi swój dostojny jubileusz. Chciałoby się napisać „Ukraina świętuje urodziny Liny Kostenko”, ale Ukraina jest obecnie w niewoli kwarantanny, wojny, konfrontacji, ludzkiego strachu i zagubienia wobec wyzwań, które są produkowane w szalonym trybie turbo przez władców gotowych sprzedać ziemię, wolność, wiarę i niepodległość... Z Liną Kostenko pozostają ci, którzy zawsze byli i są z nią, którzy cenią jej bezkompromisową i wymagającą miłość do Słowa, do Ukrainy, do Człowieka, dla których Poezja to właśnie Lina Kostenko. I Ukraina to także Lina Kostenko. „Za każdą władzę od czasu do czasu bywa wstyd. A za Ukrainę wstyd już nie będzie” — napisała Lina Wasyliwna w swojej powieści „Zapiski ukraińskiego szaleńca”, gdzie, wnikliwie analizując wydarzenia Majdanu 2004 roku, przewidywała Majdan 2014 roku oraz wyczyn bohaterów Niebiańskiej Sotni, a także tych ochotników, bojowników, wolontariuszy, którzy obecnie bronią Ukrainy na wschodzie. Oni są wiernymi czytelnikami Liny Kostenko, a ona jest ich duchową matką, odważną, godną, niepokonaną. O Linie Wasyliwnie napisano wiele. Najjaśniejszymi krytykami są czytelnicy. Ludzie, szanując twórczość, zawsze podkreślali jej charakter, jej umiejętność budowania i ochrony swojego prawa do godnego i głębokiego słowa, które, tak jak jej Dusza, „leci w poświacie epok”. I ta „poświata” zawsze rozświetlała oblicze Ukrainy silnej, uduchowionej, intelektualnej — czy to w wykładzie „Humanitarna aura narodu” dla młodzieży na początku lat dziewięćdziesiątych, czy w ostrzeżeniu: „nie ma czasu na porażkę!” w „Beresteczku”, czy w jej desperackich wyprawach ratunkowych do Czarnobyla, czy w pięknych i czułych wierszach z tomu liryki „Madonna rozstajów”. „Ojczyzno! — ty kara i męka, i niewola... Ojczyzno moja! Moje Szczęście i Pociecho, i Losie... Patrz w moje oczy — tam światło Twojej Duszy”. Życząc Linie Wasyliwnie wielu i błogich twórczych lat, patrzmy w oczy jej Słowa, aby zobaczyć swoją duszę i swoją Ukrainę we Wszechświecie. Czytamy Was i czytamy na nowo, nasza ukochana Lino! Z rosy i wody! Proświcianie. Lina KOSTENKO * * * Kobzarzu, wiesz, niełatwa epoka ten dwudziesty niespokojny wiek. Zawirowań — bez liku. Ciszy — ani trochę. A wstrząsom różnym tracisz rachubę. Zwyczajne normy zaczynają się starzeć, już wszystkie kanony martwe, jak neon, kiedy stoi historia na starcie przed zrywem w kosmiczny stadion. Ona piersią na finiszu rozerwie Drogę Mleczną, jak wstążkę złotą. I, nieważka, w błękitnej otchłani poczuje nagle ważką samotność. I sygnały wywoławcze potoczą się echem przez dali nieogarnięcie błękitne... A co z nami, śpiewakami piękna ziemskiego? Czy głosy u nas nie za słabe? Czy nie utoną w wiatrach przestrzeni? Czy przyjmą sens nowej piękności? Taras granitowy patrzy surowo: — A wy hartujcie wasze głosy! Nie pustosłowiem bujnym i barwnym, nie skargami, nie bełkotem nadziei, nie krzykiem, nie powtórzeniem na miejscu, a zaśpiewem w drodze niełatwej. Bo pamiętajcie, że na tej planecie, odkąd stworzył ją pan Bóg, jeszcze nie było epoki dla poetów, ale byli poeci dla epok! * * * I zaśmiała się przedwiośnie: — Pora! — za Czarnym Szlakiem, za Wielkim Ługiem — patrzę: mój pradziad, i pra-pra, pra-pra — wszyscy idą za czasem, jak za pługiem. Za łanem łan, za łanem łan i łan, za Czarnym Szlakiem, za Wielkim Ługiem, oni już we mgle — jak mgła — wszyscy już idą za czasem, jak za pługiem. Jaka ciężka w wieczności chód! — za Czarnym Szlakiem, za Wielkim Ługiem. Taka swawolna, wolna, młoda — czyżby i ja idę już, jak za pługiem?! I co zaorzę? Jaki zasieję łan? Za Czarnym Szlakiem, za Wielkim Ługiem. Czyżby i ja we mgle — jak mgła — i ja już idę za czasem, jak za pługiem?.. * * * „Zaczaruj mi, wołchwie! Zaczaruj mi, wołchwie...” Siedzi po małpie na gwiazdach, na księżycach. Respektowani pielgrzymi w komfortowych „Wołgach” „chodzą” po szewczenkowskich miejscach. Werbują wierzby w monografie. Studiują bio- i geo-grafię. Polują w polu na trzy topole... A ciekawie, wielu z nich potrafiłoby przejść ścieżkami jego losu? Dajmy na to szczerze, nie przyciski my i nie pedały. Co pisałby Szewczenko w trzydziestym trzecim, w trzydziestym siódmym roku? Pewnie, pobywszy w Kosarale, pobyłby jeszcze i na Sołowkach. Zahartowany, zakratowany, przysypany ziemią, śniegami, krzemieniem, dotąd byłby zrehabilitowany. Choć pośmiertnie, za to — terminowo. Zwiesiło z trybuny błazeński kołpak zakłamane słowo. Było tak, było tak, było tak, było tak... A może, było inaczej? „Słyszysz, ojcze? Słyszę, synu!..” Ginęli przecież ludzie za bezcen. Przedśmiertnie przeklinał Kosynka. Szalał w więzieniu Kulisz. Kurbas legł w tę zmarzniętą ziemię! Milczymy. Pniemy się w bagiet. Jak milczeniem duszę ujarzmię, to jakiż do diabła ja poeta?! Powrót Szewczenki Zesłanie, samotność, żołnierka. Nic. Nic — Orenburg. Nic — Kosaral. Nie skarżył się. Milczał. Nie płakał od niczego. Nic, jakoś żył i jakoś nie umierał. Wrócił do Petersburga, i oto w Petersburgu — po takich latach takiej samotności! — owację taką mu zrobili przyjaciele! — kiedy on wszedł. I on nie mógł iść. On przychylił się nagle do kolumny, Łza czemuś napłynęła do powiek. Bo, wiecie... z katorgi do salonów... nie od razu uśmiechnie się człowiek. * * * Jaka różnica — kto dokąd poszedł? Kto co powiedział, i rym już gotowy. Poezja — to święto, jak miłość. O, to nie jest rozmówka potoczna! I to nie jest dźwięczny asortyment metafor, słów, — na korzyść czy na pokaz. A co, nie wiem. Ja tylko instrument, w którym płaczą sny mojego narodu.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...Powstańczą Armię Ukraińską (UPA), która przez ponad dziesięć lat budziła strach najpierw wśród niemieckich, a potem sowieckich/rosyjskich okupantów. I oto nasz czas — Rewolucja Godności i początek działań wojennych na wschodzie państwa. Wiosną 2014 roku odnotowano rekordową frekwencję w wojskowych komisariatach kraju. Ludzie przychodzili sami, nie czekając na wezwanie. Inni — chłopcy i dziewczęta — samoorganizowali się w ochotnicze bataliony i wyruszali na wschód kraju. Właśnie dzięki ochotnikom — ich męstwu, oddaniu interesom narodowym i szczeremu patriotyzmowi — udało się powstrzymać rosyjskiego agresora, umożliwić mobilizację sił na tyłach i uzbroić armię. Ukraińscy ochotnicy stali się dumą narodu ukraińskiego, a zarazem bólem głowy kremlowskich okupantów „hybrydowych”. Ogółem w konflikcie zbrojnym na wschodzie Ukrainy brało udział prawie 40 ochotniczych batalionów, wśród których tak znane, jak „Ajdar”, „Donbas”, „Azow”, „Prawy Sektor” i inne... Zdecydowana większość z nich z czasem przekształciła się w najbardziej patriotycznie zmotywowane jednostki wojskowe Sił Zbrojnych Ukrainy. Choć to święto jest nowe dla kalendarza narodowego Ukrainy, to zjawisko, któremu ono jest poświęcone, od wieków towarzyszy narodowi ukraińskiemu. Jasna cecha narodowa, błogosławieństwo i tradycja narodu ukraińskiego — być nieobojętnym wobec swojej teraźniejszości i przyszłości, losu swoich dzieci, czci i pamięci swoich chwalebnych ojców.
ludzie okazują się po raz kolejny nieprzygotowani. I w dużej mierze sami są temu winni przez swój stosunek do przyrody, środowiska. Choroba — na chory naród. Nie cieszymy się złośliwie, że „u innych jest tak samo”, powiedzmy o naszej Ukrainie. Nieszczęście spadło na kraj z zdecydowanie nieidealnym zdrowiem narodu, jeśli nie powiedzieć ostrzej. A to, że grypa podobna do koronawirusa co zimę uderza w miliony współobywateli, że tyle chorych i zmarłych na taką rzekomo zapomnianą chorobę jak odra, również zbędnie mówi o stanie zdrowia ludzi. I że u nas dawno już przekroczono próg epidemiczny z również, wydawałoby się, pokonaną chorobą — gruźlicą, i znów przypominamy sobie, jak i 100 lat temu, że to choroba „społeczna”, zależna od poziomu życia ludzi. Ale trzeba tu dodać jeszcze zupełnie już smutną statystykę. Zajmując ostatnie miejsca w Europie pod względem poziomu życia ludności, poziomu wynagrodzeń, emerytur, Ukraina zajmuje mało zaszczytne pierwsze miejsca w alkoholizmie, narkomanii, paleniu tytoniu. Oto na jaki grunt pada u nas ten tajemniczy wirus. I tu warto mówić o wirusie życia społeczno-politycznego, społecznej infekcji, które nagromadziły się nie przez jedną dekadę, długo przed wirusem z chińskiego Uhan. I to dawno trzeba leczyć w naszym społeczeństwie zarażonym problemami.
Tłumaczenie maszynowe
Pomimo tego, że Gabinet Ministrów zakazał w okresie od 12 marca do 3 kwietnia przeprowadzania masowych imprez na Ukrainie, w stolicy 14 marca weterani-ochotnicy, wolontariusze z organizacji społecznych i politycznych szeroko uczcili Dzień Ukraińskiego Ochotnika.
Heorhij ŁUKIANCZUK
Obchody Dnia Ochotnika rozpoczęły się w Kijowie na placu przed Soborem Michajłowskim o Złotych Kopułach, gdzie odbyło się nabożeństwo za poległymi na wschodzie kraju bojownikami-ochotnikami. Wzięli w nim udział weterani wojny ukraińsko-rosyjskiej oraz krewni i bliscy poległych na wojnie ochotników... Następnie rozpoczął się Marsz Patriotów, zorganizowany przez organizację społeczną „Sprawa Hromad”. Do marszu dołączyli wolontariusze z „Memoriału im. Wasyla Stusa”, „Bractwa Sołowieckiego”, „Bractwa Wołyńskiego”, „Proświty”, OUN (państwowców), KUN-u, UNA-UNSO, Partii Ukraińskiej, Ukraińskiej Alternatywy Patriotycznej i innych. Uczestnicy pochodu przeszli z Placu Michajłowskiego centralnymi ulicami Kijowa obok budynku Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej do budynku Biura Prezydenta, gdzie odbył się wielotysięczny wiec. Protestujący wystąpili z krytyką pewnych inicjatyw obecnej władzy, w szczególności w ramach procesu negocjacyjnego w Trójstronnej Grupie Kontaktowej ds. uregulowania sytuacji w Donbasie. Wzywali prezydenta Wołodymyra Zełenskiego i jego zespół, aby nie przeprowadzali wyborów lokalnych na okupowanych terenach obwodów donieckiego i ługańskiego do czasu pełnego przywrócenia Ukrainie kontroli nad granicą państwową z Federacją Rosyjską, aby nie zgadzali się na amnestię dla bojowników i w żadnym wypadku nie podejmowali innych kroków, które są sprzeczne z interesami narodowymi Ukrainy. Brzmiały wezwania, by nie zapominać o tym, że integralność terytorialna Ukrainy może zostać w pełni przywrócona dopiero po odzyskaniu zarówno okupowanego terytorium ORDŁO, jak i półwyspu Krym. Dzień Ochotnika został ustanowiony 17 stycznia 2017 roku przez Radę Najwyższą Ukrainy dla uczczenia męstwa i bohaterstwa obrońców niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy, wspierania dalszego wzmacniania ducha patriotycznego w społeczeństwie, wzmocnienia uwagi społecznej i troski o uczestników formacji ochotniczych oraz dla poparcia inicjatywy społeczeństwa. Ta data została wybrana nieprzypadkowo: właśnie 14 marca 2014 roku pierwsi ochotnicy wyruszyli z Majdanu na bazę szkoleniową w Nowych Pietrowcach pod Kijowem. Wkład pierwszej fali ochotników trudno przecenić, ponieważ na pierwszym etapie wojny Ukraina zetknęła się z tym, że daleko nie wszyscy zawodowi wojskowi, niestety, byli gotowi bronić swojego państwa. W tym, jednym z najtrudniejszych dla kraju i świata momentów historii, pierwszymi z pomocą Ukrainie przyszli zwykli ukraińscy ochotnicy. To właśnie oni jako pierwsi wystąpili przeciwko agresorowi, zderzając się z rosyjskimi siłami SSO, GRU i FSB. Dało to niezbędny czas ukraińskim jednostkom wojskowym i państwu na zorganizowanie skutecznego systemu i linii obrony przed regularną armią rosyjską na linii przesmyku krymskiego i ponad 400 kilometrów wschodnich granic, przez które rozpoczęła się krwawa inwazja wojskowa. Agresor zaczął gwałtownie tracić inicjatywę, a zajęte miejscowości Wschodniej Ukrainy zaczęto wyzwalać spod władzy najeźdźcy. Agresor zatrzymał się, zajmując tylko część obwodów donieckiego i ługańskiego. To właśnie bataliony ochotnicze pozwoliły powstrzymać na pierwszym etapie wojny podstępnego wroga, przeprowadzić mobilizację i z czasem przygotować zastępstwo dla ochotniczych batalionów przez zawodowych wojskowych. Fenomen ochotnictwa od dawna jest właściwy narodowi ukraińskiemu. Jednym z pierwszych takich przykładów można nazwać Sicz Zaporoską — zmilitaryzowaną strukturę z ochotniczych oddziałów kozackich, które przez wieki broniły Ukrainę przed najazdami tatarskimi, a później także przed zakusami polskich kolonizatorów. A z nowej historii Ukrainy dobrze znany jest inny wyrazisty przykład tradycji ochotniczych ukraińskości — legion Ukraińskich Strzelców Siczowych, który również formował się wyłącznie na zasadach ochotniczych. Wydarzenia I wojny światowej, konfrontację Austro-Węgier i Imperium Rosyjskiego Ukraińcy postanowili wykorzystać w celu urzeczywistnienia upragnionego marzenia o odzyskaniu niepodległości ojczystej Ukrainy. Do szeregów USS zapisało się prawie 20 tysięcy ochotników, ale później władze austriackie pozwoliły tylko 2500 żołnierzom złożyć przysięgę i utworzyć legion USS. W dalekim 1914 roku, tak jak w 2014, ukraińscy ochotnicy nie mieli nic, byli najgorzej uzbrojeni, obuci i ubrani, ale zyskali sławę jako najodważniejsi żołnierze. „Z nami szli do ataku ukraińscy ochotnicy. To prawdopodobnie najlepszy oddział z całej armii austro-węgierskiej” — głosił niemiecki komunikat z frontu do dowództwa Armii Południowej. Wtedy udało się oficjalnie sformalizować ukraińskich ochotników jako oddzielną jednostkę bojową — pułk USS — owianych pieśniarską sławą Ukraińskich Strzelców Siczowych! Właśnie wtedy na ziemiach zachodnioukraińskich rozpoczął się także potężny ruch wolontariacki na wsparcie „ussów”. Później zapłonął płomień II wojny światowej — i znów ochotnicy jako pierwsi stanęli w obronie Ojczyzny, tworząc legendarną Ukraińską Powstańczą Armię. Skoro trwa wojna ludzkości z niebezpieczną chorobą, to niestety zwyczajowo pojawiają się także maruderzy. Ci, którzy nie tylko wzbogacają się na wojnie finansowo, ale dążą do zbicia także kapitału politycznego. Mowa o pianie tej samej upolitycznionej dezinformacji, kolejnych hałaśliwych wiecach, pikietach z pasożytowaniem na temacie wspólnej biedy, przyklejaniem do niej swoich przeciwników politycznych i ich opluwaniem, przed czym nie chronią maski z gazy. Nie trzeba się popisywać: wcale nie „złapaliśmy Pana Boga za nogi”. Planeta, przyroda nieustannie przypominają zarozumiałej ludzkości, że nie warto się z nimi bawić, że trzeba je szanować. Katastrofy — zarówno naturalne, jak i spowodowane przez samych ludzi (Czarnobyl) — nieustannie o tym sygnalizują. Wystarczy spojrzeć na nie tak dawno przeżyty XX wiek. Niemal na jego początku — śmierć majestatycznego „niezatapialnego” liniowca oceanicznego „Titanic”. Awarie technologiczne, wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi, tsunami, powodzie lub odwrotnie — susze. Do tego wszystkiego
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO. Puste ulice i place Rzymu, stolicy Włoch, gwarnego trzy-milionowego “wiecznego miasta” z jego niemal 3-tysiącletnią historią, wiecznie przepełnionego turystami z całego świata. Opuściały Watykan, główna świętość katolików planety — Bazylika Świętego Piotra. Nabożeństwa Papieża Rzymskiego w Internecie. Przemieszczanie się po mieście surowo ograniczone, tylko w maskach ochronnych, za przepustkami. Decyzja USA o zakazie wjazdu do kraju dla obcokrajowców początkowo wywołała oburzenie w Europie. Ale dosłownie w ciągu dnia czy dwóch takie same decyzje zaczęły podejmować same kraje europejskie. Od poniedziałku zrobiła to także Ukraina. We Włoszech i Hiszpanii wstrzymano mistrzostwa krajów w piłce nożnej — drugiej religii, która w weekendy gromadzi na stadionach miliony kibiców. Wygląda na to, że zostanie przeniesione Euro-2020, mistrzostwa Europy, do których przebiła się także reprezentacja Ukrainy. A nawet przeprowadzenie Igrzysk Olimpijskich w Tokio stoi pod znakiem zapytania. A współczesne Igrzyska Olimpijskie, które odbywają się już drugi wiek, odwoływano tylko podczas Pierwszej i Drugiej wojny światowej. Wпрочем, i teraz, wygląda na to, trwa wojna światowa — ludzkości z nową tajemniczą chorobą. Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła już nie po prostu epidemię, a pandemię, czyli planetarne groźne rozprzestrzenianie się. Według stanu na sobotę 14 marca na świecie zdiagnozowano już 145 tysięcy chorych, 5500 osób zmarło. Najbardziej dotknięte kraje to Chiny, skąd przyszła ta bieda, a także Włochy, Iran, Korea Południowa, Hiszpania. I statystyka codziennie się zmienia. Koronawirus, któremu nadano już nazwę po łacinie SARS-CoV-2, lub prościej — COVID. Pierwsza informacja o tajemniczym wirusie i wywołanej przez niego chorobie nadeszła w grudniu z najbardziej zaludnionego kraju świata — półtoramiliardowych Chin. Z miasta Wuhan, 11-milionowej stolicy prowincji Hubei. I dalej gwałtowne rozprzestrzenianie się po krajach i kontynentach, biorąc pod uwagę dużą mobilność ludzi na planecie, przejrzystość wielu granic. Co pokazała ta niby nieoczekiwana bieda ludzkości, która nagle zmieniła zwykłe życie miliardów ludzi, wywołała niepokój, nawet panikę? Pokazała przynajmniej kilka rzeczy, zjawisk. Świat dezinformacji, plotek i pogłosek. Przy ogromnym rozpowszechnieniu środków informacji, przede wszystkim wszechmocnego planetarnego Internetu, ludzie znaleźli się w świecie nie informacji, a raczej dezinformacji. Ruszyły wszelkie teorie spiskowe dotyczące choroby. Gada się o jakichś tajnych eksperymentach w laboratoriach Wuhan, w wyniku których wydostał się na zewnątrz ten wirus. Wplata się globalne perypetie w rodzaju wojny handlowej między USA a Chinami. Rozmawia się o finansowych igraszkach na tej chorobie, które prowadzą transnarodowe klany oligarchiczne. Przynajmniej finansowe wstrząsy na świecie są już realiami. Już nie ma rzeczy niemożliwych i nierealnych. Najbardziej smutne jest to, że wspomniane i podobne sądy mogą okazać się realiami. Moja mądra wiejska, obecnie nieżyjąca już ciotka, kiedy z sąsiadkami, oświeconymi czy, raczej, ogłupionymi telewizorem, prowadziły “na ławeczkach” dyskusje dotyczące wydarzeń w naszym kraju, wydawała taki werdykt: “Co tam było — my nie wiemy, ale wiemy, że mogło być co tylko zechcesz”. Genialna ludowa filozofia. I oto to “co tylko zechcesz”, czemu już przestajesz się dziwić, jest najbardziej smutne w naszym niby cywilizowanym świecie XXI wieku. Komu wojna — komu matka rodzona. Ten grubawy, ale prawdziwy aforyzm też obecnie jest na miejscu. Jak-
Tłumaczenie maszynowe
81 lat temu, w marcu 1939 roku, Ukraińcy na Zakarpaciu stali się pierwszym w międzywojennej Europie narodem, który nie pogodził się z aneksją, lecz z bronią w ręku stanął w obronie swojej wolności przed agresją najeźdźców. Heorhij ŁUKIANCZUK Zdjęcie autora 11 października 1938 roku Ruś Podkarpacka/Karpato-Ukraina otrzymała status samorządny w składzie Republiki Czesko-Słowackiej. W krótkim czasie region z peryferii ruchu narodowego przekształcił się w prawdziwy „ukraiński Piemont”, z którym Ukraińcy z całego świata wiązali nadzieje na odrodzenie swojego niepodległego sobornego państwa. Pojawienie się Karpato-Ukrainy zaktualizowało kwestię ukraińską także na arenie międzynarodowej. Stała się ona przedmiotem rozważań i dyskusji ministrów, dyplomatów oraz światowej opinii publicznej. Tylko w ciągu ostatnich czterech miesięcy 1938 roku brytyjska prasa opublikowała około tysiąca artykułów i doniesień o wydarzeniach zarówno wewnątrz, jak i wokół Karpato-Ukrainy. W tamtym czasie na Zachodzie dyskutowano o możliwych planach marszu Hitlera na Wschód z wykorzystaniem właśnie kwestii ukraińskiej. W środowisku dyplomatów i mediów powstało błędne wrażenie, że Trzecia Rzesza wspiera Karpato-Ukrainę w celu zapewnienia jej niepodległości i stworzenia na jej bazie „Wielkiej Ukrainy”, która miała obejmować ukraińskie tereny w składzie Czechosłowacji, Polski, Rumunii i ZSRR. Hałas podniesiony z tego powodu przez zachodnioeuropejską prasę zaniepokoił Węgry i Polskę, a także wywołał sarkastyczną reakcję J. Stalina na XVIII zjeździe WKP(b), co świadczyło o obawach ZSRR dotyczących realnego istnienia Karpato-Ukrainy jako państwa. O tym, jaką rolę odegrała kwestia ukraińska w polityce międzynarodowej w okresie czechosłowackiego kryzysu państwowego, co naprawdę myślał o Karpato-Ukrainie Hitler, dlaczego był nią zaniepokojony Stalin i jakie cele przy tym realizował Zachód, dowiedzieli się słuchacze, którym udało się być na wykładzie kandydata nauk historycznych, starszego pracownika naukowego muzeum pamięci „Terytorium Terroru” (miasto Lwów) Ołeksandra Pahirii. Niezwykle interesujący wykład historyka-badacza odbył się 13 marca w Centrum Informacyjno-Wystawowym Muzeum Majdanu. Organizatorami wykładu, który odbywał się w przeddzień 81. rocznicy proklamowania przez prezydenta Augustyna Wołoszyna Karpato-Ukrainy, byli Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej oraz Centrum Informacyjno-Wystawowe Muzeum Majdanu. „Najmniejsze państwo z największymi pretensjami w Europie”, jak nazywali je ówcześni politycy, dyplomaci i dziennikarze — Karpato-Ukraina lat 1938—1939, było wydarzeniem brzemiennym w skutki w życiu całego narodu ukraińskiego. Niewielkiemu zakarpackiemu krajowi pisane było odegrać w tamtym czasie znaczącą rolę w ukraińskim budowaniu państwowości, które zaczęło powoli znikać z europejskiej historii po klęsce Ukraińskiej Republiki Ludowej. Nawet krótkotrwałe istnienie tego państwa stało się symbolem stuletnich dążeń narodowych całego narodu ukraińskiego do swojej niepodległości. Powstanie Karpato-Ukrainy w latach 1938—1939 zbiegło się z ostrym kryzysem politycznym w Europie Środkowej w przededniu II wojny światowej. Naturalne jest, że procesy społeczno-polityczne, które zachodziły w Europie ogółem, a w przedwojennej Czechosłowacji w szczególności, której częścią od 1919 roku było także ukraińskie Zakarpacie, odcisnęły swoje piętno na wydarzeniach w kraju. Jego los rozpatrywano na konferencji monachijskiej czterech państw Europy, która określiła los Czechosłowacji. 5
października 1938 r. podał się do dymisji prezydent Republiki Czechosłowackiej E. Beneš. Skorzystali z tego, oprócz Słowaków, także ukraińscy autonomiści, proklamując 11 października autonomię Rusi Podkarpackiej. Wtedy też utworzono pierwszy ukraiński rząd Karpato-Ukrainy na czele z A. Brodiem. Jednak nowo powstały rząd przez swoją prougierską politykę wywołał niezadowolenie przedstawicieli ukraińskiego nurtu. 26 października 1938 r. A. Brodi został usunięty ze stanowiska szefa rządu, a nowym premierem Karpato-Ukrainy wybrano Augustyna Wołoszyna. W krótkim czasie istnienia rząd Wołoszyna próbował rozwiązać ważne kwestie społeczno-ekonomiczne i kulturalne. Rozpoczęło się także formowanie sił zbrojnych Karpato-Ukrainy — „Karpacka Sicz”. Tymczasem problem Zakarpacia zyskał rozgłos daleko poza granicami swojego terytorium. Rząd Karpato-Ukrainy otrzymywał wszechstronne wsparcie ze strony ludności Ukrainy Zachodniej, okupowanej w tamtym czasie przez Polskę, ukraińskiej diaspory krajów europejskich, USA i Kanady, które widziały w autonomicznym państwie zalążek przyszłej Sobornej Ukrainy. Aktywizacja życia politycznego na Zakarpaciu wywołała zaniepokojenie w sąsiednich państwach, zwłaszcza na Węgrzech. Rząd węgierski nie rezygnował ze swoich roszczeń terytorialnych, apelując do decyzji arbitrażu wiedeńskiego z 2 listopada 1938 r. o przekazaniu południowej części Zakarpacia z miastami Użhorod, Mukaczewo, Berehowo, Czop do swojego kraju. Zaniepokojona była także Polska, martwiąc się o los zachodnioukraińskich ziem... Na skrawek terytorium łakomiła się też Rumunia. W tak skomplikowanych warunkach polityki zagranicznej doszło do tego ważnego wydarzenia w historii zakarpackiego kraju — proklamowania niepodległości Karpato-Ukrainy na posiedzeniu Sejmu 15 marca 1939 r. Z trybuny Sejmu brzmiały podniosłe słowa: „Nasza Ziemia staje się wolną, niezależną i ogłasza przed całym światem, że była, jest i chce być UKRAIŃSKA. I gdyby nawet naszemu młodemu Państwu nie było dane długo żyć, to nasz Kraj pozostanie już na zawsze UKRAIŃSKI, bo nie ma takiej siły, która mogłaby zniszczyć duszę, silną wolę naszego ukraińskiego narodu!”. Pierwszym prezydentem niepodległej Karpato-Ukrainy został Augustyn Wołoszyn, premierem — Julian Rewaj. Sejm uznał język ukraiński za państwowy, zatwierdził hymn państwowy „Szcze ne wmerła Ukrajina” oraz tryzub św. Włodzimierza Wielkiego w połączeniu z herbem Zakarpacia, flagę państwową w kolorach niebieskim i żółtym. Tego samego dnia Węgry wkroczyły na terytorium nowo proklamowanego niepodległego państwa. Siły były nierówne, niewielka liczba siczo-wików i oddziałów samoobrony nie mogła przeciwstawić się regularnym wojskom węgierskim. Najbardziej krwawe starcia miały miejsce na odcinku chustskim frontu, kulminacją była bitwa na Krasnym Polu 16 marca 1939 r. Tutaj karpaccy siczo-wicy wraz z Ukraińcami z armii czechosłowackiej oraz młodzieżą z seminarium nauczycielskiego w Sewluszu zorganizowali obronę przeciwko regularnej armii węgierskiej, uzbrojonej w czołgi, samoloty, artylerię i ciężką broń. Udało im się w ciągu dnia zatrzymać agresora, jednak już wieczorem stolica Karpato-Ukrainy padła. Ogółem podczas okupacji terytorium Zakarpacia przez wojska węgierskie siły zbrojne Karpato-Ukrainy przeprowadziły około 22 dużych i małych bitew. Straty siczo-wików w nich wyniosły do 1,5 tys. osób zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Straty przeciwnika wyniosły od 100 do 200 zabitych i do 500 rannych. Po klęsce Karpato-Ukrainy jeszcze 4,5 tys. patriotów stało się ofiarami węgierskiego faszystowskiego terroru. Zakarpacie znów stało się kartą przetargową w planach wielkich mocarstw, a ideały Karpato-Ukrainy zostały świadomie zdeptane i zbezczeszczone. Karpato-Ukraina jako państwo, choć istniała niedługo, jednak ogłosiła całemu światu wolnościowe dążenia narodu ukraińskiego, pozostawiła znaczący ślad w ukraińskiej historii. Potwierdziła, że Zakarpacie jest ukraińską ziemią, a Ukraińcy tego kraju — nieodłączną częścią wielkiego narodu ukraińskiego. Dzisiaj niepodległa Ukraina godnie czci przywódców-budowniczych państwa Karpato-Ukrainy: w Użhorodzie ustanowiono pomnik prezydenta Augustyna Wołoszyna i znak pamięci na Krasnym Polu, gdzie odbyła się bitwa siczo-wików z węgierskimi okupantami, imionami działaczy Karpato-Ukrainy nazwano ulice, place, szkoły i instytuty. Na dzień urodzin Augustyna Wołoszyna — greckokatolickiego księdza i prezydenta Karpato-Ukrainy oraz w przededniu 81. rocznicy proklamowania Karpato-Ukrainy staraniem społeczności Zakarpacia w stolicy Ukrainy, na Cmentarzu Askolda, stanął pomnik Wielkiego ukraińskiego działacza państwowego. Pomnik Augustyna Wołoszyna — greckokatolickiego księdza i prezydenta Karpato-Ukrainy w stolicy Ukrainy na Cmentarzu Askolda
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl Łyzanczuk, zasłużony profesor LNU im. I. Franki, laureat nagrody im. W. Czornowoła w dziedzinie dziennikarstwa i publicystyki
Po pewnym zastoju znów wybuchł ukryty i otwarcie złowieszczy atak na język ukraiński, dany przez Boga. Samowolnik M. Bużanski pod fałszywą maską „sługi narodu” oraz „bojownik” z opozycyjnej platformy „za szczęśliwe życie” regionałów Łukasz, Janukowycz, Portnow i innych „prawdobojców” O. Wołoszyn bezczelnie zażądali, aby w Radzie Najwyższej Ukrainy panował język rosyjski jako państwowy, a także funkcjonowały języki innych mniejszości narodowych. Jeszcze jeden tak zwany „sługa narodu” O. Tkaczenko rozwinął gwałtowną, amoralną działalność przeciwko humanistycznej, sprawiedliwej Ustawie „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Rzekomo Ustawa zakazuje komunikowania się między ludźmi w języku rosyjskim, nie gwarantuje dzieciom mniejszości narodowych nauki ojczystego języka. W rzeczywistości jest to czysta amoralna manipulacja, by nie powiedzieć — podstępne kłamstwo. W Ukrainie stworzono wszystkie warunki do nauki języków mniejszości narodowych, rozwoju ich kultur narodowych. Ale „ochrona i rozwój języków regionalnych lub języków mniejszości nie powinny szkodzić językom oficjalnym ani potrzebie ich nauki” — podkreślono w Europejskiej karcie języków regionalnych lub języków mniejszości. Tę najważniejszą wymogę Karty językowej w pełni ignorują promoskiewscy „wykształceni” zdrajcy. „Intelektualistom”-janczarom przypominam: z prawdziwej historii wiadomo, że było już 480 agresywnych antyukraińskich cyrkularzy, dekretów, uchwał, decyzji, zarządzeń itd. Nowocześni nierządnicy Bużanski, Wołoszyn, Tkaczenko, współcześni Walujewowie, Haggoutowie, Stalinowie, Suslowowie, Szczerbiccy, Bałyccy, Bojkowie, Dubinscy, Korolewscy, Miedwiedczukowie, Murajewowie, Nowińscy, Rabinowiczowie, Czerwonienkowie, Szariji i inni, na pohybel kremlowskim rasistom, chcą wydać na świat 481. przestępczy antyukraiński akt, skierowany na zniszczenie języka i kultury ukraińskiej — fundamentalnej podstawy niezależnej, demokratycznej, socjalnej, soborowej Ukrainy — aby jak najbardziej pomóc rosyjskim agresorom wtrącić Ukrainę na truciznę moskiewskiego łoża. Chciwość zysku zabiła węch i nierządnicy nie czują, że putinowsko-kremlowskie srebrniki pachną na cały świat niewinną krwią ukrainojęzycznych i rosyjskojęzycznych patriotów — obrońców narodowej istoty Ukrainy. Wybitny rosyjski pisarz Konstanty Paustowski szczerze wyraził się tak: „Prawdziwa miłość do swojego kraju jest niemożliwa bez miłości do swojego języka. Człowiek obojętny wobec swojego języka — to DZIKUS. Jest szkodliwy ze swej istoty, ponieważ jego obojętność wobec języka wyjaśnia się całkowitą obojętnością wobec przeszłości, teraźniejszości i przyszłości swojego narodu”. Zatem ilu jest w władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej oraz w innych instytucjach państwowych i społecznych, według słów Konstantego Paustowskiego, dzikusów? I co z nimi robić?! Kto może odpowiedzieć? Może Pan, szanowny panie prezydencie Ukrainy, choć nie macie czasu myśleć strategicznie, lecz razem z przewodniczącym Rady Najwyższej Dmytrem Razumkowem sprawicie, by dokonano spisu nierządnych (K. Paustowski — dzikusów!) i przyczynicie się do tego, by oni się wyleczyli i nie sprzedawali Ukrainy rosyjskim najeźdźcom?! Razem powstrzymajmy promoskiewski rewanż w Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
To powiedzenie Błogosławionego Lubomyra Huzara jest słowem wsparcia dla wielu. Olga KRASNOSZCZOK, przewodnicząca Słowiańskiej Organizacji Miejskiej «Proświta», Wiktor MYCKO, zastępca przewodniczącego SOM «Proświta». «Proświta» do Słowiańska dotarła jeszcze na początku XX wieku. Istniała ona także w latach niemieckiej okupacji, a reżimu radziecko-bolszewickiego nie przetrwała. Oddział został zamknięty. «Proświta» odrodziła się w 1989 roku dzięki Wołodymyrowi Fedorowyczowi Sawence, który był jej kierownikiem aż do śmierci w 2017 roku. W 2017 roku, pozostawszy bez autorytatywnego kierownika, w słowiańskim oddziale doszło do rozłamu z powodu różnych poglądów na dalszy rozwój «Proświty» w mieście. Ale proświcianie kontynuowali pracę. I 12 listopada 2019 roku, odrzuciwszy wszelkie spory, zjednoczyli się w jednej organizacji i kontynuowali owocną pracę na rzecz popularyzacji ukraińskiego dorobku nie tylko w mieście i obwodzie, ale także poza ich granicami. Przewodniczącą SOM Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» została Olga Krasnoszczok. «Każdy krok wychowawczy u nas powinien być przesiąknięty wychowaniem patriotycznym…» (A. Makarenko). Pierwszoplanowym zadaniem, jakie postawili przed sobą proświcianie, stała się współpraca z młodzieżą szkolną i studencką. Tym kierunkiem w «Proświcie» opiekują się nauczyciel historii i prawoznawstwa Szkoły Ogólnokształcącej nr 11 Wiktor Mycko oraz nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Szkoły Ogólnokształcącej nr 12 Wałentyna Czerednyk. Prawie do wszystkich przedsięwzięć proświciańskich angażują młodzież, prowadzą z młodym pokoleniem pracę oświatową w różnorodnych formatach, w szczególności spotkania tematyczne. Takim wydarzeniem stało się przeprowadzenie miejskiego okrągłego stołu, poświęconego obchodom Dnia Pamięci i Pojednania 7 maja 2018 roku. Na wydarzeniu członkowie «Proświty» wspominali swoich krewnych i znajomych, którzy byli więźniami politycznymi lub represjonowanymi, bojowników o wolność Ukrainy. Dzieci przygotowały wspaniały wideorolik, w którym podzieliły się doświadczeniem jednoczenia młodzieży Donbasu i Galicji. 29 stycznia 2020 roku SOM «Proświta» przeprowadziła Godzinę Pamięci z okazji Dnia Bohaterów Krut, w której wzięli udział uczniowie i studenci, wojskowi, działacze społeczni oraz nieobojętni słowiańczycy. W ciepłej atmosferze opowiedziano o wyczynie studentów i junkrów kijowskich uniwersytetów oraz innych placówek, którzy stanęli w obronie Kijowa przed wojskami rosyjsko-bolszewickimi. Razem przeprowadzono paralele z wydarzeniami, które mają miejsce dzisiaj w Donbasie. Angażuje SOM «Proświta» młodzież także do rozumienia współczesnych procesów politycznych, które wpływają i określają losy Ukrainy. 10 grudnia 2018 roku, w przeddzień otrzymania przez reżysera O. Sencowa nagrody akademika A. Sacharowa, proświcianie i uczniowie Słowiańskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 11 przeprowadzili akcję na jego wsparcie oraz wsparcie innych nielegalnie uwięzionych Ukraińców i jeńców wojennych. Rozumiejąc ważność wychowania narodowo-patriotycznego, nasza organizacja pracuje nie tylko z młodzieżą, ale także z zespołami pedagogicznymi miasta i przewodniczącymi komitetów rodzicielskich. Tak, 20 listopada 2019 roku SOM «Proświta» wraz ze Słowiańską Szkołą Ogólnokształcącą nr 11 w ramach seminarium dla zastępców dyrektorów szkół miasta «Drogi realizacji koncepcji wychowania narodowo-patriotycznego młodzieży uczniowskiej w warunkach współczesnych», przeprowadzili dialog sokratejski «Wolność dla... Wolność od...» z okazji Dnia Godności i Wolności oraz Światowego Dnia Filozofii. Uczniowie, rodzice, nauczyciele miasta mogli razem uświadomić sobie, co wolność znaczy dla nich, kraju, ludzkości. SOM «Proświta» ściśle współpracuje z Doniecką Obwodową Małą Akademią Nauk Młodzieży Uczniowskiej. 6 grudnia 2019 r. na bazie Donbaskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego przeprowadzono obwodowe wydarzenie, poświęcone Dniu Sił Zbrojnych Ukrainy, zorganizowane przez Małą Akademię Nauk Młodzieży Uczniowskiej. Moderował wydarzenie zastępca przewodniczącego SOM «Proświta» Wiktor Mycko. Proświcianie powitali uczestników wydarzenia i obiecali udzielać pomocy w przygotowaniu prac naukowych na konkursy. Młodzież Słowiańska, Pokrowska, Kramatorska, Torecka, Myrnogrodu, Dobropola, Mariupola aktywnie debatowała nad środkami na rzecz odrodzenia integralnego państwa ukraińskiego. Swoją opinię wyraził szef Centrum Współpracy Cywilno-Wojskowej Sztabu Sił Połączonych Jewhen Małachow. Zatem praca z młodymi Ukraińcami dla słowiańskich prośwician jest niemal najważniejszym kierunkiem ich pracy. W przyszłości w planach SOM «Proświta» jest angażowanie młodzieży w szeregi organizacji, a także ścisła współpraca ze szkołą i innymi placówkami edukacyjnymi nie tylko miasta, ale i Ukrainy. «Zapomnisz rodzinny kraj — twój korzeń uschnie» (P. Tychyna). Wielką pracę wykonują nasi proświcianie na niwie krajoznawczej i literackiej. Ten kierunek prowadzi Wałerij Romańko, kandydat nauk pedagogicznych, docent Donbaskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego, przewodniczący Donieckiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. Jako przewodniczący komisji ds. dekomunizacji przy Słowiańskiej Radzie Miejskiej, dołożył wiele wysiłku, aby ulice Słowiańska zostały pozbawione bolszewickich rudymentów. 19 listopada 2019 roku odbyło się spotkanie z pisarzami-ziomkami na wydarzeniu literacko-krajoznawczym «Ostap Wysznia i Donbas», które poświęcono 130. rocznicy urodzin pisarza-humorysty. Proświcianie i społeczność mieli okazję posłuchać laureata Ogólnoukraińskiej nagrody im. Ostapa Wyszni, pisarza-humorysty Pawła Kuszcza. 28 listopada 2019 roku w bibliotece miejskiej imienia M. Petrenki odbyła się prezentacja almanachu historyczno-krajoznawczego „Step/ Step” (Niepokonany ukraiński Donbas). W wydarzeniu wzięli udział doświadczeni i młodzi poeci, młodzież studencka i uczniowska. Almanach prezentował jego redaktor, członek Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», przewodniczący towarzystwa imienia Ołeksy Tychoho, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Jewhen Szapowałow. Drugą część wydarzenia poświęcono pamięci Ołeksandra Romańki, naszego proświcianina, poety, który odszedł do wieczności. Na zakończenie uczestnicy Ogólnoukraińskiego konkursu literackiego przeczytali swoje wiersze. Słowiańscy proświcianie wzięli aktywny udział w finale XIII Czytań Ołeksy, które odbyły się w mieście 31 stycznia 2020 roku. Proświcianka Natalija Ramazanowa na otwarciu wydarzenia wyrecytowała piękny wiersz «Wstawaj, Ołekso», który napisał nasz ziomek Wołodymyr Piweń. 22 lutego 2020 roku proświcianie Słowiańska dołączyli do Otwartego konkursu recytatorów, poetów i artystów «Kochajcie Ukrainę» pamięci Wołodymyra Sosiury. Do nas zjechali się przedstawiciele z wielu miast Ukrainy. Jednym z organizatorów był proświcianin Wałerij Romańko. Konkurs został zapoczątkowany w Debalcewie — rodzinnym mieście Wołodymyra Sosiury. Z początkiem działań wojennych konkurs został wstrzymany. I dzisiaj go ponownie otwarto w Słowiańsku. Członkowie SOM «Proświta» porozmawiali z prawnukiem Wołodymyra Sosiury, działaczem społecznym Ołeksijem Sosiurą. Zatem niwa krajoznawcza i literaturoznawcza w mieście dzięki także SOM «Proświta» jest reprezentowana przez potężną pracę naukowo-publicystyczną i kulturalno-oświatową.
“... Módlmy się za Ukrainę. Módlmy się wiele” (L. Huzar). Rozumiejąc rolę niezależnego Kościoła w budowaniu państwa, proświcianie prowadzą aktywną współpracę z wyznaniami, które bronią istnienia i rozwoju ukraińskiej państwowości. Jest to niezwykle aktualne w naszym regionie, gdzie od wielu lat panuje dominacja Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Również Słowiańska Organizacja Miejska „Proświta” niemal po raz pierwszy od lat swojego istnienia zaczęła aktywnie współpracować z ruchem wolontariackim, często włączając się w ich akcje. Sektor, który współpracuje z Kościołem i ruchem wolontariackim, prowadzą w „Proświcie” Ludmyła Wełyczko oraz Hałyna Tiszakowa. Aktywnie pracuje Słowiańska Organizacja Miejska „Proświta” z Prawosławną Cerkwią Ukrainy, zwłaszcza z proboszczem cerkwi Wszystkich Świętych ks. Władysławem. Jest on częstym gościem naszych wydarzeń, a niedawno złożył deklarację o wstąpieniu w szeregi organizacji. Wielu prośwician włączyło się w walkę o to, aby pod budowę cerkwi PCU została wydzielona działka. I wreszcie Słowiańska Rada Miejska wydała zgodę na budowę nowej ukraińskiej cerkwi prawosławnej. Szanowanym gościem naszej organizacji jest duchowny PCU, kapelan wojskowy, proboszcz cerkwi Wielkiego Męczennika Jerzego Zwycięzcy w Kramatorsku oraz cerkwi Świętej Opieki w osadzie Byłbasiwka (pod Słowiańskiem) ks. Mykoła Horhuła. Ciekawa akcja w Byłbasiwce odbyła się w tym roku na Boże Narodzenie. Dzięki Słowiańskiej Organizacji Miejskiej „Proświta” i jej członkini L. Wełyczko dzieciom przekazano prezenty od Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Swoboda”, z miłością zebrane dla małych mieszkańców Doniecczyzny przez całą Ukrainę. Współpraca prowadzona jest z Ukraińskim Kościołem Greckokatolickim, a mianowicie z parafią św. Włodzimierza i jej proboszczem ks. Wiktorem Kochanskim. 4 sierpnia 2019 roku proświcianie wzięli udział w Świętej Liturgii i poświęceniu miejsca pod przyszłą cerkiew św. Włodzimierza Wielkiego UKGK. W wydarzeniu brała udział delegacja z eparchii sokalsko-żółkiewskiej na czele z biskupem, Przewielebnym Władyką Petrem (Łozą). Wojna na wschodzie Ukrainy, która rozpoczęła się w 2014 roku, sprzyja tworzeniu na Ukrainie aktywnego ruchu wolontariackiego. Nie pozostają na uboczu także słowiańscy proświcianie, w szczególności Ludmyła Wełyczko. Od 2014 roku na Boże Narodzenie, Wielkanoc i Święto Opieki wysyłamy znaczącą pomoc na front. Do dziś aktywnie współpracujemy ze znaną wolontariuszką Maryną Danyłową z grupy wolontariackiej „Pomagam armii, m. Słowiańsk”. Aktywny udział w ruchu wolontariackim bierze także proświcianka Hałyna Tiszakowa. Poprzez współpracę z organizacjami społecznymi „Inicjatywa E+”, „Wolontariacka Sotnia” i innymi udzielana jest pomoc rodzinom wielodzietnym, centrum rehabilitacyjnemu „Antoszka” (m. Kramatorsk), „Centrum kompleksowej rehabilitacji dla osób (dzieci) z niepełnosprawnością” (m. Słowiańsk). Wielokrotnie pomoc przekazywano na front przez wolontariusza, pastora kościoła „Dobra Nowina” Petra Dudnyka. Wielka rola w wspieraniu naszej armii na linii frontu, którą wzięli na siebie przedsiębiorcy z osiedla typu miejskiego Byłbasiwka, członkowie „Proświty” Olha i Heorhij Tkaczowowie, regularnie przekazując wszystko, co niezbędne, na front. W lutym Słowiańska Organizacja Miejska „Proświta” wsparła wolontariuszy w akcji edukacyjnej „Książki na wojnę”. Przez panią Marynę Danyłową przekazano na front książki z historii Ukrainy, krajoznawstwa oraz poezję. „Ukraina zaczyna się od ciebie” (W. Czornowił). Nie pozostają słowiańscy proświcianie na uboczu znaczących wydarzeń naszego miasta, obwodu, całej Ukrainy. Biorą udział w różnorodnych wydarzeniach, które prowadzą nasi przyjaciele-partnerzy w oświeceniu. Ten kierunek pracy u nas kuratorują Mykoła Tiszakow oraz Ihor Paniszew. Słowiańska Organizacja Miejska „Proświta” wspiera i występuje w akcji „Żywa biblioteka”, którą corocznie prowadzi Biblioteka Centralna im. M. Petrenki. Dzielą się ze społeczeństwem, wojskowymi, studentami Słowiańska swoim pedagogicznym, życiowym doświadczeniem, podkreślając wagę zrozumienia przez obywateli swojej historii, swoich korzeni, proświcianie W. Czerednyk i W. Myćko. 24 listopada 2018 roku przedstawiciele Słowiańskiej Organizacji Miejskiej „Proświta” wzięli udział w ogólnomiejskim okrągłym stole „Hołodomor 1932—1933. Pamiętamy. Jesteśmy silni”. Swoje przemyślenia wyrazili naukowcy, pedagodzy, krajoznawcy, wojskowi, przedstawiciele organizacji społecznych oraz ukraińskiego duchowieństwa. Członków towarzystwa często zaprasza się na różnorodne prezentacje, które dotyczą historii Ukrainy, walk wyzwoleńczych. Tak, 31 stycznia 2019 roku członkowie „Proświty” zaprezentowali wystawę „100 lat walki: Ukraińska rewolucja 1917—1921”, którą przedstawiał Instytut Pamięci Narodowej w Słowiańsku. Po tym wydarzeniu organizacja stara się nawiązać współpracę z instytutem. 4 grudnia 2019 roku w bibliotece miejskiej im. M. Petrenki odbyło się wydarzenie z okazji Dnia Sił Zbrojnych Ukrainy, wzięli w nim udział przedstawiciele organizacji społecznych, samorządu miejskiego, kultury, edukacji, wojskowi, członkowie Słowiańskiej Organizacji Miejskiej „Proświta”. Przewodnicząca organizacji Olha Krasnoszczok opowiedziała o działalności organizacji w Słowiańsku w latach okupacji (1942—1943) oraz poinformowała o dzisiejszej i przyszłej pracy. Słowiańska Organizacja Miejska „Proświta” planuje współpracować z jednostkami wojskowymi stacjonującymi na terytorium Doniecczyzny. W szczególności opowiadać żołnierzom ciekawe fakty z historii Doniecczyzny i całej Ukrainy. Częstymi gośćmi członkowie Słowiańskiej Organizacji Miejskiej „Proświta” są na wydarzeniach, które organizują proukraińskie siły polityczne. 19 stycznia 2019 roku Ukraińców, którzy swoją przyszłość widzą w kwitnącej, szczęśliwej, pokojowej Ukrainie. Tym mottem kierują się nieobojętni mieszkańcy Słowiańska, którzy otrzymali taką szansę po wyzwoleniu miasta od rosyjsko-okupacyjnych wojsk. Szansę zmienić miasto, mentalność i świadomość ludności, zintegrować ją w procesy budowania państwa, które zachodzą we współczesnej Ukrainie. Wielką pracę w tym kierunku prowadzi władza państwowa. Jednak bez działalności organizacji społecznych ta praca będzie niepełna, niekompleksowa. Dlatego społeczeństwo — w kontekście polityki państwowej lub poza nią — musi wypracowywać nowe mechanizmy, nowe kierunki dla realizacji ukraińskiej idei w każdym zakątku Ukrainy, tym bardziej na Doniecczyźnie. Wyzwania, które stoją przed państwem, przed narodem, doskonale rozumieją członkowie Słowiańskiej Organizacji Miejskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” i chcą opowiedzieć o życiu swojej organizacji na łamach rodzinnego „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Działacze Proświty odwiedzili prezentację Ogólnoukraińskiej Organizacji Społecznej „Sokił”, która przyjechała do naszego miasta z Ternopolszczyzny na zaproszenie Ogólnoukraińskiej Organizacji „Swoboda”, i wręczyli „sokolątkom” prezenty książkowe.
Miejska Organizacja Społeczna „Proświta” przyłączyła się do Ogólnoukraińskiej akcji „Nie kapitulacji”, która odbyła się 8 grudnia 2019 roku. Nasza organizacja stała się jednym z organizatorów akcji. Spośród wszystkich organizacji społecznych miasta „Proświta” była chyba najliczniejsza na tym wydarzeniu.
Są u proświtan święta, które obchodzone są corocznie. To i urodziny T. H. Szewczenki, Dzień Godności i Wolności, Dzień Flagi, Dzień Soborności Ukrainy.
Jednym z najcenniejszych naszych świąt jest Dzień Niepodległości Ukrainy. Większość organizacji patriotycznych miasta wspólnie organizuje imprezy, wspomina wojowników, którzy zginęli za niepodległość państwa w różnych okresach naszej historii. Najaktywniej w tym uczestniczy MOS „Proświta”.
Proświtanie uczczą urodziny Kobzarza. 9 marca 2019 roku odbyła się impreza przy pomniku T. Szewczenki, przygotowana przez Olhę Krasznoszok. Do wydarzenia przyłączyły się także inne organizacje patriotyczne i społeczne. Intelektualno-rozrywkowe show „Znaj Szewczenkę”, poświęcone twórczości Kobzarza, przeprowadziła proświtanka Halina Tiszakowa w Centrum Badań Regionalnych i Pozaszkolnej Edukacji im. Krzywonosa.
MOS „Proświta” dziękuje naszym partnerom: Słowiańskiej Centralnej Miejskiej Bibliotece im. M. Pietrenki, Wydziałowi Kultury i Wydziałowi Polityki Wewnętrznej Słowiańskiej Rady Miejskiej, Ogólnoukraińskiemu Stowarzyszeniu Krajoznawców, Miejskiej Organizacji „Słowiańska Sicz”, studiu wokalnemu „Sonata” Centrum Pozaszkolnej Edukacji Dzieci i Młodzieży oraz innym nieobojętnym proukraińskim organizacjom za zrozumienie i współpracę.
Słowiańscy proświtanie nie tylko prowadzą pracę narodowo-oświatową, ale są także aktywnymi obywatelami swojego miasta. Przedstawiciele MOS „Proświta” wchodzą w skład Rady Obywatelskiej przy Komitecie Wykonawczym Słowiańskiej Rady Miejskiej oraz Rady Koordynacyjnej ds. realizacji miejskiego programu celowego „Budżet Partycypacyjny”.
Działacze Proświty aktywnie stają w obronie swojego miasta, swoich wartości. A kiedy w parku Szewczenki w przeddzień noworocznych świąt wandale ścięli choinkę (park pielęgnują członkowie SMO „Proświta”, a te choinki sadził zmarły kierownik organizacji Wołodymyr Fedorowycz Sawenko), „Proświta” zwróciła się z pismem na policję z żądaniem wykrycia sprawców — i w dalszym ciągu będzie kontrolować przebieg sprawy.
Obecnie do organizacji napływa aktywne uzupełnienie. Panuje wzajemne zaufanie i wzajemny szacunek. Organizacja stopniowo odmładza się, ale wszyscy z szacunkiem odnoszą się do swoich weteranów i nie zapominają o nich. Jednym z nich jest pan Jewstafij Kopacz, dawny więzień polityczny, łącznik UPA, który 16 lutego 2020 roku skończył 90 lat. Tego dnia odwiedzili go członkowie SMO „Proświta”, duchowni PCU i UGKC, członkowie WO „Swoboda”, przedstawiciele Rady Miejskiej Słowiańska. To jeszcze raz potwierdza jedność prowszechnych sił proukraińskich wokół tak znaczących osobistości, jak pan Jewstafij.
Wieloletnią walkę ludzi i kontynuację proukraińskiej działalności już w odnowionej słowiańskiej „Proświcie” odnotowały lokalne władze. 24 sierpnia 2019 roku, w Dniu Niepodległości Ukrainy, w dużej sali Rady Miejskiej Słowiańska wielu członków SMO „Proświta” zostało odznaczonych Honorowymi Dyplomami za aktywną postawę obywatelską, znaczący osobisty wkład w sprawę walki o niepodległość Ukrainy, odrodzenie narodowe Doniecczyzny oraz z okazji obchodów 28-lecia Dnia Niepodległości Ukrainy.
Dla informacyjności oraz kontaktu z opinią publiczną i innymi organizacjami proświtiańskimi Ukrainy utworzono konto w mediach społecznościowych Facebook — Słowiańska Proświta (https://www.facebook. com/profile.php?id=100043202719530).
Naszą opowieść zakończymy słowami Liny
Kostenko: „Byle tylko zbudować świątynię, a ludzie do niej przyjdą…” Otóż nam, z wami, proświtianami ze wszystkich zakątków Ukrainy, trzeba rozbudowywać naszą Świątynię, układać cegiełki patriotyzmu, świadomości narodowej, duchowości. Zbudowawszy mocny fundament, wznosić nieprzystępne mury niepodległej państwowości ukraińskiej, a Pan Bóg otoczy go swoją opieką i miłością. Chwała Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Jewhenij CHODAKIWSKYJ, doktor nauk ekonomicznych, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy. Somatyczne zdrowie Ukrainy jest w niebezpieczeństwie: wirus sterowanego autorytaryzmu i agresywności „ruskiego miru”, a obecnie już także „koronawirus” rosyjsko-imperialnego ruchu, uaktywniły się i prowadzą do całkowitego zniszczenia jej państwowości — taką diagnozę polityczną postawił przed światem głęboki analityk i najlepszy dyplomata współczesności, uczony, pisarz, polityk i Patriota (piszę to wielką literą) Ukrainy Jurij Szczerbak. W swoim całkiem świeżym bestsellerze ukraińskiej demokracji „Ukraina w epoce wojnopokoju”, strategicznie uzdrawiając kraj z choroby kapitulacji i rozpadu, wychodzi na jedyną słuszną i twardą drogę kierowania jej państwowością w wektorze narodowo-demokratycznym, powołując się na doświadczenie zdobywania tożsamości narodowej i niepodległości w krajach sąsiednich: Polsce, Węgrzech, Czechach, Rumunii i innych, niezawodnie chronionych bramą NATO. Najcięższą porażką młodej ukraińskiej demokracji (zaledwie 6 lat od Majdanu, — Rewolucji Godności) stały się wybory nowego prezydenta i przedterminowe wybory do Rady Najwyższej. Przygotowaniem do nich i ich przeprowadzeniem, przy użyciu arsenałów szeroko zakrojonej pod względem formy i granic rozszerzenia współczesnej wojny hybrydowej, z wysoką, przebiegłą umiejętnością „profesjonalnego wywiadowcy” i makiawelicznymi metodami (dla zwycięstwa wszystkie środki są dopuszczalne) oraz nowoczesnymi technologiami gestalt, wcielając skonstruowane obrazy i utrwalając je w polityce i życiu codziennym, wykorzystując wszystkie dostępne środki masowego przekazu, nowoczesne technologie IT oraz wywiad agenturalny i zatruwanie świadomości wyborców, wybrano nienaturalny monoparlament i naturalnie autokratycznego prezydenta typu X (według typologii Douglasa McGregora). Analizując niszczycielską fazę kapitulacji, która obecnie szczególnie aktywizuje się na frontach wojny hybrydowej, warto zatrzymać się na doprecyzowaniu naukowo-publicystycznej kategorii „kapitulacji”, żyjących i działających pod hasłem „jaka różnica”, a także podobnej do niej kategorii nieuczciwych polityków. Nieuczciwość (nawet nie biorę w cudzysłów) dlatego, że wszystkie oficjalne podręczniki „Economics”, „Teoria ekonomiczna”, „Mikroekonomia”, „Makroekonomia” itd. naświetlają temat „Rynki konkurencyjne” w osobnym paragrafie poświęconym kwestii „nieuczciwej konkurencji”, w procesie której wykorzystywane są nieuczciwe, nieetyczne metody walki, w szczególności technologie czarnego PR-u, fałszywek, różnego rodzaju fake newsów, podróbek, a w przywłaszczaniu cudzych produktów własności intelektualnej — cybersquatting. Ale najwyższym przejawem złej woli jest obłuda i ukrywanie prawdy o nieuznanej agresji „ruskiego miru” przy bandyckim zagarnięciu Krymu, otwartych walkach i śmierci ponad 13 tysięcy ukraińskich patriotów. Milczącą zgodę i bezpośrednie upokorzenie przed wrogiem należy uznać za zdradę demokratycznych dążeń Ukrainy i jej obrońców. I to na oczach całego świata, dając powód do złagodzenia wobec agresora środków sankcyjnych. A niektórzy liderzy krajów europejskich z kategorii nieuczciwych zaczęli zsuwać się z szyn wysokiej duchowości i humanistycznego ukierunkowania demokracji, przedkładając tymczasowe, pozornie atrakcyjne interesy ekonomiczne. W kwestii nieuczciwości klasycznie wypowiedziała się nasza teozoficzna geniuszka, psychoanalityczka Helena Bławatska (1831—1891), wyjaśniając, że „Przyszłość składa się z Przeszłości… różnorodnymi formami swoich własnych czynów dobrych czy złych, własnego bytu, lub od tego, co nazywamy cnotami i wadami. Połączenie cnót i wad na życiowych szalach sumienia rodzi nieuchronność”. Zatem proroczo przewiduje ona, że nieuczciwe czyny spowalniają, a nawet uniemożliwiają rozwój. Nawiasem mówiąc, towarzystwa teozoficzne H. Bławatskiej są rozpowszechnione we wszystkich rozwiniętych krajach świata, ale najwięcej jest ich w USA. Destrukcji, hamowaniu demokratycznego rozwoju społeczeństwa znacząco przeszkadza także niekompetencja zarządcza, która ujawniła się w pierwszych dniach nowego roku. Cena nieznajomości lub ignorowania podstaw rizokologii w podejmowaniu decyzji zarządczych dla Ukrainy jest zbyt wysoka. Dopuszczenie do utraty ukraińskiej załogi pilotowanej bez uwzględnienia współczynników beta ryzyka, które były najwyższe na „wrzącym niebie” Teheranu w noc 8 stycznia — to najbardziej tragiczna karta w historii początku tego roku. A dalej — zwlekanie z powrotem Ukraińców z zainfekowanej prowincji Chin i tworzenie sztucznych problemów z ich zakwaterowaniem. Te same porażki i skutki sterowanej niekompetencji najdotkliwiej objawiają się w spadku poziomu życia ludności, jako kryterialnego wskaźnika stanu społeczno-ekonomicznego kraju, ogólnym wzrostem cen i niedostępnością cen usług medycznych dla większości pracujących i emerytów. I jeśli za „artyzm” ocena występu najwyższej osoby w państwie na powyborczej sesji Rady Najwyższej zasługuje na wysokie, według studenckiego systemu bolońskiego, 90 punktów, to ocena w skali „rozśmiesz…” (podczas wystąpienia deputowanej-demokratki Iryny Heraszczenko) warta jest tylko gorzkiego uśmiechu. Obecnie jest to najbardziej odpowiedzialny okres w historii ukraińskiej państwowości narodowo-demokratycznej z powodu zagrożenia wprowadzeniem tak zwanej reformy rolnej. Ziemia — to forpoczta ochrony ukraińskiej państwowości, a strategiczna próba nieuczciwych polityków rzucenia ziemi w żywioł chaotycznie niezrównoważonego, nieregulowanego, z wysokim skoncentrowanym nasyceniem współczesnego oligarchatu, jest skrajnie niebezpieczna. Cena rezultatów takich działań znacznie przewyższy kolosalne straty życiowych potrzeb Ukraińców w strasznym okresie największej na świecie hiperinflacji za czasów prezydentury Ł. Krawczuka. Wiadomo wszystkim: państwowość i państwowe prawo własności ziemi są nierozłączne. Klasyczne teorie zagraniczne i praktyka ich stosowania potwierdzają, że tak jest. Znany na całym świecie współczesny uczony finansista G. Soros ostro potępia fundamentalizm rynkowy, a jeśli wniknąć w historię stosunków gospodarczych, to nawet adept wolnej gospodarki rynkowej A. Smith przyznawał, że w okresach, „kiedy wszystko idzie samo z siebie”, niezbędna jest interwencja państwa, które „robi to lepiej”. Dzięki teorii dyryżyzmu J. Keynesa (1884—1936) USA i kraje Zachodu wychodziły z „wielkiego kryzysu” według jego scenariusza: „państwo daje tani kredyt na inwestycje…”. W procesach tworzenia ustawodawstwa o rynku ziemi trwają manipulacje, w szczególności dotyczące rozmiarów powierzchni przeznaczenia rolniczego i prawa własności prywatnej „w brudne ręce”. Z początku proponowano astronomiczne rozmiary — 240 tys. ha, obecnie rzekomo (według komunikatów prezydenta) zatrzymano się na cyfrze 10 tys. ha. Ale biorąc pod uwagę współczesne problemy ukraińskiej jurysdykcji, to również jest bardzo imponujące. Masowa obecność klanów oligarchicznych pozwoli im, mnożąc poprzez przepisywanie na żony, rodziców, dzieci i wnuki, zwiększać je do granic obecnie zdecentralizowanych gmin, a nawet rejonów administracyjnych.
Ale najważniejsze w tym czasie to nie stracić wpływu państwa na rynek ziemi jako bogactwo narodowe Ukrainy. Przede wszystkim należy przekonać Ukraińców, że kierunek agrarny to główny, magistralny kierunek w gospodarczej zdolności państwa, a nie błędnie rozumiany „przemysłowy”. Określamy poziom agraryzacji gospodarki narodowej jako stosunek społecznego poziomu wydajności pracy w gałęziach agrarnych do ogólnonarodowego. Otóż w USA osiąga on 60, w krajach europejskich (Francja) — do 50, na Ukrainie tylko do 20% (liczne gospodarstwa domowe zajmują do 80% ogólnej produkcji produktów rolnych). Jeszcze od lat „wielkiego kryzysu” w systemie federalnym USA (od 1933 r.) obowiązuje ustawa o priorytetowości indeksu cen na produkty gospodarstw farmerskich oraz towary przemysłowe, które konsumuje farmer. Indeks większy niż 1. Symboliczną formułą dobrobytu żywnościowego w USA jest: „dobrze farmerowi — dobrze wszystkim”, lub w uproszczeniu: „farmer — to wszyscy”. System państwowej regulacji rynku ziemi jest reprezentowany przez federalny program „Extension Service”. Wyłuskuję to, co najważniejsze z tego programu: corocznie dwóch na pięciu farmerów otrzymuje ze źródeł budżetu federalnego subwencje i inne dopłaty do poziomu ceny rynkowej, zapewniając w ten sposób bezstratność produkcji. W sąsiednich krajach zachodnioeuropejskich z powodzeniem (ponad 50 lat) działa program państwowej regulacji gospodarki agrarnej znanego ekonomisty Klasa Eklunda „Model szwedzki”. W szczególności zaznacza on: „aby kraj miał samowystarczalność, której poziom uważano za wystarczający z punktu widzenia bezpieczeństwa… polityka rolna obejmuje zarówno system regulacji, podnoszący ceny żywności, jak i system dotacji”. Krótko określając wiodące znaczenie państwowej interwencji w rynek rolny, należy stwierdzić: „jeśli rozpatrywać gospodarki jako naczynia połączone, to poziom „rynku narodowego” zawsze będzie pełny, gdy do naczynia „gospodarka agrarna” państwo oraz inni inwestorzy stale dostarczają iniekcje kapitału ze źródeł dochodu narodowego i innych specjalnie stworzonych źródeł, zapewniając w ten sposób priorytet warunków i odtwarzanie samego rolnika”. Nasz współczesny Mykoła Rudenko, najwybitniejszy teoretyk nauki fizjokratycznej, wyjaśniając naturę powstawania absolutnej renty gruntowej, uznawał konieczność państwowej opieki i ochrony ziemi, co towarzyszy wzrostowi bogactwa kraju. Dla Ukrainy jest to bardzo charakterystyczne. Przecież tutaj skoncentrowane jest ponad trzy czwarte światowych zapasów głębokich czarnoziemów. A za europejski wzorzec żyzności ziemi, który jest eksponowany w Brukseli, wzięto 1 m3 czarnoziemu z Chersońszczyzny. Obecnie żyzność takiej ziemi w powiązaniu z energią słoneczną i pracą rolnika jest zdolna produkować pszenice twarde i silne, produkty z których są tak potrzebne Europie w warunkach komplikacji problemów ekologicznych i konieczności przyswajania systemów rolnictwa organicznego. Dla Ukraińców jeszcze od czasów kultury trypolskiej ziemia — to podstawa godnego życia, zachowania swoich narodowych korzeni i przyszłości rodu. I w obecnym okresie masowego wzburzenia koniecznym referendum jest zachowanie tego najwyższego Bożego daru Natury przed zewnętrznymi agresywnymi zakusami, przed wewnętrznymi nieuczciwymi, przed oligarchatem, zdziczałym rozchwianym rynkiem może tylko naukowo uzasadniony i historycznie potwierdzony drogowskaz autorstwa Ju. Szczerbaka — to ukraińska nacjonalistyczno-demokratyczna państwowość. I jakimi by nie były manewry wojny hybrydowej agresorów: „Ukrainy nie ma lub prawie nie ma”, „Ukraina — to peryferia”, wypuszczony na wolność 6 lat temu „dżin” demokratyczności staje się wiecznym. Co więcej, lata on także nad Rosją. Przypomnijmy 1 marca — manifestacje w największych miastach z powodu 5 lat od zabójstwa Borysa Niemcowa. Dekabryści mają twardą nadzieję na „odłamki samowładztwa”. A dusza ukraińskości jest dobra, szczera, demokratyczna, wolna, niewrażliwa na jakąkolwiek agresję, kapitulację, nieuczciwą politykę.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen KOZYR Zdecydowana większość Ukraińców nie zna obecnie dawnego, pierwotnego znaczenia słowa „surżyk” – mieszanina różnych rodzajów ziarna. Za to prawie wszyscy Ukraińcy znają nowsze znaczenie tego słowa: mieszanina dwóch języków – rosyjskiego i ukraińskiego. Przy czym z surżyka korzystają ludzie, którzy nie znają żadnego z nich. W wielu pracach językoznawczych pod terminem „surżyk” rozumie się nieuporządkowane używanie słów kilku języków. Na Ukrainie, w wyniku jej długotrwałego stanu kolonialnego, jest to przeważnie mieszanka słów języka ukraińskiego i rosyjskiego. Ale monopol języka rosyjskiego w tworzeniu surżyka został naruszony: w ciągu ostatnich lat, w związku z rozpowszechnieniem języka angielskiego wśród wielu warstw ludności, zwłaszcza w kręgach biznesowych i naukowych, do języka ukraińskiego wprowadzanych jest bardzo wiele angielskich słów, chociaż dla tych pojęć istnieją odpowiednie słowa ukraińskie lub dawniejsze, ustalone i opracowane przez język zapożyczenia z innych języków. Jako przykład można podać słowa „komputer” i „printer”. Ukraińskie słowo „obczysluwacz” to krótka forma terminu „elektroniczna maszyna obliczeniowa”, którą, nawiasem mówiąc, w byłym Związku Radzieckim po raz pierwszy stworzono i nazwano tym terminem na Ukrainie. Dosłownym odpowiednikiem ukraińskiego obczysluwacza jest angielski komputer. A „printer” przyszedł na Ukrainę z Rosji. Zestawmy szereg ukraińskich i rosyjskich słów ze sfery drukarskiej: drukar – pieczatnik, tipograf; drukarka – maszynistka; drukuwaty – pieczatat; drukarnia – tipografija; drukuwannia – pieczat; druk – pieczat; drukarstwo – poligrafija. W tym różnolikim rosyjskim towarzystwie angielskie słowo „printer” być może jest na miejscu. A w języku ukraińskim wszystkie te słowa utworzono od dawnego i ustalonego zapożyczenia z języka niemieckiego „drukuwaty”, a szereg słów pochodnych, utworzonych według zasad języka ukraińskiego, obejmuje wszystkie subtelności sfery drukarskiej. Urządzenie drukujące, które podłącza się do obczysluwacza, nazwano „drukarką”, a zawód „drukarka” już odszedł w przeszłość. W związku z tego typu nowszymi zapożyczeniami powstało pojęcie surżyk naukowy. Dlatego spróbujmy określić różne rodzaje surżyka. Surżyk potoczny – to przeważnie nieuporządkowana mieszanka jakichkolwiek słów języka ukraińskiego i rosyjskiego. Przy czym na poziomie potocznym obserwujemy pisanie (wymawianie) słów ukraińskich według zasad języka rosyjskiego i odwrotnie – pisanie (wymawianie) słów rosyjskich według zasad języka ukraińskiego. Surżyk naukowy – to nadmierne używanie słów obcego pochodzenia w tekstach naukowych, chociaż można (i trzeba) używać słów ukraińskich, które nazywają te same pojęcia. Surżyk oficjalny – utrwalone w aktach normatywnych i innych zarejestrowanych w ustalonym porządku dokumentach używanie nieukraińskich słów zamiast odpowiednich słów ukraińskich. Autor tego artykułu jako kierownik sektora terminologii naukowo-technicznej w Instytucie Standaryzacji Derżstandartu Ukrainy (i jego następców prawnych) już poruszał problem używania surżyka w oficjalnych dokumentach w branżowym czasopiśmie tego urzędu „Standartyzacija, sertyfikacija, jakist”. Minęło kilkanaście lat od tamtej publikacji, a wóz nadal tam stoi. Zgodnie z dokumentami normatywno-prawnymi stopnie wojskowe, tytuły laureatów nagród „pryswojujut” (przywłaszczają), a nie przyznają w sposób prawny. Ludziom starszym i osobom z zaburzeniami narządu ruchu organy opieki społecznej wydają „palyci”, a nie kowinky. Przyrządy pomiarowe nadal „powiriat”, a nie wywiriat. W radiu i telewizji artyści pracują jako „weduczi”, a nie prowidnyky. I tę listę nieprawidłowości w dokumentach normatywno-prawnych można ciągnąć niemal w nieskończoność. Spróbujmy przeanalizować niektóre surżykowe terminy dokumentów normatywnych i normatywno-prawnych organów władzy. 1. Weduczyj – prowidnyk. Obecność zawodu „weduczyj” w ukraińskim „Klasyfikatorze zawodów” nie jest podstawą dla wysokiej klasy dziennikarza do łamania norm współczesnego ukraińskiego języka literackiego (SULM): język Ustaw nie może być ustawą Języka. Przecież niektórzy dziennikarze, na przykład „Radia Kultura”, używają wyrażeń typu „Przedaczę przygotowała i przeprowadziła...”. To znaczy, audycji radiowych, widowisk teatralnych itp. się nie wiedzie, a przeprowadza. Stąd i wykonawca czynności to nie weduczyj, a prowidnyk (być może prowodyr). Trzeba zawsze mieć na uwadze, że zasada tworzenia i używania imiesłowów przymiotnikowych czynnych z przyrostkami -uczi, -juczi jest tak fundamentalną zasadą języka ukraińskiego, że w odróżnieniu od wielu innych zasad gramatycznych została wprowadzona bezpośrednio do Ukraińskiej pisowni. Niektórzy wysoko utytułowani językoznawcy (filolodzy) twierdzą, że imiesłów „weduczyj” utracił cechę czynności. Szanowni językoznawcy, zastanówcie się nad tym, co twierdzicie. Treść wyrażenia „weduczyj radioperedaczi” mówi sama za siebie, podkreślając obecność czynności – przeprowadzać audycję. Ponadto jest to stuprocentowy rusycyzm: „wieduszczoje kolieso”, „wieduszczij radiopieriedaczi”. Te wyrażenia na ukraiński tłumaczy się jako „tiahowe koleso”, „prowidnyk radioperedaczi”. To znaczy, tłumacząc rosyjskie wyrażenia z imiesłowami przymiotnikowymi czynnymi na język ukraiński, zgodnie z zaleceniami językoznawców, trzeba te imiesłowy zastępować przymiotnikami, rzeczownikami lub formą opisową „szczo prowodyt”. Innych wariantów w SULM nie ma. Te inne warianty stają się dorobkiem moskiewsko-ukraińskiego surżyka. Dlatego jeśli kogoś kłuje w oczy zawód „Prowidnyk peredaczi”, trzeba unikać surżykowych słów i wyrażeń innymi środkami językowymi, na przykład: „W studiu pracują redaktor Iwanenko, dźwiękowiec Petrenko, audycję prowadzi (przeprowadził) Mykoła Dawydenko”. Język ukraiński jest tak bogaty, że może obejść się bez obcych słów i wyrażeń, tym bardziej moskiewskich, choćby były one jak najbardziej zwyczajne i rozpowszechnione wśród pospólstwa, a nawet pseudonaukowego towarzystwa.
2. Zarządzanie — kierowanie Autorowi tego artykułu w latach dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku przyszło brać udział w opracowywaniu kilku projektów krajowych standardów terminologicznych. Ponieważ projekty standardów dotyczyły technologii informacyjnych i systemów zautomatyzowanych, używano w nich terminu „zarządzanie” (ukr. „uprawlinnia”), który był podstawowy dla wielu innych terminów — na przykład „system zautomatyzowanego zarządzania”. Był on tak przyzwyczajony i używany, że twórcy projektów standardów nawet nie podejrzewali jego surżykowego pochodzenia. Jednak terminolodzy Komitetu Technicznego standaryzacji terminologii naukowo-technicznej (KT STNT), działającego na bazie Politechniki Lwowskiej, kategorycznie odmówili zatwierdzenia projektów standardów, nalegając na używanie terminu „kierowanie” (ukr. „keruwannia”). Autorowi tego artykułu jako jednemu z twórców przyszło zmierzyć się z tym problemem terminologicznym i opracować wszystkie dostępne słowniki oraz inne źródła. W rezultacie zmałpowany termin „uprawlinnia” (ros. „uprawlenije”) został zastąpiony terminem „keruwannia”. Głównym argumentem stała się Ukraińska pisownia, w której zebrano najważniejsze zasady współczesnego ukraińskiego języka literackiego. W szczególności w paragrafie 32 „Sufiksy rzeczownikowe”, punkt 5 (najnowsza redakcja z 2019 r.), zaznaczono: „Sufiks -nn-(-ja) mają odczasownikowe rzeczowniki rodzaju nijakiego, utworzone od czasowników z samogłoskami podstawy a (ja): hukaty — hukania, huliaty — hulania, zrostaty — zrostannia, spryiaty — spryiania. Sufiks -inn-(-ja) używamy w rzeczownikach rodzaju nijakiego, utworzonych od czasowników z samogłoskami podstawy y oraz i: buryty — burinnia, hority — horinnia, nosyty — nosinnia, chodyty — chodinnia, szarudity — szarudinnia”. Czasowników „uprawlity” i „uprawlyty” język ukraiński nie zna. Za to są czasowniki „u(w)prawliaty” i „u(w)prawyty”, i zgodnie z Ukraińską pisownią istnieją odczasownikowe rzeczowniki „u(w)prawliania” oraz „u(w)prawlennia”, które oznaczają pojęcie „coś dokądś dopasować, naprawić (wstawić)”. Dlatego termin „uprawlinnia” w znaczeniu „kierowanie” jest stuprocentowym przedstawicielem oficjalnego surżyku. Ponieważ terminolodzy zrzeszeni w KT STNT doszli do jednoznacznego wniosku w kwestii terminów „uprawlinnia” i „keruwannia”, słowo „uprawlinnia” należy natychmiast usunąć ze wszystkich ukraińskich słowników, włączając w to Słownik Języka Ukraińskiego (SUM), który obecnie znajduje się w fazie przeglądu. Różnorodne biura i instytucje, które nazywają się „uprawlinniamy”, należy przemianować na dawne słowo „uprawa”. 3. Upadek (padinnia) — spadanie (padannia) Ta sama historia jest ze słowem „padinnia”. Czasowników „padity” czy „padyty” nie ma w języku ukraińskim. Za to jest czasownik „padaty”. I jest odpowiedni odczasownikowy rzeczownik „padannia”. I ten rzeczownik jest zgodny z jednym z fundamentalnych terminów fizycznych: „przyspieszenie swobodnego spadania”. Tym terminem podkreśla się niedokończoność procesu, a zatem rzeczownik „padannia” utworzono od czasownika niedokonanego „padaty”. Ale wśród naukowców rozpowszechniony jest także surżykowy termin „przyspieszenie swobodnego upadku” (ros. „uskorenije swobodnowo padienija”). Instytut Języka Ukraińskiego jest zobowiązany rozwiązać ten problem terminologiczny: albo usunąć słowo „padinnia” ze słowników, albo wprowadzić odpowiednie zmiany do Ukraińskiej pisowni, wyjaśniając, jak utworzono słowo „padinnia”. 4. Przywłaszczać (pryswojuwaty) — przyznawać (prysudżuwaty), nadawać W słowniku B. Hrynczenki z 1909 roku wydania dla słowa „pryswojyty” podano tylko dwa znaczenia: „przywłaszczać cudze” i „przyjmować do wspólnoty”. O tych samych dwóch znaczeniach pisał swego czasu (lata sześćdziesiąte dwudziestego wieku) jeden z najbardziej znanych stylistów i znawców języka ukraińskiego Borys Antonenko-Dawydowycz. A już w SUM (koniec lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) wskazuje się, że ten czasownik ma jeszcze trzecie znaczenie: przyznawać tytuły, nagrody. Co najciekawsze: niektórzy językoznawcy nazywają to rozwojem języka, a nie jego zaśmiecaniem. W ten sposób zalegalizowano jedno z najbardziej jaskrawych zapożyczeń z moskiewsko-ukraińskiego surżyku. Boże chroń nas od takiego rozwoju, kiedy tytuły i nagrody zaczynają przywłaszczać, a nie przyznawać w drodze prawnej. To samo dotyczy nadawania wartości zmiennym technicznym. Miłośnicy naukowego surżyku zmiennym nie nadają konkretnych wartości, a „przywłaszczają” je. 5. Wierzyć (powiryty), powierzać (powiriaty) — weryfikować (wywiryty), weryfikować (wywiriaty) Nawet nie specjalista powie, jaka jest różnica między czasownikami „wywiryty” i „powiryty”. SUM (t. 1, s. 365) dla pojęcia „staranne sprawdzenie obiektu pod kątem poprawności wykonywania przez niego należnych mu funkcji” zaleca używanie słów „wywiriaty” i „wywiriannia” lub „wywiriennia”. A dla słów „powiryty, powiriaty, powirka” SUM (t. 6, s. 673, 674) takiego znaczenia nie podaje. Czasownik „wywiryty” („wywiriaty”) ma bardzo dobrą zdolność tworzenia terminów. Od niego bardzo łatwo tworzy się wszystkie potrzebne metrologom i innym specjalistom terminy: wywiriaty, wywiriannia, wywiriwalnyk lub wywirnyk, wywiriwalna lub wywirna schemat, wywirny wzorzec itp. Ale urzędnicy Derżstandartu pozostawili we wszystkich dokumentach normatywno-prawnych i normatywno-technicznych dla pojęcia „staranne sprawdzenie przyrządu pomiarowego pod kątem zgodności jego wskazań z rzeczywistą wartością mierzonej wielkości” zmałpowany rosyjski termin „powirka” (ros. — „powierka”), odrzucając propozycję terminologów „wywiriannia” (lub chociaż obcojęzyczny wariant — „weryfikacja”). I teraz, zgodnie z dokumentami normatywno-prawnymi (ustawami, dekretami, uchwałami itp.) i normatywno-technicznymi (standardami, regulaminami itp.), wszystkim takim wątpliwym obiektom (przyrządom pomiarowym) „wierzą”, a nie „weryfikują” je. 6. Postawienie do produkcji — wprowadzenie do produkcji Jeśli w przedsiębiorstwie zaczynają produkować jakiś wyrób, SUM (t. 3, s. 278) proponuje używać terminu „wprowadzenie do produkcji”. Uzasadniając standaryzację tego terminu, autor artykułu przyniósł urzędnikom Derżstandartu z domu wszystkie potrzebne tomy SUM, ponieważ w Derżstandarcie i Instytucie Standaryzacji takich słowników nie było (!?). Lecz żaden argument na nich nie wpłynął: wystandaryzowano zmałpowany rosyjski termin „postawienie do produkcji” (ros. „postanowka na proizwodstwo”). 7. Pole — margines Rosyjski termin „pole” nie odpowiada istocie obiektu. Przecież pole to jakaś duża powierzchnia, a nie wąski pasek wokół tej powierzchni. Dlatego wystandaryzowano ukraiński termin „bereh” (brzeg): wąski, przeważnie niewykorzystywany pasek wokół strony drukowanego tekstu. A słowo „pole” jest używane w wielu innych terminach, na przykład „pole zapisu bazy danych”, „pole tekstowe”. Termin „bereh” jest od dawna znany i używany w języku ukraińskim, dlatego trafił do słownika B. Hrynczenki z 1909 roku wydania. Wystandaryzowany w krajowym standardzie termin „bereh” zaczęła już używać nawet Wyższa Komisja Atestacyjna (WAK) w zaleceniach dla kandydatów na stopnie naukowe. Ale ukraińscy drukarze (poligrafowie) stanęli okoniem. Twierdzili, że rosyjski termin „pole” jest ukraiński i w drukarstwie właśnie jego używają i będą używać nadal. Wystandaryzowany termin „bereh” dla drukarzy z jakiegoś powodu okazał się nie do przyjęcia. W Ukrainie każdy działa, jak chce, nie zważając na żadne dokumenty normatywne, nie ponosząc za to żadnej odpowiedzialności. I WAK powróciła do używania terminu „pole”.
8. Kowinka — kij Gdzie widzieliście, żeby wiejska babcia chodziła, opierając się na lakierowanej kowince, a jeszcze z rzeźbioną rączką u góry? Kiedy babci stawało się ciężko chodzić, brała pierwszy lepszy kij i chodziła, opierając się na nim. W literaturze pięknej można znaleźć mnóstwo takich przykładów, które przytoczono w Słowniku języka ukraińskiego (SUM) dla zilustrowania słowa „kij”. I ten „kij” z SUM-u przedostał się do dokumentów normatywno-prawnych. Niestety, SUM nie uwzględnia użycia pewnych znaczeń poszczególnych słów jako terminów naukowo-technicznych, a w tych terminach słowa wieloznaczne powszechnego użytku tracą swoją wieloznaczność. Podstawą każdej kultury narodowej jest język narodowy. Społeczno-obywatelską realizacją kultury narodowej jest państwo narodowe. Autorowi tego artykułu zdarzyło się kiedyś usłyszeć w Instytucie Języka Ukraińskiego (IJU), gdy kierował nim O. Taranenko, od pewnego dość wysoko utytułowanego językoznawcy, że przeznaczeniem IJU nie jest wpływanie na mówiących, kształtując wysoki styl mowy ustnej czy pisemnej, a obserwowanie procesów zmian w mowie (czytaj — prymitywizacji języka). Właśnie tutaj przejawia się zbrodnicza obojętność wielu ukraińskich językoznawców wobec języka ukraińskiego, a co za tym idzie, wobec ukraińskiej kultury narodowej i przez nią wobec ukraińskiego państwa narodowego. Władza radziecka (czytaj: rosyjska) bardzo dobrze prowadziła politykę kadrową w republikach związkowych zgodnie ze swoją ideologią. Ukraina nieprędko pozbędzie się skutków tej polityki. Właśnie tej polityce kadrowej zawdzięczamy masowe przenikanie surżyku do akademickich słowników języka ukraińskiego, a przez nie — do dokumentów normatywno-prawnych organów władzy. Szanowni językoznawcy, czy nie czas pod koniec trzeciej dekady odnowionej ukraińskiej państwowości gruntownie przejrzeć wszystkie akademickie słowniki języka ukraińskiego i usunąć z nich wszystkie zapożyczenia z moskiewsko-ukraińskiego surżyku. Tylko w tym przypadku możliwe jest oczyszczenie dokumentów normatywno-prawnych organów władzy z surżyku.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Politechnice Lwowskiej odbyło się ważne wydarzenie — „Ukraiński w sieci: dyskusja”. Międzynarodowy Instytut Edukacji, Kultury i Więzi z Diasporą (MIEKD) zaprosił chętnych do rozmowy o języku ukraińskim w internecie. Mówiono o tym, jak potężnie i pewnie czuje się język ukraiński na współczesnych platformach sieciowych. Na to i wiele innych pytań odpowiadali znani ukraińskojęzyczni blogerzy i badacze blogosfery. Wśród nich byli: Swiatosław Łytyński, doktor filozofii, działacz społeczny, współautor ustawy o języku; Nazar Sawko, piosenkarz, muzyk, kompozytor, finalista teleturnieju „Głos kraju”, współautor popularnego kanału dziecięcego „Z miłością do dzieci”; Julia Slywka, pisarka, laureatka „Forum Wydawców — 2019”, jedna z najbardziej znanych ukraińskojęzycznych blogerek na Instagramie; Taras Bereza, autor oryginalnych nieakademickich słowników języka ukraińskiego; Natalia Pawłyszyn, kierowniczka Centrum Komunikacji Politechniki Lwowskiej; Ołeksandr Nykołak, naczelnik wydziału polityki młodzieżowej departamentu polityki humanitarnej miasta Lwowa oraz naukowcy z MIEKD. Moderatorem wydarzenia był autor pomysłu jego przeprowadzenia Nazar Danczyszyn, wywiad z którym oddajemy do Państwa dyspozycji. Nazar Danczyszyn — 27-letni poeta, pracownik naukowy Międzynarodowego Instytutu Edukacji, Kultury i Więzi z Diasporą (MIEKD), wykładowca języka ukraińskiego jako obcego w Narodowym Uniwersytecie „Politechnika Lwowska”, muzyk rockowy (gitarzysta solowy undergroundowego zespołu „Poltva sharks”). W 2018 roku ukazał się debiutancki zbiór poezji Nazara „Powstanie w powstaniu”, za który otrzymał nagrodę „Młoda nadzieja” Ogólnoukraińskiego konkursu poezji patriotycznej im. Kateryny Mandryk-Kujbidy (2019). Zwycięzca Ogólnoukraińskiego konkursu poetyckiego „Hajworonnia” (2018), laureat konkursu literackiego wydawnictwa „Smołoskyp” (2018). Autor dostępnego w internecie wideoprojektu „Artystyczne spacery z MIEKD”, w którym jako dziennikarz przeprowadza wywiady ze znanymi ukraińskimi działaczami kultury. Urodził się, mieszka i pracuje we Lwowie. „Nie spać, nie stagnować, a pewnie budować swój kraj…” — Co może Pan powiedzieć o używaniu języka ukraińskiego, w szczególności w internecie? — Podział 1000 najpopularniejszych stron internetowych wśród użytkowników internetu na Ukrainie według języka i domen, zgodnie z danymi z 2018 roku, wyglądał następująco: 9,4% — ukraińskojęzyczne, 63,1% — rosyjskojęzyczne, 27,5% — dwujęzyczne. Takie liczby podaje zasób inau.org.ua. Niezbyt pocieszające są wskaźniki dotyczące preferencji muzycznych ukraińskich użytkowników — według danych z 2019 roku najpopularniejszą piosenką w ukraińskim segmencie YouTube była rosyjskojęzyczna „Ałkogoliczka” komika Pirożkowa, a wśród dziesięciu najpopularniejszych — tylko jedna w języku ukraińskim. Jednakże, zgodnie z badaniem Centrum „Monitoring Społeczny” Ukraińskiego Instytutu Badań Społecznych im. Ołeksandra Jaremenki, wyłącznie w języku ukraińskim w domu porozumiewa się 37% Ukraińców, przeważnie po ukraińsku — 11%, jednakowo często oboma językami — 23%, przeważnie po rosyjsku — 14,5%, a tylko po rosyjsku — 13,5%. Czyli z grubsza mamy 48% ukraińskojęzycznych, 28% rosyjskojęzycznych i 23% — dwujęzycznych. — Co konkretnie robi Pana instytucja dla promowania ukraińskiego produktu kulturalnego w sieci i nie tylko? — Międzynarodowy Instytut Edukacji, Kultury i Więzi z Diasporą już od wielu lat pracuje nad popularyzacją ukraińskiej kultury w internecie — wielokrotnie przeprowadzaliśmy akcje z udziałem Ukraińców z całego świata, w szczególności gdy ukraińskie dzieci ze wszystkich zakątków planety czytały przed kamerą poezję Tarasa Szewczenki (projekt „Ukraińskie dzieci czytają „Kobziarza”), Iwana Franki (konkurs „Lis Mykyta z całego świata” z udziałem piosenkarki Dżamały). W przyszłym roku przypada 150. rocznica urodzin Łesi Ukrainki i przygotowujemy zakrojone na szeroką skalę wspólne działanie, do którego dołączą także współczesne gwiazdy. Oczywiście, kiedy mówimy o kulturze ukraińskiej, a przede wszystkim o literaturze pięknej, gdyż to ona najpełniej odkrywa istotę języka, nie można, a nawet nie wolno ograniczać się tylko do klasyków XIX i pierwszej połowy XX wieku. Dlatego zapoczątkowaliśmy i z powodzeniem realizujemy projekt wideowywiadów ze współczesnymi działaczami ukraińskiej kultury: „Artystyczne spacery z MIEKD”. W szczególności na stronie MIEKD na Facebooku oraz na naszym kanale na YouTube znajdują się moje rozmowy z Ihorem Kałynciem (moim poetyckim Mistrzem), Oksaną Zabużko, Tarasem Kompanyczenką, Hałyną Kruk, Natalią Połowynką, Markiem Robertem Stechem i wieloma innymi. Jednak te wywiady to nie tylko blog w sieci, ale także materiał do podręcznika języka ukraińskiego jako obcego, który nasza instytucja wkrótce zaprezentuje — konkretnie do tych filmów opracowuję ćwiczenia na słuchanie. A od 25 do 28 czerwca tego roku przeprowadzimy biennale „Język ukraiński na świecie: odwrót czy postęp?” — wielkie wydarzenie, na które zaproszono wpływowych intelektualistów nie tylko z dziedziny językoznawstwa. — „Język ukraiński to język udanych projektów” (Andrij Jaciw). Kto uczy tego najbardziej: rodzice, szkoła, uczelnie, organizacje społeczne? — Wszystko w komplecie. Jednak pierwsze lekcje życia osoba, oczywiście, otrzymuje w rodzinie. Na fundamencie założonym w rodzinie szkoła może jedynie pomagać budować indywidualność ucznia. Na uniwersytet, w założeniu, powinna już trafiać uformowana, choć nie w pełni dojrzała osobowość. Dzisiaj jednak, jeśli spojrzeć na to, kogo społeczeństwo wybiera do władzy, jakie strony w internecie najczęściej odwiedza, jakie programy telewizyjne i seriale ogląda, jakiej muzyki słucha, możemy stwierdzić, że społeczeństwo jest bezczelnie infantylne, zbrodniczo naiwne. Masa, nie potrafiąc dostrzec tego, co najważniejsze, tonie w chaosie drugorzędności… — Jak Pan uważa, czy długo szła do nas nasza ustawa językowa: 1991 rok — niepodległość, a dopiero 2019 rok — weszła w życie? — Ustawa o języku z 1989 roku, uchwalona jeszcze za czasów „sowietów”, była chyba maksymalnie proukraińska w warunkach, w których ją pisano, i działała na Ukrainie aż do 2012 roku, dopóki reżim donieckiego kryminalitetu nie przeforsował w Radzie Najwyższej osławionej ustawy Kiwałowa-Kołesniczenki. Im dłużej zwlekano z przyjęciem adekwatnego ustawodawstwa językowego, które utwierdzałoby ukraińskość, tym bliżej byliśmy utraty suwerenności (a ta utrata faktycznie nastąpiła w 2014 roku, wraz z rozpoczęciem agresji wojskowej Moskali). Nawet w proukraińskim środowisku są zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy nowej ustawy o języku, uchwalonej 25 kwietnia 2019 roku. Jednak ten parlament, który mamy teraz, moim zdaniem, może zaproponować tylko coś gorszego. Dlatego musimy bronić tej ustawy przed ewentualnymi zakusami agentury z poselskimi odznakami. — Czy należycie chroni się język państwowy w szkołach, na uczelniach, w przedsiębiorstwach, w instytucjach władzy, w internecie? — Najbardziej wymownym przykładem jest morderstwo ukraińskojęzycznego obywatela, wolontariusza Artema Mirosznyczenki w Bachmucie pod koniec 2019 roku na kontrolowanym przez Ukrainę terytorium Doniecczyzny. Morderstwo za jego ukraińskojęzyczność. A mordercy — nieletni. To, bez wątpienia, wskaźnik także tego, jak pracowała szkoła — nawet w placówkach z ukraińskim językiem nauczania, w
Kijowie, Charkowie, Odessie, nauczyciele przez wszystkie te lata pozwalali sobie na przerwach komunikować się językiem, siłą narzuconym nam z Moskwy. To rezultat „jaka różnica”, propagowanej, nawiasem mówiąc, do dziś z ust prezydenta. A odpowiedzią na to, czy państwo jest dziś w stanie należycie obronić język ukraiński, stanie się wynik procesu sądowego nad mordercami-ukrainofobami. „Jesteśmy autochtonicznym narodem na swojej ziemi…” — Czy możemy mówić o popularyzacji ukraińskiej piosenki w ostatnim czasie? — Ukraińskojęzycznej muzyki popularnej dzięki kwotom w ostatnich latach znacznie przybyło na falach radiowych. Ale to, co słyszę czasem z głośników uczniów w sypialnych dzielnicach Lwowa, zmusza do łapania się za głowę. Niskiej jakości rosyjska muzyka „uczy życia”, lepi z ukraińskojęzycznych dzieci to, co jest potrzebne wrogowi. Na razie zaś i dziadkowie, i rodzice, i dzieci są nosicielami „syndromu sztokholmskiego”, czyli wciąż zakładnikami, na dodatek z pozytywnym nastawieniem do wroga. — W ogóle czy doczekamy się kiedyś w miastach Ukrainy brzmienia języka ukraińskiego, który mimo wszystko przeważałby nad używaniem rosyjskiego? — Trzeba rozumieć, że po drugiej wojnie światowej także Lwów był totalnie zrusyfikowany. Przyjechawszy tutaj w latach 50., poeta Andrij Malyszko był zszokowany i oburzony zmoskwiczonym Lwowem. W 1962 roku do „ospałego”, według słów Iwana Dracza, Lwowa, żeby go budzić, przyjechali pierwsi kijowscy szestdziesiatnyky (Mykoła Winhranowski, Iwan Dziuba i Iwan Dracz). Dało to dla ukraińskiej kultury swoje owoce — o decydującym znaczeniu spotkania tych artystów ze studencką młodzieżą na Uniwersytecie Franki wspominał Ihor Kałyneć, który później stał się więźniem politycznym za swoją poezję. Ale w latach 80. Lwów, wbrew polityce okupantów, jednak się zukrainizował, a wszystko dzięki przyjazdowi nowych „rąk do pracy” z ukraińskojęzycznych podmiejskich okolic i obwodu. Językowy krajobraz miasta zmienił się, w końcu i wielu potomków przyjezdnych rosyjskojęzycznych „wyzwolicieli” z czasem się zasymilowało. Więc nic narzuconego nie jest wieczne. — W Kropywnyckim przez cztery dni trwała konferencja studencka. Ołeksandr Nykołak, naczelnik wydziału polityki młodzieżowej departamentu polityki humanitarnej miasta Lwowa, w swoim wystąpieniu podczas dyskusji powiedział, że tam tylko siedem osób, i to z Politechniki Lwowskiej, komunikowało się po ukraińsku. Więc dokąd zmierzamy? — Ale on także powiedział, że przez twardą postawę lwowskich ukraińskojęzycznych studentów, którzy nie przechodzili na Ukrainie na język obcy, reszta uczestników komunikowała się z nimi tylko państwowym. To samo mogę powiedzieć ze swojego doświadczenia. W zeszłorocznej podróży do Norwegii w grupie turystycznej ukraińskiej młodzieży było 45 osób i po ukraińsku komunikowała się z nich gdzieś połowa. Wśród tych, którzy zasadniczo komunikowali się z „grupowiczami” w podróży po ukraińsku, byłem i ja. Właściwie ludzie przechodzili na ukraiński w komunikacji ze mną — bez agresji, a po prostu dzięki silnemu pozycjonowaniu siebie jako Ukraińca skłaniałem do mówienia ze mną językiem naszego kraju. W końcu podczas dyskusji „Ukraiński w sieci” Swiatosław Łytyński zauważył, że wystarczy tylko 3,5% aktywnych, pasjonarnych ludzi po to, aby zachodziły pozytywne zmiany. To działa. — Co wiecie o grupie „Czysta mowa”, o której wspominał autor oryginalnych słowników języka ukraińskiego Taras Bereza? — To społeczność na „Facebooku”, która propaguje tworzenie czy używanie słów rdzennie ukraińskich zamiast kalk z rosyjskiego, angielskiego itd. Wśród propozycji jest powrót słów, siłą wymazanych ze słowników w czasach sowieckich, a są i udane neologizmy. Podobną rolę pełni strona „Słowotwir”, gdzie nie tylko zawodowi językoznawcy, ale i amatorzy mogą dołączyć do tworzenia nowych słów na oznaczenie nowego zjawiska. Wśród najbardziej udanych przykładów takich neologizmów wyróżniłbym „zastosunok” (aplikacja), „spilnodiju” (współdziałanie), „spilnokoszt” (crowdfunding)… — Czy ukraińskie społeczeństwo wie o tym, że język ukraiński jest piętnasty w Wikipedii, 27-30. na świecie, 8. w Europie, w piątce języków pod względem bogactwa frazeologicznego? — Trudno powiedzieć, czy takimi rzeczami interesuje się większość społeczeństwa. Wystarczy, znów-таки, aby pasjonaci tym płonęli i zapalali innych. Właśnie tak było na Majdanie w Kijowie pod koniec 2013 — na początku 2014 roku. Kiedy zaczęła się wojna, właśnie pasjonaci utrzymali naszą państwowość wbrew nożom w plecy od „zachodnich partnerów” i postmajdanowej władzy. Język ukraiński utrwalamy według tej samej zasady — aktywna mniejszość zawsze jest silniejsza od pasywnej, zobojętniałej masy. — „Musimy jednoczyć się w języku” — czy pamięta o tym profesura, wychowując studentów na wschodzie i południu Ukrainy? — Mamy niemało dobrych naukowców-edukatorów — w Zaporożu Ołeha Bohusławskiego, który założył w internecie portal „Diasporiana”, gdzie umieszczono setki rzadkich wydań ukraińskiej emigracji politycznej XX wieku; w Charkowie pracował intelektualista Łeonid Uszkałow, królestwo mu niebieskie, jeden z najpotężniejszych badaczy literatury ukraińskiej, pracuje poeta i literaturoznawca Rostysław Melnykiw. Trzeba ich działalność dotyczącą szerzenia idei ukraińskiej wspierać. Naród musi rozumieć, że język to nie ubranie, które można zrzucić, a to, co idzie z ludzkiej istoty. Wszakże właśnie język to cement, bez którego nie obejdzie się w tworzeniu jednej wspólnoty. Kto zarzuci coś o Belgii czy Szwajcarii, które mają kilka języków państwowych, zademonstruje ignorancję, wszak po pierwsze, te państwa są podzielone na części etniczne, i w Belgii, na przykład, frankofoni i Flamandowie są bardzo nieżyczliwi wobec siebie i „ze swoim statutem do cudzego klasztoru nie pójdą”, a w Szwajcarii, na przykład, ludzie z kantonu włoskiego oburzyliby się, jeśli przyszłaby do nich władza z kantonu niemieckiego. A teraz spójrzcie na Białoruś, gdzie z przyjściem dyktatora Łukaszenki nastąpił rewanż „sowka” i rosyjski zyskał status państwowego, w istocie zastępując białoruski, czyli dając możliwość przyjezdnym języka tubylców nie uczyć i kontynuować ich asymilację. Dziś za zwrócenie się w kawiarni Mińska po białorusku jednego aktywistę sądzą, bo nie chciał przechodzić na rosyjski i żądał obsługi w innym języku państwowym. Jesteśmy autochtonicznym narodem na swojej ziemi, po długotrwałych okupacjach odbudowujemy swoje państwo, a to nie będzie łatwe. Główna rzecz — nie dostosowujmy się do powiewów i tak zwanych „trendów” ani w internecie, ani w realnym świecie; twórzmy swój porządek dzienny — on obowiązkowo będzie ukraiński. Jest różnica, w jakim języku. Jest różnica, w jakim kraju. Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego ZNC NAN i MON Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
* * * O nie, jeszcze za wcześnie myśleć o wszystkim. Wiele spraw jeszcze przed moim losem. Kiedy mnie śniegami zasypie, wtedy już czasu będę miała dosyć. A póki co — ani prześwitu, ani dnia. Świat mnie łapie, łapie… dogania! Czas przelatuje z odrzutowym świstem. Żongluje dzień powszedni świętością i świństwem. A ja lecę, lecę, lecę, lecę! — Hryhoriju Sawyczu! — cicho szepczę. Mija dzień, mija dzień, mija dzień! A gdzież mój sad boskich pieśni? O, widzisz, kto siedzi w tym sadzie? Czyżbym z nim rozmowę zaczęła? …Przywarły nogi do postumentu, chleb w torbie skamieniał. — Bieda, — mówi Hryhorij Sawycz. — On mnie jednak złapał, ten świat, dobrze chociaż, że na tamtym świecie. Nic to, jakoś odepchnę się od postumentu i pójdziemy. …Oto idziemy. Idziemy we dwoje z nim. Szepta las: — Żywa z kamiennym! — Patrz, dziwy! — dziwi się trawa. — On kamienny, a z nim idzie żywa! I tylko ludzie zmarszczyli czoło: — Nie może być, żeby tak było. Przecież ich dawno już ktoś by zatrzymał! …Tymczasem my przechodzimy wśród niw. Nikt nie śmie zatrzymać nas. ...Tymczasem my przechodzimy przez czas. On twardo stawia kamienną stopę. Idziemy przez noc, przez burzę w stepie. Przez deszcz i śnieg, debaty i debiuty. Jesteśmy dlatego, że nas nie może być. * * * Płynęliśmy wieczorem limanem. Silniczek pykał powoli. Gdzieś tam za morzem, za mgłą już Turcja była. Śpiewaliśmy pieśń o Bajdzie i o tureckim carze, jak Bajda strzałami globalnie cara w głowę mierzy. A ktoś prowadził cienko-cienko, huczały zamarzone basy. We mgłę, liman, w rzekę Konkę wpadały nasze głosy. I tak nam wolno, tak powoli, takie rozłogi stepowe! — że tak nikt i nie zauważył, że łódź dalej nie płynie! Czy może, natknęliśmy się na kamień? Czy może, benzyny już nie ma? Podwodne królestwo z pająkami nam ruszyć z miejsca nie daje. A my przecież o tym nie mieliśmy pojęcia. Śmieje się Bajda z oddali: — Co, dośpiewaliście się, potomkowie? Zepchnijcie się najpierw z mielizny. * * * Kiedy zamilkły menuety i dźwięk boskich tercyn, byli i muzycy, i poeci, ale nie tak, jak przedtem. Szły wieki, zmieniali się ludzie. Adresy zmieniał Parnas. Było wszystko tak, jak już nie będzie, jak już przy nich, a nie przy nas. O, dla Boga świętego! Wszyscy bywają młodzi. A wszystko nie tak, jak po tym, i wszystko nie tak, jak przy wtedy. * * * A zacisze śpiewa, jak syrena. Nie trzeba wosku, ja nie Odyseusz. Już lwy czekają i czeka mnie arena. Życie, chyba, — to zawsze Koloseum. I zawsze ludzie ginęli za wiarę. Ten sport odwieczny wymyśliliśmy nie my. Tu główne — patrzeć w oczy bestii i po prostu — pozostawać ludźmi. Kiedy mnie pociągną na arenę, kiedy na mnie bestię naszczują, o, ja rozpoznam tę nieprzetartą głupotę waszą, waszą mściwą furię! Ono we mnie, święte moje powstanie. Patrzę ja w krwawą waszą mgłę. Swoim katom i w chwilę swoją ostatnią powiem, jak ten najpierwszy z chrześcijan: — Mnie spalić u was nie ma możliwości. Ogień zimny, on już zgasł. I wasze lwy liżą mi nogi. I wasi słudzy naśmiali się z was. * * * Syn jasnowłosego dnia i czarnowłosej nocy, wieczór-mulat podszedł do progu. Słuchaj, mulacie, widzisz te niecki, — niech to będzie stara piroga. Chodźmy popłyńmy w noc krótką z powrotem rzeką nieodwracalnego czasu. Teraz z czaszki robią pudełko, kiedyś choć robili z czaszki czaszę. Chodźmy popłyńmy w to, co minęło. Przyśnią się nam kołczan i strzały. Tak się zachciało, tak się zamarzyło, żeby Pieczyngowie nas przechwycili. Cień Światosława mignie pod gwiazdami, fala chlapnie przez brzeg pirogi. Białej błyskawicy czarne arkany rzuca niebo w dnieprowskie progi. A my płyniemy i płyniemy bez ustanku. Co nas czeka w noc zaczarowaną? Już tak do noża przywykliśmy w plecy, że w uczciwej bitwie my zwyciężymy! Chodźmy popłyńmy i nigdzie nie przybijemy, chodźmy pobądźmy trochę osobno. Czyż kogoś my zasmucimy tym, że płyniemy tam, gdzie płyniemy? Idzie epoka moja głowata dokądś od etyki do syntetyki. Bliższy mi stary Hiawatha, niż wszystkie osiągnięcia cybernetyki. Niech nam fletnie huczą trzcinowe, niech nam Whitman macha beretem... Ty myślisz, wiersze potrzebne poecie? Poecie trzeba być poetą. Poprawna oda do wrogów Moi kochani, mili wrogowie! Ja muszę wam wyznać się w sympatii. Gdyby było was mniej wokół,— człowiek może wpaść w apatię. Mnie smakuje wasz ażiotaż. Ja was dzielę na rodzaje i na rangi. Wy — mój codzienny, zwykły mój trening, moje hantle, drążki i sztangi. Sportowa forma — dobre uczucie. Nudna sprawa — żyć bez batalii. Człowiek od spokojnego życia tyje sercem i traci talię. Dzięki i wam, że wy nie mięczaki. Drobnostka nie może być wrogami. Jeśli ja mam bicepsy duszy — to w rezultacie starć z wami. Zatem chwała wam! Strzeżcie wigoru. I uprzejmie ostrzec was pozwólcie: jeśli mnie wy i zegniecie w łuk, to ten łuk, zapewne, będzie woltowy. * * * I tylko złość bywa genialna. Panie, ratuj mnie od dobroci! Takie teraz na świecie kowadło, że trzeba mieć nerwy, jak druty. A nerwy przecież moje, och nerwy, struny moje, nastrojone na epokowy ład! A mnie przecież, może, po prostu chce się szczęścia, tęgiego i słodkiego, jak czekolada. No, cóż, epoko, jedz mnie, wysysaj! Tylko oś ziemską z orbity nie wykręć. Leży pod niebem, czystym i wysokim, zimny step mojej samotności. Kozacki wiatr wychłoszcze duszę, i ja w czułość ledwie doczłapię. Jakim ogniem odkupić muszę chroniczną ukraińską dobroć?! A w zasadzie: kobieta przecież — tylko kobieta. Śniada złota wiolonczela. Sprawiałoby ciało namiętności dożynki kołyskami i łagodnością nocy. Byłaby taka czarująca gaduła, takie by oto trafiła słowa, że jak po treści, może, i więdną uszy, a jak po formie — serce odpoczywa. Ktoś przecież naciągnął takie szalone struny na tę, taką smukłą, wiolonczelę, że jej futerał — wszystkie po kolei trumny przygotowane dla muzyki nocy?! I coś we mnie takie każe zbieleć w gniew do setnego pokolenia! I coś we mnie takie boli, że to i jest, zapewne, Ukraina. * * * Umierają mistrzowie, zostawiając wspomnienie, jak ranę. W płaskorzeźbach smutku już im zatrzymała się chwila. A podmistrzowie jeszcze nie stali się mistrzami. A praca nie czeka. Ją trzeba robić. I przychodzą jacyś bezczelni cwaniacy. Pocierając ręce, biorą się za wszystko. Póki geniusz stoi, wycierając łzy, ruchliwa nieudolność stada swoje pasie. Bardzo dziwny pejzaż: kluczami idą talenty. Siódme niebo swoje przygina sobie próżność. Przy mistrzach jakoś łatwiej. Oni — jak Atlanci. Trzymają niebo na barkach. Dlatego i jest wysokość. * * * Błogosławiony ten mąż, zaiste błogosławiony, który nie był ani błaznem, ani wężem. Który na wieki ani w święta, ani w dni powszednie nie pójdzie na zgromadzenia obłudne. I nie zboczy na drogę zdrady, i u łukawych nie zapyta rady. I nie zamieni sumienia na strawę, — dusza jego u Boga na ramieniu. I choć o nim powiedzą: obłąkany, to nie bieda — on wszystko jedno błogosławiony. I między ludźmi nie będzie samotnym, stać będzie, jak drzewo nad potokiem. Skrzydlate z niego urodzą się owoce, i z tych owoców posieją się sady. I już mu ani sława, ani zniewaga nie zdoła wiek nadwątlić skrzydła. A kto od prawdy ustąpi na pół metra, — dusza u niego szara i półmartwa. Nie będzie w niej ani siły, ani celu, tylko bezjęzyczne skurcze niemoty. I kto wszelakim idolom i władzom gotów kadzić cherubińskie kadzidło, ten choć umrze z nabitym portfelem, — dusza u niego będzie wróblem. Dokąd by nie szedł on, na ziemi i dalej, deszcze rozmyją ślad jego sandałów. Bo tak ono u Pana się dzieje — droga nikczemnych w ziemię zapadnie się!
* * * Wyjechaliśmy w noc. I to było szaleństwo. Zbierało się na burzę. Wyjechaliśmy w noc. Ucichłe jawory stały bezszelestnie. I błysnęła burza — jakby dobyła nóż! Oślepieni na chwilę, wcięliśmy się w ciemność. Samochód zarzuciło i zgubiliśmy drogę. Wszystkie moje lasy, za dnia tak prywatne, skrzyżowały się w nocy z niebem na szablach. Myślałam w tej chwili: witaj, moja dumy. Wyjechaliśmy w noc. Drogi nie widać. Było moje życie — jak noce jarzębinowe. Nic w życiu nie umiałam przeczekać. O, jak mi się żyło i jak mi się cierpiało! I jak mi na wieki dało się ono we znaki! A czym jest życie? Czy tym, co się przeczekało? Czy jednak życie — to to, co się wydarzyło?
* * * Jeszcze wczoraj byłam wysoka jak wieża. Zdaje się, jeszcze trochę — dosięgnę zenitu. A nagle, jak wybuch — obwał i pożar. Roztrzaskany kamień — to już nie granit. Ruiny wiary, i rozpacz, i rozpacz! Pod popiołem smutku pogrzebany szlak, zasmuceni przyjaciele rzucili się w rozsypkę. Zasiane słowo nie wschodzi na polach. Na to i pogorzelcy — budujemy chatkę. Nad chatką niebo. A znów błękitne. Najwyższa umiejętność — zacząć od początku życie, zrozumienie, drogę, siebie.
* * * Chce się cudu i odrobiny wina. Dni przelatują jak szare perony. Czarny bukiet przedwieczorza — wrony — miastu podnosi smukła dal. Cóż, swój wiek odrobiłam w pełni. Cóż, swój wiek odrobiłam po ludzku. Dni oblatują jak czarne płatki. Chce się cudu i odrobiny wina.
Dokąd jeszcze te pęta, pora je zwolnić. Gdzież wy, moje złote pastorały? Lato lata i jesień dzwoni. Rozpacz nakręca czarne spirale. Gdzież mojego słowa choćby echo? Znowu poszła Ukraina po kole. Znowu i znowu, jeszcze raz w nigdy?! Chce się cudu i odrobiny wina.
* * * Oczami ty powiedziałeś mi: kocham. Dusza składała swój ciężki egzamin. Jak cichy dzwon górskiego kryształu, niewypowiedziane zostało niewypowiedzianym. Życie szło, minęło ten peron, wołała cisza megafonem dworcowym. Wiele słów napisano piórem. Niewypowiedziane zostało niewypowiedzianym. Świtały noce, wieczorzały dni. Nieraz zachwiała los szalami wagi. Słowa jak słońce wschodziły we mnie. Niewypowiedziane zostało niewypowiedzianym.
* * * Życia, jak rzeki, nie przejdziesz w bród. Lecz pewnie w nim i nie ma brodu. Wchodź po piersi w lodowatą wodę, płyń, płyń, płyń dziesiątki lat!
Nie unikaj w drodze wirów — niech ręce zahartują się twoje, bo przyjdzie pływać i pod, i w poprzek bystrego nurtu.
Kiedy zaś trafisz w pasmo ciepłych prądów, kiedy dusza rozleniwi się bez granic, osłabną ręce i zdrętwieją ramiona, i już raczej dalej nie popłyniesz.
Zanurzysz serce w błogim zmęczeniu, zapragniesz tylko zacisza... O, nie! Jeśli żyć, zahaczywszy się na płytkim, to lepiej utonąć na głębinie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wymacał na dnie arkusz. — A oto i list! Od naszego anioła stróża! Daj okulary! — niecierpliwie wyciągnął rękę w stronę żony i zaczął czytać, czytać, czytać… “Dzień dobry, moi drodzy mamusiu i tatusiu! Pisze do was syn Anton. Pisałem do was przez wszystkie te lata, odkąd oddaliście mnie z powrotem do internatu, ale nie wysyłałem listów. Bo bałem się, że nie jestem wam potrzebny. Ja teraz mieszkam w samej Winnicy. Pracuję jako tokarz piątej kategorii. Zarabiam dobrze. Po dwadzieścia cztery tysiące hrywien miesięcznie. Mam pokój w akademiku. Mam dziewczynę Marijkę. Ona pracuje jako fryzjerka-wizażystka. Z Marijką poznałem się w internacie. Mamusiu, to ona doradziła, jaką kupić wam pomadkę, szampon i żel pod prysznic. Tatusiu, a wełniane skarpetki i ciepłą koszulę wybraliśmy dla was z Marijką razem na bazarze. Jesteście już starzy, więc ubierajcie się ciepło, żebyście się nie przeziębili. My razem z Marijką gratulujemy wam złotych godów! I jeszcze piszemy wam, że oprócz was, my z Marijką nie mamy nikogo. Całujemy — wasze dzieci”. Zamilkł. Patrzyła na męża — i świat pękał. “For you…”, “For you…” — nagle ożyły maki i zapłakały czerwonymi łzami… I wtedy skamieniał czas. I krew w żyłach się zatrzymała. Zobaczyła męża i siebie piętnaście lat temu. Tutaj, przy tym samym stole. — Byłeś w szkole u Antona? — ostrożnie podawała obiad. — No byłem… — westchnął. — No i co tam? — A nic dobrego! — brzęknął widelcem o talerz. — Z solfeżu — dwója, z literatury muzycznej — to samo… A ze specjalności — nawet nie pytaj! Absolutne “zero”! — A Zawadzcy nie mogą się nacieszyć Inneczką! — zadźwięczały łzy w głosie żony. — Dwanaście lat dziewczynce, rówieśnica Antona, a już — laureatka Międzynarodowego konkursu młodych pianistów! — Porównałaś! — z urazą zerknął na żonę. — Ineczka ma absolutny słuch muzyczny! Unikalną wirtuozerię! A tutaj — geny stepowego wołu: wio, wio! A wszystko to ty! “Jaki słodki chłopczyk! My z niego “ulepimy” przyszłego Richtera! “Ulepiłaś”?! — Ten chłopczyk to błąd. Nasz wspólny błąd — zacisnęła cienką nitkę surowych ust. — A błędy trzeba naprawiać. Jutro trzeba jechać do Winnicy. My zwrócimy go tam, skąd wzięliśmy. …“Zrozumcie, my z mężem jesteśmy inteligentną rodziną. Mąż — znany dyrygent! Ja — pianistka. My — rdzenni kijowianie. U nas w pięciu pokoleniach — wszyscy muzycy. Mamy jedną z najlepszych w Kijowie prywatnych fonotek, bibliotekę, którą zbierali jeszcze moi pradziadek z prababcią. Mamy unikalny instrument — koncertowy fortepian, sam “Steinway”. My niczego mu nie żałowaliśmy. My oddaliśmy go do szkoły muzycznej im. Łysenki. My tylko czekaliśmy na godny odzew! Rozumiecie, on przecież zupełnie nie ma słuchu muzycznego! A co tam słuch! Nie ma elementarnego poczucia rytmu!”
Tłumaczenie maszynowe
Natalka TKACZENKO. “Gdzie Jurij?! Gdzie Jurij?!” Jak nieprzytomna miotała się po mieszkaniu… W salonie uderzyła artretycznym kolanem o fortepian, ale nawet nie poczuła bólu, w sypialni męża natknęła się na zieloną ceramiczną osłonkę z palmą, o mało nie upadła i jej nie przewróciła. Wpadła na czerwony aksamitny puf w przedpokoju i wreszcie zobaczyła, że na wieszaku nie ma zimowej czarnej kurtki męża, a na chodniku pod wieszakiem — zimowych butów męża… Dokąd on poszedł? Po co? Upadnie na ulicy, przecież go przewrócą, on jest prawie ślepy!! A ona tylko na jakieś pół godziny położyła się w swojej sypialni… i zasnęła, nie dopilnowała męża!! Rzuciła się do salonu, wymacała na stole komórkę, telefon odpowiedział martwym mechanicznym głosem “poza zasięgiem”… Serce waliło w piersi jak młot, więc przyjęła walidol pod język… Telefon uparcie powtarzał “poza zasięgiem”… Nie wiedziała, co robić, do kogo się zwrócić? Policja?! Pogotowie?! A może?.. Boże, tylko nie to! Tylko nie to!! Po co i jak ona będzie żyć sama, całkiem sama w tym ogromnym, że aż konie można zaprzęgać, trzypokojowym mieszkaniu w “stalinówce”! Wśród zamieszania i obłędu ledwie usłyszała, jak zazgrzytał w drzwiach klucz i w przedpokoju pojawił się jak miraż na pustyni… ukochany mąż! Przemoczony, z kurtki ściekały na chodnik strugi deszczu, mokre buty mlaskały wodą i zostawiały wilgotne ślady, wełniana czapka i duże rogowe okulary zsunęły się na bok. — Juriju! Nieszczęście moje! — klasnęła w dłonie i zaczęła rozwiązywać sznurowadła butów męża. — Gdzie ty byłeś?! Ty mnie o mało nie zabiłeś!! — A ja chciałem ci zrobić niespodziankę — wybełkotał mąż, niezręcznie się uśmiechając. — Oto! — uniósł zza pleców rękę z niewielkim okrągłym pudełkiem-kartonikiem i trzema przemoczonymi w marcowej ulewie, cherlawymi czerwonymi goździkami. — Torcik i kwiaty! Dzisiaj przecież mamy złote wesele! Ty co, zapomniałaś? …Wycierała wysokie kryształowe kieliszki, mąż kroił tort… — A świeca? — nagle się zreflektował. — Aromatyczna! Zapalimy, przy świecy przytulniej… Jakie święto bez świecy?! Westchnęła: — A czy my mamy święto?! — nagle z cichą rozpaczą spojrzała na męża. — Święto to wtedy, gdy zbiera się cała rodzina — dzieci, wnuki… Święto to wtedy, gdy gratulują przyjaciele… A gdzie nasi przyjaciele? Pomarli… A gdzie nasza rodzina? Nie ma dziecka — nie ma rodziny — po kobiecym policzku popłynęła zdradziecka łza… — Angelinko! No, co ty tak?! — próbował pocieszyć żonę i nie mógł. — A co? Szczera prawda… Nawet nie ma kogo zaprosić do domu. — Twoja prawda… Już pięć lat, jak odeszli Zawadzcy… — Zawadzcy! Zawadzcy!! — zaklekotało płaczem w piersi żony. — Zawadzcy odeszli jak ludzie. Przyjechała Inoczka z Wiednia z mężem i córeczką. Przyleciał starszy z Londynu Igorek z żoną, synem i dwojgiem wnucząt. Tak że nie mamy z tobą co świętować, Jurciu — podniosła białą chusteczkę do oczu. W zupełnej ciszy nagle ostro “zagwizdał” czajnik z kuchni i jednocześnie zadzwonił telefon stacjonarny. Nie umawiając się, poszli, kto gdzie: żona po czajnik, mąż do telefonu. — Czy to ulica Lipecka 18, mieszkanie 77? Niepokoi państwa “Nowa Poczta”. Nadeszła do państwa przesyłka. — Od kogo? — zmieszał się. — No, pewnie od syna. Przecież państwo… — Bułajenko Jurij Eduardowycz, a nadawca — Bułajenko Anton Jurijowycz! — Od syna? Od syna? Od jakiego syna?! — osłupiały patrzył na żonę, która już stała w salonie z czajnikiem w rękach. Ta — zbladła, zniszczona — łapała powietrze jak topielica. — Juriju! Ja wszystko słyszałam! Nie bierz paczki! Nie waż się! To czyjś zły żart! — No to otworzycie drzwi czy jak? — nie ustępował w słuchawce męski głos. — Przecież stoję z paczką pod samymi waszymi drzwiami do klatki. — Idę — nagle twardo uciął i wyszedł z mieszkania prosto w domowych kapciach. Po pięciu minutach wrócił z kartonowym pudełkiem w rękach. Patrzyła na pudełko podejrzliwie, z ukrytym strachem, a potem nie wytrzymała, wybuchła płaczem, przytulając się do męża: — Nie otwieraj! Na miłość boską, nie otwieraj, Juriju!! To może być materiał wybuchowy!! Nie zapominaj — mamy z tobą elitarne mieszkanie! A instrument! A nasza unikalna fonoteka i biblioteka! Ile było takich przypadków — niszczyli samotnych starców albo wysyłali do psychiatryków, żeby zawłaszczyć ich majątek! — No to milcz!!! — nagle krzyknął mąż. — Droga moja, a właściwie dla kogo i po co mamy chronić nasze cenne życia?! Jakiż to majątek zostawiamy i komu, obcym ludziom? Przecież oni drugiego dnia po naszym pogrzebie wyrzucą na śmietnik i naszą fonotekę, i naszą bibliotekę! Szarpnął do siebie jak zawleczkę taśmę, którą zaklejone było firmowe kartonowe pudełko “Nowej Poczty”. I wyjął obiema rękami świąteczno-prezentową torebkę w duże maki z zielonym napisem “For you…”. Potem powoli wyciągnął mniejszą biało-różową paczuszkę “Dove”, wyjął z niej flakonik, plastikową buteleczkę i… brązowy wkład. — Co to?! — oszołomiona patrzyła na męża. Mąż założył okulary i powoli przeczytał, biorąc do rąk to flakonik, to plastik, to wkład: — Żel pod prysznic “Magnolia”, szampon “Piwonia”, pomadka “Brzoskwinia”. — Ale dla kogo to wszystko? — bezradnie przenosiła wzrok to na męża, to na “podejrzane rzeczy”. — Moja miła! Przecież ty u nas w konserwatorium uczyłaś się angielskiego! “For you” — “dla ciebie”, moja droga, dla ciebie! Stała jak przykuta, bojąc się palcem dotknąć “prezentów”. Mąż tymczasem tak samo, bez pośpiechu, wyjął z torebki męskie szare wełniane skarpetki i zieloną flanelową koszulę. — A o to już zadbali o mnie! — przez chwilę niezręcznie trzymał rzeczy w rękach — i nagle błoga, niemal dziecięca radość zaświeciła w oczach. Uśmiechając się, podszedł do dużego drewnianego lustra i przymierzył koszulę… — Boże! W sam raz! Mój rozmiar! — cieszył się jak chłopak. A potem całkiem się rozweselił, usiadł w fotelu pośrodku salonu i naciągnął na nogi nowe skarpetki. Przez chwilę przyzwyczajał się, “ruszał” palcami u nóg, a potem aż zmrużył oczy: “Boże! Jaka rajska ciepłota! Jaka łaska!” Żona również podeszła do stołu. Ledwo drżącą ręką dotknęła prezentów. W końcu wzięła brązowy wkład pomadki. Podniosła do oczu — i nagle ta sama, co u męża, niemal nieziemska radość rozjaśniła kobiecą twarz. — Boże!! Jaka cenna, jaka jakościowa pomadka! I mój ulubiony — brzoskwiniowy kolor! — i sama podeszła do lustra. Odkorkowała wkład i przejechała po niebieskiej nitce ust pachnącym, aż słodko-waniliowym ołówkiem. — Boże! Jak ja dawno nie malowałam ust! — patrzyła na siebie i iskra młodego szczęścia nagle błysnęła w kobiecych oczach. — Jak ja ci się podobam, ukochany? — zwróciła twarz do męża i spróbowała figlarnie uśmiechnąć się drżącymi wargami. Spojrzał z uwielbieniem na żonę: — Bosko! — aż klasnął w dłonie. — Oj, a to przecież — magnolia! — wzięła nakrętkę różowego flakonika żelu, podniosła do twarzy. — O, Boże! Magnolia!!! Pamiętasz, w czerwcu kwitła magnolia w Nikickim Ogrodzie Botanicznym, w Jałcie?! Zamknął oczy: — Pamiętam… Ty taka młoda, smukła w różowej sukience… My po koncercie… I kwitła magnolia… I różowa pachnąca chmura płynęła na Jałtę… Tysiąc dziewięćset siedemdziesiąty rok… — To były nasze pierwsze wspólne tournée — przychyliła siwą głowę na ramię męża… — Pamiętasz? — Pamiętam… Pamiętam, jak objąłem cię i przytuliłem do siebie… Pachniałaś jak magnolia… Nie, mocniej. Ty i teraz mi pachniesz… — Prawda? — nie uwierzyła. — Prawda — drżąco pocałował żonę w usta.
Powoli uwolniła się z objęć męża i odezwała srebrnym, młodym śmiechem: — Oj, a komu zawdzięczamy to święto? Kto nam je urządził?! — Zobaczymy, droga! — radośnie wziął do rąk czerwony pakiet i A tutaj jeszcze i inne! Nie chciałam mówić, ale Anton ukradł mojej matce z portfela sto hrywien! Taka straszna kradzież! Takie przestępcze geny! My zdecydowaliśmy się rozstać z tym dzieckiem! No po co cierpieć i jemu, i nam?!” …“For you…”, “For you…” przenikliwie czerwone makowe płatki spadały i spadały z nieba i zasypywały starą kobietę… “Mamuniu! Tatusiu! — krzyczały maki pełnym bólu głosem z dalekiej dali. — Ja się wychowam! Ja zarobię sam jako kurier na poczcie sto hrywien i oddam je babci Emili! Ja — nie złodziej! Po prostu bardzo chciało mi się zjeść hamburgera z frytkami w “McDonaldzie!” Maki krwawiły i wypalały raną mózg: “Ja się zmienię! Ja zagram najtrudniejszą preludię Bacha! Ja wszystko wyuczę z literatury muzycznej i poprawię egzamin! Tylko zabierzcie mnie ze sobą z powrotem do domu! Nie zostawiajcie mnie w tym internacie!” Łzy strumieniami płynęły po starczych policzkach… “Wyobrażasz sobie, ja zapomniałam imię tego chłopca!! Ja wykreśliłam go ze swojego życia! Jaki wstyd, jaki ból! Jak boli, drogi, jak boli!” Objął szczupłe ramiona żony: “A jak bolało to dziecko?” “Jak my zawiniliśmy przed nim! Panie, nie ma nam przebaczenia!” Przytulił kobietę, przygarnął do siebie: “Co zrobione, to zrobione. Ale on jednak napisał do nas. A więc, wybaczył”. — Myślisz? — rozbłysły słabą nadzieją oczy, obmyte łzami… — Oczywiście! Tylko wiesz, ja nie lubię przydługich melodramatów! Tutaj trzeba działać! — zaczął krzątać się po pokoju. Stanęła pośrodku salonu: — A rzeczywiście, dlaczego ja płaczę? Toż to jaka radość, jaka radość! — śmiała się i szlochała, szlochała i śmiała się. — Juriju! Syn się odnalazł! Antoszek! — Tak, a gdzie pudełko “Nowej Poczty”? — rzeczowo zapytał żonę. — Tutaj powinien być telefon Antona! Oto on, oto on… A to? Adres! Jego adres! “Winnica, ulica Szkolna, 15, pokój 250”. — Angelino! Ja zaraz “wbiję” w “Google”, kiedy jedzie najbliższy ekspres z Kijowa do Winnicy! Oto on, oto! Wzywaj przez telefon nocną taksówkę na dworzec kolejowy! Musimy natychmiast jechać do naszych dzieci! — Juriju, ale przecież masz mokre buty! — zaniepokojona zerknęła na męża. — Głupstwa! Mam suche nowe wełniane skarpetki! Niespodziewanie rozległ się jak dzwon na całe mieszkanie dzwonek. Oboje staruszków, nie umawiając się, pospieszyli do drzwi. Mężczyzna otworzył. Na progu stał niewysoki młodzieniec w czarnej skórze z butelką “Szampana” w rękach i jasnowłosa dziewczyna z naręczem czerwonych róż. — Antoszek! Nasz Antoszek! Maryjka! — obejmowali, płacząc, młodych. — No, jak wy? Jak wy dotarliście? — A my taksówkę wzięliśmy z Winnicy! — uśmiechnęli się młodzieniec i dziewczyna. — Żeby was zobaczyć w jubileusz! — Rozumiemy! Rozumiemy! — szczęśliwie tłoczyli się w przedpokoju. — Pozwólcie, Maryjko! — galanteryjnie jak gospodarz domu zdejmował drżącymi rękami ze szczupłych dziewczęcych ramion czerwoną kurtkę puchową. — Dzieci! Drodzy moi dzieci! — tuliła zalaną łzami starczą twarz to do syna, to do córki.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro STEPOWYK, doktor filozofii, doktor historii sztuki, doktor nauk teologicznych, profesor, akademik Narodowej Akademii Nauk Wyższej Edukacji Ukrainy, wiodący pracownik naukowy IMFE NAN Ukrainy
Po raz pierwszy usłyszałem nazwisko „Rylski”, gdy byłem małym uczniem klas początkowych w rodzinnej wsi Słobodyszcze, w rejonie berdyczowskim na Żytomierszczyźnie. I usłyszałem je nie od nauczycielki w szkole, lecz w swoim domu — od rodziców i sąsiadów. Poezję Rylskiego bowiem studiowano w starszych klasach, a nie w początkowych, gdzie opanowywano Elementarz, Czytankę, arytmetykę, geografię, rysunek i śpiew. Ja z siostrzyczką Nastunią odrabiałem przy stole lekcje. Skrzypnęły drzwi i do nas zajrzała sąsiadka Zosia Hurtkowska — i od razu do matki: „Mario, chodzą słuchy, że do Andruszówki przyjechał z Kijowa Maksym Rylski. Jako deputowany Rady Najwyższej Związku Sowieckiego będzie przyjmował swoich wyborców, wysłuchiwał ich skarg, a w Moskwie opowie o naszych nieszczęściach, może nawet samemu Stalinowi. Trzeba natychmiast pojechać i wszystko powiedzieć temu Rylskiemu, żeby pomógł pohamować naszych złodziei, którzy zapisują nam trudodni, a na nie nie dają nic, ani ziarnka: szykują drugi trzydziesty trzeci rok!”
Matka: „Dokąd jechać? Czym jechać? Jeśli wynajmiemy wóz, przechwycą nas za wsią, zawrócą, a może i okaleczą albo zabiją. Trzeba iść pieszo, i to po cichu. Zbieraj kobiety, napiszmy skargę, co się dzieje w naszym kołchozie „Czerwona niwa” — i do Rylskiego na przyjęcie!”
Nam, dzieciom — Piotrowi, Oli, Nastuni i mnie — matka nakazała ani słowa poza chatą, że na wyprawę do deputowanego Rady Najwyższej Maksyma Rylskiego wybiera się gromada wiejskich bab i kobiet ze skargami na bezprawie, jakiego dopuszczają się kołchoz i rada wiejska pod osłoną berdyczowskich władz rejonowych. Mężczyzn postanowiono nie brać. I gdzie ich zresztą wziąć, skoro większość zginęła na wojnie, a zostali tylko starzy dziadkowie i chłopcy, których do tej delegacji do Rylskiego włączać nie wypada.
Te wędrówki chłopów „do Rylskiego”, gdy przyjeżdżał na Żytomierszczyznę do swoich wyborców (i nie tylko do Żytomierza, lecz także do miasteczek i wsi Południowej Żytomierszczyzny — Popielni, Rużyna, Czudniewa, Czerwonego, Andruszówki, Berdyczowa, Wczorajszego, Trojanowa — nie pomijając oczywiście jego rodzinnej wsi Romanówki), miały pozytywne skutki: Rylski jako deputowany, pisarz o dobrym, kochającym sercu nie pozostawiał bez uwagi żadnej skargi, żadnego płaczu uciskanych przez władzę chłopów; a jak opowiadały te kobiety, które wracały po spotkaniu z nim, sam Maksym Tadeuszowicz nie raz roniły łzę, współczując smutku niektórych swoich wyborców.
Była jeszcze jedna przyczyna, dla której do „Rylskiego” pielgrzymowały przeważnie kobiety, i to nie tylko z naszej wsi Słobodyszcze, lecz także z sąsiednich — Szwajkiwki, Rajkowa, Skraglówki, Hryszkowców, Piatki i innych. Od czasów kozackich w ukraińskich wsiach Wielkiej Wołynia, do której integralną częścią należała również dzisiejsza Żytomierszczyzna, mieszkało po kilka polskich rodzin. Z biegiem czasu one ukraińszczały, zapominały język polski, ale mocno trzymały się swojej „polszczyzny” w sprawach wiary; w katolickie święta pokonywały dziesiątki kilometrów, by pomodlić się jednak w kościele, a nie w cerkwi prawosławnej. Zachowywały polskie nazwiska i nadawały je swoim dzieciom, jeśli w mieszanej ukraińsko-polskiej rodzinie ojciec był polskiego pochodzenia.
W mojej klasie początkowej z blisko czterdziestu uczniów dziesięcioro miało nazwiska zakończone na „ski” i „cki” — Bernacki, Hurtkowski, Wróblewski, Hromnicki, Moczulski, Biliński, Rapacki i tym podobne. Siedziałem w jednej ławce z Frankiem Bilińskim, przyjaźniliśmy się. Franek pięknie śpiewał, a ja deklamowałem wiersze; i razem jeździliśmy na tak zwane „olimpiady” (przeglądy amatorskiej twórczości artystycznej) do Berdyczowa i Żytomierza — i zdobywaliśmy nagrody zwycięzców. Dziwne i miłe było to, że nasza wieś, choć „kozacka”, szanowała Polaków.
Wieś wyrosła z porównywalnie małej Słobody do dużego osiedla Słobodyszcze liczącego 700 zagród, kiedy po zniszczeniu przez Katarzynę Drugą Zaporoskiej Siczy w 1775 roku masa naszych rodaków powróciła na Żytomierszczyznę, wielokrotnie zwiększając liczbę mieszkańców. Wydawałoby się: ci kozacy, pamiętając o tym, co Polacy robili Ukraińcom przed i po Chmielnicczyźnie, powinni byli odpowiednio odnosić się także teraz do naszych słobodyszczańskich Polaków. Ale nic wrogiego i podejrzliwego nie było nawet w pobliżu! Jeśli gdzieś tam, w innych wsiach, stosunki były niemal według przysłowia: „Lach, który zjadł żabę w konopiach” — to w naszym Słobodyszczu podobnych uraz nie było; w typowo ukraińskiej kozackiej wsi polska mniejszość narodowa korzystała z równych praw z Ukraińcami; i jeśli razem doznawaliśmy ucisku i represji, to jedynie od władzy komunobolszewików i enkawudzistów-kagiebistów.
Jak informuje jedno autorytatywne źródło („Dziewięćsetlecie prawosławia na Wołyniu: 992—1892 lata. Część druga: Statystyczne wiadomości o parafiach Wołyńskiej eparchii”. — Żytomierz, 1892, s. 34), w Słobodyszczu była cerkiew prawosławna Świętej Trójcy, „zbudowana w 1718 roku z ofiar parafian, drewniana, z taką samą dzwonnicą, z 816 parafianami-mężczyznami i 825 parafiankami-kobietami”. Stan na 1892 rok — tylko tych, którzy chodzili do cerkwi, było 1641 dusz, czyli dorosłych ludzi. Ale tę liczbę trzeba pomnożyć co najmniej przez 5, bo w każdej rodzinie było po pięcioro i więcej dzieci. Zatem wszystkich słobodyszczan było w tym czasie ponad 8 tysięcy dusz.
Wszystko powiedziane ma ten związek z Maksymem Rylskim, że inicjatorkami wędrówek „do Rylskiego”, po pomoc, często w naszej wsi i w innych wsiach Żytomierszczyzny, byli właśnie przedstawiciele polskich lub mieszanych ukraińsko-polskich rodzin. Dowiadywały się one jakoś, kiedy Maksym Tadeuszowicz przyjeżdża w ten czy inny rejon Żytomierszczyzny na spotkanie z wyborcami. Działo się tak wtedy, gdy miał jechać do Moskwy na kolejną sesję Rady Najwyższej ZSRR. Albo gdy zbliżały się nowe wybory; a deputowanym Rylski był aż pięciokrotnie: od drugiej do szóstej kadencji, czyli przez wszystkie powojenne lata! Mimo wielkiego obciążenia inną pracą (dyrektor Instytutu Historii Sztuki, Folkloru i Etnografii AN URSR; przewodniczący zarządu Związku Pisarzy Ukrainy; akademik AN URSR i akademik AN ZSRR) Rylski bardzo pilnie, nie szczędząc sił, odnosił się do swoich obowiązków deputowanego jako wieloletni członek ogólnozwiązkowego parlamentu. Kochali go żytomierzanie, dlatego wybierali go wciąż na nowo — aż pięciokrotnie.
Pamiętam z dzieciństwa: nawet starzy i często niepiśmienni ludzie naszej wsi, którzy w życiu nie przeczytali ani jednego wiersza Rylskiego, z pewną czcią wymawiali jego nazwisko: że temu pomógł, tamtego wyciągnął z kłopotów, a innemu pomógł zdobyć lekarstwo na ciężką chorobę. Polskie rodziny ze wsi nazywały go nawet apostołem albo „święty Maksim”, często uważając go za Polaka po ojcu Tadejowi, ale szanowały również jego matkę, Ukrainkę Melankę Fiodorowną Czupryna. Tak więc po pomoc i radę „do Rylskiego” chodzili zarówno Ukraińcy, jak i Polacy. Takim był Rylski mojego dzieciństwa: niemal tylko nazwiskiem jakiegoś legendarnego dziadka, który pomaga naszym skrzywdzonym chłopom, wystarczy tylko do niego pójść i opowiedzieć o naszych biedach. Dopiero w starszych klasach szkoły i na uniwersytecie poznałem Rylskiego jako pierwszorzędnego poetę, mądrego filozofa w poezji, mowach i pracach naukowych. Jeszcze w szkole pokochałem jego wiersze ze zbioru „Słowo o matce rodzinnej”, napisane w czasie wojny. Te wiersze wchodziły w program historii literatury ukraińskiej, a nauczycielka Lidia Charczenko mówiła nam, uczniom, że pod obrazem swojej matki Rylski rozumiał całą Ukrainę, która ciężko cierpiała podczas wojny. A kiedy już zostałem studentem Wydziału Dziennikarstwa Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, „przerabialiśmy”, jak wtedy się mówiło, powojenną twórczość Rylskiego, głębiej zagłębiając się w obrazowy układ i piękno języka jego zbiorów „Róże i winogrona” oraz „Jesień Hołosijiwska”. Studenci lubili wtedy (i lubią do dziś) żarty i anegdoty, czasem gorzkie i pikantne, którymi sypaliśmy po naszych akademikach, a także na korytarzach uniwersytetu podczas przerw między wykładami. U nas zawsze ostro stała kwestia języka; dlatego studenci wydziałów humanistycznych chętnie przyłączali się do niewielkiej, ale bojowej grupy obrońców języka ukraińskiego. Chociaż opowiadanie anegdot o takich ówczesnych trubadurach „dwóch języków ojczystych”, jak rektor naszego uniwersytetu Iwan Szwec, akademicy Biłodid, Kałużny i inni, mogło skończyć się „zmykaniem na łeb na szyję” z uniwersytetu, to języczkowatych studentów i to nie powstrzymywało. I tu pomagał nam talent Maksyma Rylskiego jako anegdotyka. Był on, jak wiadomo, nie tylko akademikiem Akademii Nauk URSR, ale także członkiem prezydium tej akademii, gdy kierowali nią Ołeksandr Bohomolec i Ołeksandr Pałładin. I oto studenci kiedyś dowiedzieli się nie tyle o anegdocie, ile o rzeczywistym fakcie, który z czasem stał się anegdotyczny, a w którym uczestniczyli rektor KUK Iwan Trochymowycz Szwec i Maksym Tadejowycz Rylski — obaj akademicy i członkowie prezydium AN URSR. Na jednym z posiedzeń prezydium Rylski wyrzucił rektorowi Szwecowi, że za jego rektoratu z sal uniwersytetu intensywnie usuwa się język ukraiński. Przy tym Rylski z naciskiem wymówił nazwisko rektora „Szwec”, chociaż wiedział, że Iwan Trochymowycz wszystkim mówił, iż w paszporcie jest zapisany jako „Szwec” bez miękkiego znaku, i prosił, by wszędzie tak wymawiano i pisano jego nazwisko. Tak więc teraz, odpowiadając na krytyczną uwagę Rylskiego dotyczącą języka na uniwersytecie, towarzysz rektor przypomniał koledze-akademikowi, że on wcale nie jest Szwec, lecz Szczwec! Tu Rylski nie pozostał dłużny i sięgnął po jedną zasadę z dziedziny językoznawstwa: „W języku ukraińskim, — powiedział Rylski, — wszystkie wyrazy zakończone na „c” wymawiane są miękko, dlatego też pisze się je z miękkim znakiem. Ale, jak wszędzie w nauce, od reguły są wyjątki. Dlatego są dwa wyjątki, gdy litera „c” na końcu wyrazu nie ma miękkiego znaku: to „poc” i „szwec”!” Ta prawdziwa historia wywołała śmiech na sali prezydium AN URSR i szybko wyszła na zewnątrz, stając się anegdotą; ale też lekcją dla wszystkich małorusinów i chachłów, którzy przerabiają swoje ukraińskie nazwiska na moskiewską modłę. Podobnie z Rylskim stało się na takim samym posiedzeniu prezydium AN URSR, ale tym razem z kolegą Kałużnym. Ten uczony, daleki od językoznawstwa, stale podkreślał, że nie ma żadnej istotnej różnicy między językiem ukraińskim a rosyjskim, dlatego wydawnictwa Akademii Nauk trzeba drukować po rosyjsku, bo to jest „obszczeponiatno” [powszechnie zrozumiałe], a zatem czytelników będzie więcej. „Jak to nie ma różnicy między językiem ukraińskim a rosyjskim? — z ironią zauważa Rylski. — Jak będzie wasze nazwisko, kolego, w języku Puszkina? — Kał’użnyj. A w tłumaczeniu na język ukraiński — „g...o południowe”. Po tym Kałużny już nie wtrącał się w żadne dyskusje filologiczne. Oczywiście Rylski jako pisarz i aktywny działacz społeczny był pod podejrzeniem ówczesnych władz. Ratowało go zwierzchnictwo akademickie, kierowanie przez dwadzieścia lat (1944—1964) Instytutem Sztuk, Folklorystyki i Etnologii AN URSR. Organy specjalne nie zapominały, że już w 1931 roku został aresztowany i przez pół roku siedział za kratami „za nacjonalizm”. Dlatego kierowany przez niego instytut akademicki był pod bacznym nadzorem partii i KGB; zresztą tak samo było także po Rylskim. Jako interpretatorowi ukraińskich dum ludowych w kontekście epiki narodowej Rylskiemu czasem przeciwstawiał się w Instytucie Ołeksij Daj. Kiedy po tym czy innym wystąpieniu na radzie naukowej Instytutu Dej podnosił rękę, by zaprzeczyć jakiejś tezie referatu Rylskiego, Maksym Tadejowycz uciekał się do właściwej mu ironii (z elementami sarkazmu), udzielając głosu swojemu opozycjoniście słowami: „Oto i u Deja jest idea”. Instytut kierowany przez Rylskiego badał głębie duszy ludowej Ukraińców, dlatego przez poszczególnych ludzi prowokowano tu i podsycano konflikty, zwłaszcza gdy chodziło o narodową samoidentyfikację Ukraińców i jej odzwierciedlenie w twórczości ludowej (folklorze), kulturze codziennej, obyczajach, obrzędach (etnografii). Rylski to widział, ale nie zawsze mógł temu zaradzić. I tu znów z pomocą przychodziła jego ironia, umiejętność dowcipnej gry słów. Wtedy był szczyt światowych osiągnięć Instytutu Elektrospawania im. Jewhena Patona. Słuchając na posiedzeniach prezydium AN URSR nieustannych rozmów o wyjątkowości na Ukrainie i na świecie „kijowskiego instytutu swarki”, Rylski z gorzkim uśmiechem skomentował: „Ale on wcale nie jest taki wyjątkowy, bo jest to jeden w Kijowie instytut swarki — to mój!” Po ukończeniu studiów na Wydziale Dziennikarstwa uniwersytetu kijowskiego przez siedem lat (1960—1967) pracowałem jako dziennikarz w redakcji republikańskiej gazety młodzieżowej „Młodź Ukrainy”, której nakład wynosił wtedy niemal milion egzemplarzy. Kierując jednym z działów w redakcji, na zlecenie ówczesnych redaktorów gazety Iwana Semeńca, potem Ołeha Sytnyka, a częściej z własnej inicjatywy, przeprowadzałem wywiady z wybitnymi osobistościami w dziedzinach literatury, sztuki, nauki: z poetą Pawłem Tyczyną, prozaikiem Piotrem Panczem, artystą Wasylem Kasijanem, artystami ludowymi NataliąUżwij, Wołodymyrem Dobrowolskim i innymi. Najczęściej zwracałem się do Pawła Tyczyny, który był niezawodny, gdy trzeba było napisać dla gazety życzenia z okazji jakiegoś święta, a nawet dać „wiersz jubileuszowy”. Bywałem u niego na rozmowach czy to w jego kijowskim
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mieszkaniu przy ulicy Tereszczenkowskiej (wtedy — Repina), czy na daczy w Konczy-Zaspie (którą dzielił na pół z Sydorem Kowpakiem). Najbardziej pamiętne pozostało spotkanie z Tyczyną w Konczy-Zaspie 9 lipca 1966 roku (Dmytro Stepowyk. Spotkania z Pawłem Tyczyną. Na 100-lecie urodzin. Magazyn „Suczasnist”, Monachium, 1991, numer 2, strony 18—28). Nie zapominając, jak magiczne w mojej wsi było nazwisko Rylskiego, kiedy byłem uczniem, ja, teraz już dorosły mężczyzna, dziennikarz, miałem zamiar spotkać się z Maksymem Tadejowyczem, opowiedzieć mu o tym magizmie jego osoby wśród wieśniaków, a potem o coś wypytać go dla gazety — według jego wyboru. Niestety, wszystkie próby „dotarcia do Rylskiego” były dla mnie nieudane. Nic nie wyszło także przez Związek Pisarzy, przez Akademię Nauk, a do jego prywatnego domu w Hołosijewie nie wpuszczała ochrona, nawet gdy pokazywałem legitymację redakcyjną, kim jestem i dlaczego dobijam się do Rylskiego. Wszystkie te próby były z mojej własnej inicjatywy. Aż tu latem 1963 roku na Ukrainie zaczęto przygotowywać się do nieco smutnej daty jubileuszowej: 50-lecia od dnia śmierci (1 sierpnia 1913 roku w gruzińskim Surami) Łesi Ukrainki. Ma być 1 sierpnia 1963 roku uroczysty wieczór pamięci poetki w teatrze, który nosi jej imię, — teatrze imienia Łesi Ukrainki; a główny referat wygłosi Maksym Rylski. Redaktor daje mi polecenie: spotkać się z Rylskim, wypytać o główne tezy jego przemówienia i napisać o tym dla „Mołodi Ukrajiny”. Opowiadam redaktorowi, jak ciężko dostać się do Rylskiego mnie, dziennikarzowi. A on podpowiada najprostsze rozwiązanie: „Podstrzeż go w tym instytucie, którym kieruje, na ulicy Kirowa, 4 (teraz — ulica Mychajła Hruszewskiego). Bywa tam jeśli nie codziennie, to 2—3 razy w tygodniu”. Tak też zrobiłem. Ale... Kiedy się przedstawiłem, śpieszył się na radę naukową, kazał zaczekać. Czekam parę godzin. Wychodzi. A przy drzwiach — już jego kierowca, woła do auta, bo gdzieś trzeba natychmiast jechać. W biegu Maksym Tadejowycz mówi mi: „Przyjdźcie 1 sierpnia do teatru Łesi Ukrainki. Po części uroczystej — jestem cały do waszej dyspozycji, jeszcze wypijemy po kieliszku. Bo „Mołod’ Ukrajiny” czytam i lubię”. Powiedział i poszedł z kierowcą do auta, a jeszcze w towarzystwie doktorów, kandydatów nauk, młodszych i starszych pracowników naukowych, którzy coś mu po drodze opowiadali, zapewne bardzo naukowego, a on, zdaje się, nic nie przyswajał, bo bardzo się śpieszył. Skrzydlony obietnicą, zacząłem czekać na 1 sierpnia; zdobyłem zaproszenie do teatru, dostałem miejsce w parterze „dla prasy”, żeby nie przegapić, kiedy Wasyl NAHIRNIAK, przewodniczący Werchowynskiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, redaktor naczelny almanachu „Pysanka” Jeszcze pachnie świeżą farbą drukarską, a już garnie się do czytelników nowy, czwarty numer literacko-artystycznego almanachu „Pysanka”, który ukazał się w wydawnictwie „Druk Art”, m. Czerniowce. Jest to wspólne pełnokolorowe wydanie drukowane Stowarzyszenia Organów Samorządu Lokalnego regionu Huculszczyzny i Werchowynskiego Rejonowego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Huculszczyzna — unikalna, niepowtarzalna. Takiego piękna, tak zdumiewającej autentycznej kultury i sztuki, takiego wschodu i zachodu słońca nie ma, zapewne, nigdzie na świecie. O cudownym świecie kultury, sztuki, duchowości, matrycy górskiego życia Hucułów, autentyce niezapomnianych przodków, literackiej, co po tylu próbach udało mi się szczegółowo porozmawiać z Rylskim; przyznać się, że jestem jego ziomkiem z Żytomierszczyzny, że we wsiach obwodu wciąż go szanują i kochają, a także wywiedzieć u znanego poety i działacza społecznego to, co mnie najbardziej interesowało. Z innymi dziennikarzami, biorąc pod uwagę incydent w teatrze dotyczący Cymbał, Rylski już rozmawiać nie mógł i pojechał do domu. Choć Rylski miał wtedy tylko 68 lat, ale wyglądał nie tyle na starszego, co na zmęczonego. Znałem jego biografię; wiedziałem, jak wiele przeżył od władzy w różnych okresach życia. Już w tamtych latach myślałem o wstąpieniu na aspiranturę w IMFE, ale rozmawiać o tym z Rylskim nie odważałem się. Ostatni raz spotkałem się z Maksymem Tadejowyczem zimą 1964 roku. Schodzę schodami z czwartego piętra budynku akademickiego (byłem w IMFE dowiedzieć się o egzaminy wstępne ze sztuk pięknych na aspiranturę), aż tu do westybulu wchodzi z ulicy Rylski — w długim kożuchu, ciepłej czapce, w rękawicach. Kieruje się do windy; witam się z nim. Poznał mnie nawet bez mojej wzmianki o naszym niedawnym spotkaniu i rozmowie w teatrze imienia Łesi Ukrainki. „Po jakie dobro przychodziłeś do mojego instytutu?” — pyta. Odpowiadam, że chcę pożegnać się z dziennikarstwem i wstępować na ścieżkę nauki. „To bardzo dobrze, — mówi Rylski. — Na folklor, etnografię?” „Nie, — mówię, — na kulturoznawstwo, na sztuki piękne”. „I to piękna, po prostu wspaniała profesja. Z Bogiem ci, młodzieńcze!” I to były ostatnie słowa, które usłyszałem od Rylskiego. Swego rodzaju błogosławieństwo od apostoła ukraińskiej literatury. Tego samego 1964 roku, gorącego 24 lipca, w święto równoapostolskiej kijowskiej księżnej Olgi Maksym Rylski w 70. roku życia odszedł swoją duszą w wieczność. Wkrótce imieniem Rylskiego nazwano Instytut Kulturoznawstwa, Folkloru i Etnografii, którego dyrektorem był od 1944 roku aż do śmierci, równo 20 lat. Dopiero po trzech latach, jesienią 1967 roku, wstąpiłem na stacjonarną aspiranturę ze sztuk pięknych w IMFE Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. Trzy lata przygotowań pod kierunkiem Jurija Turczenki i Wasyla Kasijana, obrona w 1970 roku pracy kandydackiej, w następnych latach i dekadach — trzech prac doktorskich (na Ukrainie i w Niemczech); napisałem i wydałem ponad 50 książek... Bardzo nieproste, ale jestem przekonany — najszczęśliwsze lata mojego życia naukowego minęły w IMFE. Jest ich już niemało: 53! Więc coraz częściej przychodzą na myśl ostatnie błogosławiące słowa Maksyma Rylskiego: „Z Bogiem ci, młodzieńcze!”
nim innym od techniki światem — światem duchowym, światem piękna, a dla artystki Wasyl Wałko stał się przyjacielem i opiekunem, najbliższym, najdroższym człowiekiem, któremu bezgranicznie ufała, powierzając mu rolę zarządcy jej spuścizny. Z wielką godnością i poświęceniem pan Wasyl wypełniał testament artystki. Zachował całą jej spuściznę twórczą, corocznie organizował obchody dni jej pamięci, urządzał wystawy jej dzieł. A jego największą zasługą, o której być może nawet nie marzyła artystka, jest otwarcie Muzeum Sofii Karaffy-Korbut w rodzinnej wsi Kutkor, gdzie urodziła się jej matka Maria Bereza, gdzie minęły dziecięce lata artystki, której przeznaczone było swoimi nieśmiertelnymi dziełami rozsławić ukraińską sztukę na świecie. Otwarciem muzeum Sofii Karaffy-Korbut w Kutkorze Wasyl Wałko zbudował sobie nieśmiertelny pomnik duchowy, o którym będą wspominać wszyscy, którzy przekroczą próg Muzeum genialnej artystki. Dla mnie osobiście Wasyl Wałko to bardzo bliski człowiek. Jest on jednym z bohaterów mojego dokumentalnego kolażu powieściowego w dwóch tomach „Życie i twórczość Sofii Karaffy-Korbut”. Właśnie dzięki zachowanym przez pana Wasyla archiwom — dziełom graficznym, listom, fotografiom, stało się możliwe naświetlenie życiowej i twórczej drogi genialnej artystki w całej pełni. Wszyscy, którzy znali pana Wasyla, będą mu zawsze wdzięczni za tę niestrudzoną działalność oświatową i kulturalną, której kontynuowanie nie każdemu jest dane. Nie potrafię sobie wyobrazić Lwowa bez Wasyla Wałki. Trwam w głębokim smutku. Sercem dzielę wielki żal rodziny i bliskich z powodu straty tego światłego Człowieka. Wieczna mu pamięć i królestwo niebieskie. Bohdan HORYŃ woje-Abu Kadum i innych. Niezwykle interesujące, unikalne są utwory prozatorskie i poetyckie, napisane gwarą huculską — językiem huculskich przodków, który zachowali, którym rozmawiają i piszą dzisiaj twórczy Huculi. „Pysanka” prezentuje wznowione utwory autorów huculskich. Szeroko przedstawiono różnorodną paletę festiwalową wydarzeń artystycznych Kraju Huculskiego, świat duchowy Hucułów, huculoznawstwo, tradycje niezapomnianych przodków, koloryt pieśni Karpat, dziedzictwo muzealne, znaczące wydarzenia Huculszczyzny oraz wiele innych materiałów artystycznych, krajoznawczych, literackich i innych. Zatem zapraszamy Państwa, szanowni czytelnicy, wszystkich, którzy kochają i których oczarowuje Huculski cudowny kraj, przychylić do swojego serca i duszy nasze unikalne wartości duchowe, artystyczne i literackie.
Tłumaczenie maszynowe
Rylski zakończy swoje wystąpienie, być może nie czekając na część koncertową, znowu gdzieś czmychnie, nie wykluczone, że i na kieliszek, o czym on, niby żartem, powiedział mi, kiedy odbyliśmy krótką rozmowę w IMFE. Jego referat o Łesi Ukraince był ciekawy i mądry. Podkreślił dwa najważniejsze momenty jej charakteru i losu: dobrą, łagodną kobiecość jako człowieka oraz niezłomną, pełną woli osobowość jako patriotki i mistrzyni słowa. Przewodnią tezą jego referatu o Łesi Ukraince była ocena poetki przez Iwana Frankę w jego słynnych, niemal aforystycznych słowach, że, powiedzmy, od czasu szewczenkowskiego „Pochowajcie i wstawajcie” literatura ukraińska nie słyszała tak silnego poetyckiego słowa, jak z ust tej słabowitej, chorej dziewczyny. Rylski uzupełnił myśl Franki wybranymi cytatami z twórczości Łesi Ukrainki i opatrzył je swoimi komentarzami. Na końcu referatu przeczytał swój świeżo napisany sonet pamięci Łesi Ukrainki. Przed koncertem wraz z innymi dziennikarzami poszedłem za kulisy, żeby nie przegapić Rylskiego, bo wyglądało na to, że nie miał zamiaru zostawać na koncercie. Maksym Tadejowycz był nastawiony na to, by porozmawiać ze mną osobno, tak jak się umówiliśmy, kiedy widziałem się z nim w Instytucie Sztuki, Folkloru i Etnologii. W naszej rozmowie nieco przeszkadzali koledzy z redakcji gazet, którzy czekali na moment swojej kolejki, by wypytywać Rylskiego. Rylski mówił, że Łesia Ukrainka była i jest jego nauczycielką (właśnie takiego słowa użył) w kwestii bogactwa form stroficznych w poezji, które stosował nie tylko w swoich wierszach, ale i w tłumaczeniach librett zachodnich kompozytorów dla Kijowskiego Teatru Operowego, bo wtedy opery Verdiego, Rossiniego, Bizeta, Pucciniego, Wagnera, Moniuszki śpiewano w języku ukraińskim; a tłumaczyć trzeba było tak, aby liczba samogłosek w słowie była w ukraińskich przekładach taka sama, jak we włoskich, niemieckich, polskich słowach. I w tym, mówi Rylski, przykładem dla niego była Łarysa Kosacz — Łesia Ukrainka. Rozmawialibyśmy dalej za kulisami, ale w sali teatru podniósł się jakiś hałas, przerywając przebieg koncertu. Młodzi protestujący szestdziesiątnicy z galerii wykrzykiwali żądanie, aby dano głos dysydentce Tetianie Cymbał. W sali rozbrzmiewało: „Cym-bał! Cym-bał! Cym-bał”; ludzie odwracali twarze w stronę galerii, skąd dochodziły te okrzyki, zagłuszając brzmienie chóru, który wykonywał utwór kompozytora Arkadija Filipenki. Tetianie Cymbał wystąpić tak i nie dano; ale byłem szczęśliwy, O świcie 14 marca 2020 roku odszedł do wieczności Wasyl Mychajłowycz Wałko — niestrudzony działacz kulturalny, organizator Muzeum Sofii Karaffy-Korbut w jej rodzinnej wsi Kutkor. Wasyl Mychajłowycz Wałko należał do tej unikalnej kohorty ludzi, którzy powołani są do czynienia dobra, przynoszenia ludziom radości. Tę życiową misję zmarły wypełniał stale i niezłomnie. Tysiące ludzi we Lwowie i innych miastach Ukrainy wiedzą o jego ofiarnej działalności — rozsyłaniu przyjaciołom i znajomym w różne zakątki Ukrainy rzadkich książek lwowskich wydawnictw. Studiował Wasyl Wałko w Politechnice Lwowskiej (ukończył w 1965 r.), zdobył zawód inżyniera, pracował jako kierownik działu obsługi technicznej elektronicznych maszyn liczących Urzędu Statystycznego Obwodu Lwowskiego, ale dusza jego ciągnęła do duchowych osiągnięć kultury ukraińskiej i światowej — do literatury i sztuki. Jeszcze w latach studenckich zachwycał się utworami ukraińskich pisarzy-szestdziesiątników, z wieloma z nich był znajomy. Przebywając w wojsku, pisał listy do swojego krajana, pisarza Romana Fedoriwa, a po służbie wojskowej zafascynował się utworami urodzonego w 1921 r. we Lwowie polskiego prozaika-fantasty Stanisława Lema (1921—2006), którego dziecięce i młodzieńcze lata minęły we Lwowie, uczył się w 2. gimnazjum lwowskim, w centrum Lwowa przy ul. Podwalnej 2. O tym dowiedział się pan Wasyl, przeczytawszy książkę Lema „Wysoki Zamek” (1966). Pan Wałko rozpoczął z Lemem korespondencję, przesyłał mu książki i otrzymywał książki od niego z dedykacjami. Korespondował również z wybitnym ukraińskim artystą, który mieszkał w Polsce, Lwem Hecem. Prawdziwym darem losu dla Wasyla Wałki stała się jego znajomość i przyjaźń z genialną lwowską artystką Sofią Karaffą-Korbut. Samotnej kobiecie, która wreszcie otrzymała mieszkanie z pracownią, potrzebna była każda męska pomoc. Pan Wasyl dołożył starań, aby wyposażyć jej pracownię w regały na dzieła malarskie i grafikę, zapewniał artystce papier i niezbędne przedmioty codziennego użytku. Twórczość Sofii Karaffy-Korbut stała się dla
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
dziedzictwo oraz nowe twórcze osiągnięcia prozaików, poetów, literaturoznawców i badaczy regionu huculskiego: Wierchowyńszczyzny, Kosiwszczyzny, Kołomyjszczyzny, Nadwórniańszczyzny, Putylszczyzny, Wyżnicy, Rachowszczyzny i Jaremczańszczyzny, przedstawiamy na łamach naszego czasopisma. Wymienimy tylko główne działy almanachu, w których publikowane są materiały, przeplatane kolorytem kilkuset zdjęć i fotoilustracji, świadczących o bogatym skarbcu kroniki huculskiego życia oraz kulturowego dziedzictwa dawnej przeszłości i teraźniejszości. Są to: „Pamiętaj lekcje przeszłości”, „Jest język – jest naród”, „Odwieczne tradycje przodków”, „Dziwosłowie sztuki”, „Pieśniowe struny Huculszczyzny”, „Międzynarodowe huculskie festiwale”, „Językiem huculskich przodków”, „Festiwale etnograficzne”, „Festiwale filmowo-artystyczne”, „Festiwale literackie”, „Huculszczyznoznawstwo”, „Latarnie Huculszczyzny”, „Amulety duchowości”, „Według praw przodków”, „Ludzie moich Karpat”, „Proza”, „Struny poetyckie”, „Prezentacje”, „Muzea”, „Wystawy”, „Fotogaleria”, „Wydarzenia znaczące” oraz inne. Jak widać, paleta huculskiego świata kultury, sztuki i literatury jest wyjątkowa i niepowtarzalna. W almanachu zaprezentowano fragmenty utworów i poezji laureatów Nagrody im. Szewczenki Wasyla Herasymiuka i Mychajła Andrusiaka, pisarzy Huculszczyzny i Przykarpacia Wasyla Portiaka, Wasyla Szkurhana, Lubi-Paraskewiji Strynadiuk, Wasyla Nahirniaka, Switłany Breslawskiej, Wasyla Mojsyszyna, Wasyla Zeleńczuka, Ołeksandra Bukatiuka, Iwana Wijtenki oraz Wiktorii Bryczko-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pracowników sektora w delikatny sposób wykorzystywała do działalności oświatowej. Opowiadała o światłych przewodnikach ukraińskiej kultury: Markijanie Szaszkiewyczu, Leśi Ukrainka, Iwanie Franko, Tarasie Szewczence — nie tylko poecie, ale i malarzu. A w latach tzw. „pierestrojki” organizowała ciekawe wieczory szewczenkowskie. Za badania i nienaganną pracę twórczą została odznaczona odznaką „Wynalazca ZSRR”. W ostatnich latach istnienia Związku Radzieckiego aktywnie włączyła się w życie społeczne Lwowa. Jako członkini grupy inicjatywnej ds. utworzenia Towarzystwa Języka Ojczystego im. Tarasa Szewczenki organizowała pierwsze ogniwa Towarzystwa w zakładach edukacyjnych Lwowa. W 1988 roku na pierwszym wiecu z okazji utworzenia Towarzystwa Języka Ojczystego im. Tarasa Szewczenki, na mitingu w obronie języka ukraińskiego, wystąpiła Hanna Iwanycka. W owym czasie było to wciąż wielkie ryzyko. Komunistyczna władza radziecka zareagowała na ten patriotyczny czyn pani Hanny natychmiast, zwalniając ją z pracy, mimo wszystkich jej osiągnięć twórczych i zasług. Ale i tu wykazała nieugiętość, wolę utwierdzenia ukraińskiej Ukrainy. Teraz z całą energią bez reszty oddała się pracy społecznej. Wiele sił poświęciła na odnowienie działalności Towarzystwa „Proświta”: systematyczne wystąpienia wśród młodzieży, na wiecach, wieczorach, seminariach, publikacje prasowe, występy w radiu i telewizji. Ganna Iwanycka jest autorką idei utrwalenia pamięci powstańców z Jaworowszczyzny: wydania książki-albumu fotograficznego „Jaworowski archiwum fotograficzne UPA” i stworzenia tematycznej wystawy zdjęć „Polegliśmy, nie stanąwszy na kolana”. W tym celu utworzyła Fundację Charytatywną „Proświta i Czyn”, z zebranych przez którą środków w 2005 roku książka-album „Jaworowskie archiwum fotograficzne” ujrzała światło dzienne nakładem wydawnictwa „Spolom”. Wydanie zawiera fotoarchiwum UPA, odnalezione w 1999 roku, opowiada o dowódcach i strzelcach Ukraińskiej Armii Powstańczej, którzy walczyli i ginęli o niepodległość i państwowość Ukrainy w latach 1945—1951 na terenie Huculszczyzny. Dzięki aktywnemu udziałowi pani Ganny odbyła się seria prezentacji tego zabytku historycznego, towarzyszących precyzyjnej i informacyjnej wystawie zdjęć „Polegliśmy, nie stanąwszy na kolana”. Zakończyć to krótkie opowiadanie o Ganně Iwanyckiej stosownie będzie jej słowami: „Przez całe życie gwałtownie reaguję na problemy społeczno-polityczne. Jestem przekonana, że jedyna idea narodowa i zachowanie państwa muszą być wezwaniem w duszy każdego człowieka, który uważa się za Ukraińca. Ten nie zna wartości państwa, kto go nie stracił. Ja je straciłam i w Kazaniu bardzo tęskniłam za Ojczyzną”. Ona wciąż pozostaje wolną i oddaną bojowniczką o Ukraińską Ukrainę, która nie ugięła się, nie stanęła na kolana przed straszliwym i okrutnym okupantem.
Tłumaczenie maszynowe
Natalia HUMNYCKA, członkini „Proświty”, Lwów
Walka o Ukraińskie państwo trwa nieprzerwanie przez wiele stuleci. Dotyczy to przede wszystkim sfery humanitarnej. W tych zmaganiach o niepodległość narodową i wolność zginęły tysiące synów i córek ziemi ukraińskiej, a imiona wielu z nich do dziś pozostają nieznane. Bardzo dziwne jest sądzenie niektórych polityków i zwykłych obywateli, że nasze odrodzone Państwo Ukraińskie powstało w 1991 roku bez ofiar. To błędne twierdzenie, spowodowane nieznajomością historii Ukrainy, a często celowym jej przekręcaniem przez przeciwników naszej niepodległości. Właśnie dlatego w porządku dziennym dzisiejszego budowania państwa ostro stoi problem oświecania naszego społeczeństwa, zwłaszcza młodzieży, o bohaterskich kartach naszej historii i o tych, którzy byli ich twórcami. Na osobistych przykładach pasjonarnych uczestników zmagań o niepodległą, zjednoczoną Ukrainę, o jej powrót na łono demokratycznych krajów Europy, powinna kształtować się nasza godność narodowa, tożsamość, samoidentyfikacja, samowystarczalność, duma z przynależności do wielkiego kulturowego narodu. Znajomość swojej obiektywnej historii, swoich bohaterów we wszystkich dziedzinach życia społecznego ma stać się skutecznym szczepionką przeciwko ideologii „russkogo mira”, która, niestety, od blisko trzydziestu lat naszej niepodległości kwitnie na Ukrainie. Do licznej grupy skromnych bohaterek, które poświęciły życie walce o wyzwolenie Ukrainy z niewoli totalitarnej sowieckiej propagandy, o prawo do bycia Ukraińcem na ziemi ojczystej we wszystkich fundamentalnych narodowych atrybutach: języku, historii, tradycjach, religii, w pełni należy Anna Stepanivna Iwanycka, rodem z wsi Dmytrowyczi na Lwowszczyźnie. Urodziła się 31 marca 1925 roku w wielodzietnej rodzinie świadomych Ukraińców, gospodarzy na swojej ziemi ojczystej, aktywistów Towarzystwa „Proświta”. Ojciec, Stepan Bardin, był autorytetem dla małej, dociekliwej Hanusi. Zachwycała się jego opowieściami o latach walki w szeregach Ukraińskich Strzelców Siczowych o wolność Ukrainy. Od matki Rozalii, z domu Leszyszyn, przejęła głęboką miłość do ukraińskiego poetyckiego słowa, ukraińskiej nieśmiertelnej pieśni. Sakralną postacią, amuletem ukraińskiego słowa w rodzinie była postać Tarasa Szewczenki. Po ciężkiej codziennej pracy matka nie raz prosiła Hanusię: „Poczytaj mi, dziecko, Szewczenkę”. Nic dziwnego, że wypracowanie o Szewczence dziesiątoklasistki Anny nauczyciele czytali uczniom jako wzorcowe. Choć gospodarstwo wymagało wiele pracy, wszystkie dzieci uczyły się z powodzeniem i brały udział w imprezach Proświty. Znamienne, że rodzice przyjęli na wychowanie do swojej wielodzietnej rodziny sierotę Iwasia. Działo się to mniej więcej w latach 1932–33. Nauka w polskiej szkole początkowej (1931–1935) hartowała ducha Ukrainki. Oto fragment wspomnień młodej Anny o tym okresie nauki: „Mieliśmy nauczycielki Polki. Do końca życia zapamiętałam, jak jedna z nich zwymyślała chłopca, który był nieuważny: »Ty, kabanie ostatniego rzedu! Ty, ruska swinio, siedz cicho!« (»Ty, dziki dziku z ostatniej ławki! Ty, ruska świnio, siedź cicho!«). Nazywano nas Rusinami (rusinami), a nie Ukraińcami”. Dmytrowyczi należały do patriotycznie nastawionych wsi, a takich na Zachodniej Ukrainie było wiele. Według wspomnień bohaterki naszej opowieści, w każdą niedzielę po liturgii w cerkwi greckokatolickiej chłopi zbierali się w czytelni „Proświty”. Tam pod kierunkiem nauczycieli Dmytraszewiczów i miejscowego kapłana rozmawiali o historii narodu ukraińskiego, odbywały się bezalkoholowe „wieczory herbaciane”, młodzieżowe festyny, próby chórów i kółek dramatycznych, organizowano uroczystości ku czci wielkich ludzi ukraińskiego słowa: Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Iwana Franki. Wśród aktywnych członków „Proświty” był syn nauczycieli Antoniego i Karoliny Dmytraszewiczów, Tadeusz, który wrócił z polskiego obozu koncentracyjnego w Berezie Kartuskiej. Anna przeżyła wiele dramatycznych i tragicznych wydarzeń, które ukształtowały ją jako przekonaną, czynną patriotkę Ukrainy, zahartowały jej wolę zwycięstwa na całe życie. Wraz z przyjściem sowieckich „wyzwolicieli” do Galicji we wrześniu 1939 roku nastąpiły brutalne akcje organizowania kolektywów, likwidacji silnych gospodarstw chłopskich poprzez konfiskatę całego majątku zdobytego ciężką pracą. Tych, którzy stawiali opór, wywożono na Syberię. Taki los spotkał rodzonego brata ojca Anny, Hryhorija, z rodziną. A w rodzinie Anny zabrano jej ulubione krowy
Krasulkę i Szpulkę. Najtragiczniejsza jednak była dla niej utrata ukochanego ojca, który nie wytrzymał etapów na budowę umocnień w Mostyskach, prowadzonych przez bolszewików, i zmarł pod koniec lata 1941 roku. Dziewczyna jednak nie załamała rąk i poszła uczyć się do Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Jaworowie. W 1941 roku wstąpiła do patriotycznej Wspólnoty Wychowawczej Młodzieży Ukraińskiej, a później, w 1942 roku, została członkinią i aktywną przewodniczką Młodzieży OUN pod pseudonimem „Motrya”. Z nadejściem Niemców nie stało się łatwiej. Świadoma młodzież szybko zrozumiała plany niemieckich zdobywców; po ukończeniu czwartego kursu seminarium Hanna udała się do podziemia. Członkowie Młodzieżowej OUN szkolili się wyłącznie nocą. Opanowali Dekalog ukraińskiego nacjonalisty, historię Ukrainy, zasady konspiracji i wiele innych zasad walki podziemnej. W tym czasie Hanna poznaje studenta Lwowskiej uczelni wyższej, członka OUN Wasyla Budzyna, który stał się jej pierwszą i jedyną miłością na całe życie; według słów Hanny, to uczucie pomogło jej przetrwać w ciężkiej walce z okrutnym wrogiem. Następnie Hanna poszła pracować do Komitetu Pomocy w Sudowej Wyszni: zajmowała się organizacjami przedszkolnymi, wykonywała zadania łączniczki Prowodu OUN, ryzykując życie pod bombami. Wraz z powrotem władzy radzieckiej w 1944 roku Prowód OUN, aby uchronić Hannę przed podejrzeniami radzieckich służb specjalnych, wysłał ją na nauczycielkę do szkoły podstawowej w odległej wsi Susoliw. W 1945 roku dowiedziała się o aresztowaniu ukochanego
Wasylka, którego straciła na zawsze, a wraz z nim marzenie o szczęśliwej rodzinie. We wrześniu tego samego roku została studentką wydziału fizyczno-matematycznego Lwowskiego Instytutu Pedagogicznego, a 5 października trafiła do katowni KGB, do więzienia w mieście Rudki. Podstawą aresztowania była notatka, którą Hanna przekazała powstańcom, gdy przechodzili przez wieś Suslів. Najwyraźniej powstańców aresztowano i notatka dostała się w ręce sowieckich służb specjalnych. Hanna Iwanycka wspomina o straszliwych torturach, jakich doznała podczas długotrwałych przesłuchań prowadzonych przez śledczego. W odpowiedzi na takie żądanie śledczego: „Ty, suko, będziesz mówić to, co nam potrzeba!”, Hanna z pogardą dumnie odpowiedziała: „Więcej ode mnie nie usłyszysz ani słowa!” Jej mężne milczenie trwało przez dziesięć lat w szpitalu psychiatrycznym najpierw we Lwowie, a potem w mieście Kazań. Mimo elektrowstrząsów z utratą świadomości, zastrzyków ze skipidarem, terapii snu, jej stalowej wytrwałości wróg nigdy nie zdołał złamać. Zaczęła rzadko rozmawiać dopiero po śmierci tyrana Stalina. Na prośbę Hanny mama wysłała jej „Kobzarza”. Czytała wiersze swoim współmyślącym w szpitalu psychiatrycznym, wśród których było wielu artystów, lekarzy, uczonych, profesorów. W marcu 1954 roku Hanna wraca do Lwowa, do mieszkania brata, ponieważ ich rodzinne „gniazdo” w Dmytrowiczach zostało doszczętnie zniszczone przez władzę sowiecką. Los sióstr pani Hanny był tragiczny. Siostrę Antosię wraz z maleńkimi córeczkami i rodzicami jej męża, upowca, wywieziono na Syberię, a Marię i Stefanię aresztowano. Później zostały uwolnione przez podziemie, ale zginęły, prawdopodobnie podczas bolszewickich obław w kryjówce we wsi Korolin na Lwowszczyźnie. Antosi udało się uciec z zesłania. Mieszkała pod obcymi nazwiskami, a dziećmi opiekowali się krewni. Rodzice męża tak zmarli w syberyjskiej niewoli. Mamę Hanny przygarnęli obcy ludzie we Lwowie. KGB odmówiło Hannie wznowienia dokumentów o ukończeniu seminarium nauczycielskiego. Musiała wrócić do dziesiątej klasy szkoły wieczorowej. Aby kontynuować naukę, w 1955 roku wyszła za mąż za Iwana Iwanyckiego i zmieniła swoje panieńskie nazwisko Bardin. Wspominając studia na Politechnice Lwowskiej, pani Hanna podkreśla: „Przez długi czas czułam, że we mnie żyją jakby dwie osoby”. Chociaż była starostą grupy, była jednak bardzo ostrożna we wszystkich sferach życia, aby nie zwracać na siebie uwagi. Dawały o sobie znać dziesięciolecia więzienia. Tylko w domu mogła sobie pozwolić na zaśpiewanie „Ой у лузі червона калина” i przeczytanie patriotycznej literatury. Znamienny jest epizod ze studenckich lat, który wrył się w pamięć bohaterki naszej opowieści. Kiedy profesor z ogólnej elektrotechniki poskarżył się na trudności z czytaniem wykładów po rosyjsku, starosta grupy Hanna powiedziała, że dobrze zna rosyjski i przetłumaczy tym, którzy nie rozumieją po ukraińsku. Jednak z grona studentów ostro wyrwało się: „Ty jesteś faszystką”. To wywołało głęboki protest w duszy Hanny, ale ze względu na dalszą naukę powstrzymała swój bunt. Była zmuszona żyć pewnego rodzaju podwójnym życiem: zachowywać lojalność wobec realnych okoliczności, a w zaciszu domowym i wśród szczególnie zaufanych przyjaciół nadal pracować na rzecz uwolnienia Ukrainy od ideologicznych sowieckich więzów. Po ukończeniu studiów Hanna pracowała w Lwowskiej Fabryce „Kinieskop”. Przeszła drogę od laboranta do kierowniczki sektora chemiczno-technologicznego. Tygodniową obowiązkową politinformację dla
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło Słaboszpycki kończy czwarty tom prozy wspomnieniowej, która ujrzy światło dzienne, tak jak wszystkie poprzednie, w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Jej prezentację zaplanowano na maj. Proponujemy fragment książki. Mychajło SŁABOSZPYCKI
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 11 z 2020 r. Sytuacja z dociąganiem krytycznego ekscercesu Wasyla Sydorowycza w redakcji powtórzyła się po raz drugi, kiedy doktor nauk prawnych Hlib Czanguli doszczętnie zmieszał z błotem w gazecie któryś (miał ich niezliczoną ilość!) kryminał Rostysława Sambuka. Okazuje się, że i to bezprawnie uczynił śledczy z powieści Sambuka, i tamto, i jeszcze tamto… Jednym słowem, kult absolutnego bezprawia, które, jak wychodzi, aprobuje autor. Oczywiście, Rostysław Sambuk nie był wybitnym pisarzem. Strugał kryminały, zapewne po prostu byle jak beletryzując milicyjne protokoły. Wiadomo przecież, że kryminał to zupełnie inna — maksymalnie uproszczona — stylistyka i graniczny literacki minimalizm w opisie obyczajów. Tam najważniejsze jest działanie, karkołomne zwroty akcji, wymyślne mylenie czytelnika, aby jak najdłużej nie zrozumiał, kto popełnił zbrodnię. Wysokoczołowi literaturoznawcy, układając kanony literackie, nigdy nie biorą pod uwagę kryminału, często zaliczając go do lekkiej, rozrywkowej lektury. Co prawda, niektóre utwory Simenona (na przykład „Więzienie”) niektórzy zaliczają do poważnej prozy filozoficznej. A co dopiero mówić o przesyconych mistycyzmem i absurdem w duchu Becketta i Ionesco kryminałach Friedricha Dürrenmatta? To przecież proza z „wysokiej półki”. Oczywiście, Sambuk to wcale nie Simenon, nie Agatha Christie i nie Dürrenmatt. Ale Zemlak postanowił obronić go przed bezapelacyjnym prawnikiem, który wymagał, aby powieść była beletryzowanym podręcznikiem z zakresu prawoznawstwa. Czyli uciec się do korporacyjnej solidarności z kolegą, wyjaśniając jego prawo do niepisania pod dyktando prokuratora czy sędziego. Ten artykuł był jednak wymęczony. Oprócz soczystych szkiców o tym, jak Agatha Christie gryzie w wannie jabłka i przy tym z logarytmiczną dokładnością przelicza zwroty akcji, niczego szczególnie ciekawego tam nie było. Zemlak nie rozdmuchiwał, jak Cyganie kobyłę, znaczenia Sambuka w literaturze. Głównie wyrzucał recenzentowi-prawnikowi jego niedopuszczalnie prokuratorski ton w rozmowie o utworze literackim i bronił prawa pisarza do niebłądzenia w rutynowych kwestiach prawnych. My z Briuchoweckim jednogłośnie powiedzieliśmy, że tytuł „W obronie bezbronnego śledczego” jest na poziomie ćwiczeń literackich dziesięcioklasisty i kategorycznie zażądaliśmy jego odrzucenia. Wasyl Sydorowycz, skrzywiwszy się, odrzekł, że i dla niego tytuł „nie bardzo”, ale nie ma w zapasie innego. Dlatego, jeśli wyrodzimy coś lepszego, on gotów jest wystawić „kawę i coś do kawy”. Moje ambicje triumfowały: zaproponowałem „Alibi dla śledczego” — i Zemlak od razu zaaprobował: „To jest to!”. A dalej wszystko było według tradycyjnego scenariusza: „Eneaszowi bracia” (jak nazywała nas w skargach pod adresem KC KPU pracownica „ŁU” Raisa Skalij) znów na kilka godzin stali się „dziećmi podziemia”. Rozumiem, że opowiadając takie nieheroiczne strony z biografii Zemlaka, przesiąknięte zapachem koniaku i kawy, narażam się na oskarżenia tych, którzy uzurpowali sobie prawo do bycia najwyższymi sędziami żywotów tych ludzi, którym przyszło urodzić się i żyć w „sowku”. Obecnie nie jeden młody maksymalista rezonuje: oni zamiast walczyć o wolność narodu ukraińskiego od imperialnego jarzma Rosji, żerowali w statusie radzieckich literackich możnowładców, sprzedając swój talent reżimowi. Może trochę i tak, ale trochę i nie tak. Obok legionu gorliwych lokajów tego reżimu znałem niemało szlachetnych i oddanych swojemu powołaniu ludzi, którzy święcie wierzyli w ideę komunistyczną, w której (abstrahując od konkretów jej wcielenia na planecie) jest niemało atrakcyjnego; powiedzmy, przede wszystkim wezwanie do sprawiedliwości społecznej; oni jak mogli oponowali natarciu rusyfikacji, bronili języka ukraińskiego, przestrzegali etycznych tabu. Nie można ich tak hurtem przekreślać, jak żużlowy ludzki materiał. Realne życie nie mieści się tylko w czarno-białych kolorach. Jest jeszcze cały szereg rozmaitych odcieni. I powiedzcie, gdzie podziać romantycznych narodowych komunistów — ich przekonania mieli liczni pisarze, którzy, jak w swoim czasie Chwylowyj i Szumski, próbowali połączyć idee komuny i Ukrainy. Oto taki dualizm przekonań, który raz po raz ożywał w nowych pokoleniach. Niejednemu z sędziów-maksymalistów chciałoby się, aby ci, o których opowiadam, przeżyli swoje życie zupełnie inaczej, ale oni przeżyli je właśnie tak, jak przeżyli. Nie wszystkim było dane stać się nieustraszonymi dysydentami i przejść przerażające psychiatryki, jak, powiedzmy, Anatolij Łupynis czy Wasyl Ruban, wytrzymać próbę obozami koncentracyjnymi, jak Mykoła Rudenko, Wasyl Stus czy Jewhen Swerstiuk. Była masa ludzi, którzy wykazywali miękki opór wobec duchowego zniewolenia i wynarodowienia, także wśród literatów, o czym nie można zapominać, analizując ówczesną naszą historię. Kanibalskie napaści młodych ekstremistów na kilka pokoleń tych pisarzy, których już nie ma, brutalne zrzucanie ich imion „ze statku nowoczesności” — to wulgarne deja vu, które my w różnych wariacjach już „przechodziliśmy”, demonstrując swój prymitywizm albo i ultrarewolucyjną tępogłowość. Niejeden z nas nie raz żałował, że wszystko na świecie urządzone jest nie tak, jak nam się chce, a dlatego trzeba liczyć się z tym, jak jest, a jeszcze z tym, że nie możemy jednym zamachem wszystkiego zmienić. Ta wymuszona retirada wkradła się do mojej wspomnieniowej sylwetki o Zemlaku dlatego, że pisząc ją, natknąłem się na jeszcze jeden recydyw literaturoznawczego powierzchownictwa, właściwego niektórym autorom diasporowym, którzy ze swojej „pięknej dali” uczą nas tego, jak i na co powinniśmy patrzeć w naszej literaturze. Ot, powiedzmy, „Łabędzi klucz” Wasyla Zemlaka — to coś beznadziejnie postkolonialnego, komiczna kotlarewszczyzna. Tak bezapelacyjnie twierdzi Marko Pawłyszyn, doktor filologii z Australii. Jak dla mnie — to jaskrawy syndrom tego literackiego snobizmu, który niekiedy demonstrują diasporowi literaturoznawcy średniej generacji, którzy wciąż silą się dopasować popularne zachodnie teorie do praktyki literackiej na Ukrainie, którą próbują „podrównać” pod zachodnie trendy. A wszystko, co nie mieści się w przeznaczonym dla nich łożu prokrustowym, — zaśniedziały anachronizm. To rzeczywiście nieoczekiwane i ciekawe. Ale jest tu jedno „ale” — próba nadania swoim teoretycznym diagnozom ostatecznej prawdy, która nie podlega żadnym zaskarżeniom czy sprostowaniom. Zniekształcona przez cenzurę, granicznie wykastrowana „Łabędzi klucz” zaniepokoiła wiernopoddańczych urzędników od literatury (pamiętam druzgocące artykuły w duchu Wiktora Kostiuczenki i oskarżenia od Wadyma Sobki: „To zjadliwa kułacka powieść!”) i oczarowała egzotyką przedstawionych ludzi i miejsc (Babilon nie mezopotamski, a ukraiński — na brzegach stepowej rzeki Czebreć). Niekonwencjonalność przedstawienia świata wiejskich sprawiedliwych i grzeszników, wysokie i drobne ich namiętności, rzeczywiście nowy skład i ład prozy opowiadania zwiastowały nową twórczą tendencję naszej powieściopisarstwa. Zaskoczona znienacka krytyka nie wiedziała, jak to nazwać i ochrzciła nowopowstałe zjawisko literackie rzeczywiście chimeryczną definicją „proza chimeryczna”, zaliczając do niej — oprócz dylogii Wasyla Zemlaka — „Gwiazdy i śledzie” oraz „Na jasne gwiazdy” Wiktora Miniajły, „Kamienne Pole” Romana Fedoriwa, „Kronikę miasta Jaropola” Jurija Szczerbaka, „Lwie serce” oraz „Wypędzenie z raju” Pawła Zahrebelnego, „Pożyczony mąż”, „Paradę planet” Jewhena Hucały, „Irij” Wołodymyra Drozda. Wszystko to było aktywnym zaprzeczeniem permanentnie kultywowanych półglinobitnego realizmu z propagandowym wypełnieniem oraz naftalinowego liryko-romantyzmu też z propagandowym wypełnieniem. Zresztą, nie będę tu zbaczał na literaturoznawcze rozważania — to próbowałem robić w swojej książce o Wasylu Zemlaku, której nie mogłem nie napisać, pamiętając swoją obietnicę. Ukazała się dopiero w 1994 roku w wydawnictwie „Dnipro”, które „wepchnęło” ją w serię „Zarys życia i twórczości”. Największe państwowe wydawnictwo, które już agoniło, nie mogło odmówić sobie kanonicznej rubrykacji wszystkich swoich książek — to było dla niego nienaruszalną zasadą. To, co napisałem, wydaje mi się, nie do końca mieściło się w łożu prokrustowym oznaczonej serii, bo przecież książka ta, na korzyść czy na szkodę jej — o tym można się spierać — była napisana w eseistycznym kluczu z kilkoma literaturoznawczymi dygresjami. Właśnie tam, gdzie chciałem wyjaśnić artystyczny fenomen Babiloniady Wasyla Zemlaka i jej wpływ na ukraińską prozę, ponieważ stała się swoistym katalizatorem dla znacznie śmielszych twórczych poszukiwań i zachęcała autorów — zwłaszcza młodszych generacji — do ucieczki od już beznadziejnie „wyrobionych” literackich złóż. Znacznie ciekawiej było mi pisać o jaskrawej ludzkiej osobowości Wasyla Sydorowycza. Znałem niemało rzeczywiście nieprzeciętnych ludzi, którzy wydawali się po prostu swoistymi dziełami sztuki. I on był pośród nich wszystkich bodaj najbarwniejszy. Zemlak był twórcą historii, w których nierzadko łączyły się filozoficzna przypowieść, absurd, niszczycielska satyra, smutna samoironia. Lubiłem, kiedy to u niego się zaczynało. Zapisywałem usłyszane wątki w dzienniku. Zatem siedzimy w „Eneaszu”, dokąd chodził jak uderzeniowiec kompracji do pracy. Częstuje, oczywiście, Wasyl Sydorowycz. Zawsze zostawiał za sobą to prawo i miękko odrzucał zamiary chętnych do finansowego przyłączenia się do niego. Opowiada, że był w oddziale partyzanckim, który nazywał się imienia Iwana Bohuna. Po wojnie, kiedy partia wymagała od dowódców pisania raportów o działalności oddziałów, a dowódcy chwalili się, jak dzięki ich wyczynom zostało zdobyte zwycięstwo nad Rzeszą, oddział imienia Bohuna wstecznie przemianowano na imię Aleksandra Suworowa. Nic, powiadają, nosić się z jakimiś tam nacjonalistycznymi kozackimi wodzami. Ja wciąż wypytywałem Wasyla Sydorowycza o konkretne operacje bojowe oddziału, którym dowodził po śmierci dowódcy, a Zemlak albo zmieniał temat na inny, albo zaczynał swoją opowieść od czasów Kartaginy i Hannibala, którzy wojowali z Rzymem, i jego wielomówne opowiadanie, przesypane przeciągłymi historycznymi ekskursami i sentencjami Napoleona, Bismarcka, Wellingtona i Clausewitza nijak nie mogło doczołgać się do partyzanckich dni. Tylko raz, kiedy w „Eneaszu” zgasło światło i my we dwóch siedzieliśmy przy stole w ciemnym kącie, a na ladzie nieśmiało drżał płomień świecy, właśnie wtedy do „Eneasza” wszedł z niezmienną gwiazdą Bohatera Związku Radzieckiego na piersiach Jurij Zbanacki. Cierpliwie czekał na bufetową Walerię, która gdzieś wyszła. Najwyraźniej Zbanacki zamierzał zjeść obiad. On, oczywiście, nas nie widział. Bo gdyby widział, to nie zacząłby starannie nacierać swojej gwiazdy. Jedną ręką wyciągnął z kieszeni chusteczkę do nosa, a drugą odpiął gwiazdę, chuchnął na nią i zaczął ją starannie trzeć. Najwyraźniej, żeby jaśniej błyszczała. Zemlak z nieukrywaną ironią obserwował to widowisko. A kiedy Zbanacki, nie doczekawszy się bufetowej, poszedł, Wasyl Sydorowycz powiedział: „Widzicie, jak kocha swoją zabawkę? Jak dziecko!”. A dalej zaczął opowiadać, że także mógłby mieć całą kolekcję takich regaliów. Powiadają, była taka historia. Siedzi w lesie oddział partyzancki, którym on dowodzi. Czeka nie wiadomo na co. Być może na zwycięstwo? Czy być może skądś na dobre jedzenie, bo wszyscy głodni jak wilki. Aż tu przychodzi posłaniec od Pyłypa Szulaka, który był dowódcą zgrupowania, do którego wchodził oddział imienia Bohuna. Kategoryczny rozkaz Szulaka: wziąć wieś czy to Mychajliwkę, czy Mykołajiwkę — już nie przypomnę sobie dokładnej nazwy. „Ależ takie rzeczy z marszu nie robią się — pouczająco mówi Zemlak — trzeba wszystko należycie zaplanować i przygotować”. Dopóki on planował i przygotowywał operację, po raz drugi przychodzi posłaniec Szulaka i powtarza rozkaz z groźbami i ultimatum. Ale Zemlak postanowił wziąć niespodziewanym atakiem niedaleki zakład spirytusowy. Dokładnie opowiedział, jak przygotowywano tę operację, jak ze wszystkich stron przeprowadzono atak. Błyskawicznie zajęli partyzanci zakład spirytusowy. Co prawda, żadnego Niemca tam nie było. Piją-świętują partyzanci, świętują zwycięstwo, aż tu znowu od Szulaka rozkaz: wziąć tę wieś. Zrozumiał Zemlak: nie uniknie wykonania rozkazu. Starannie zaplanował zajęcie wsi, ale wmieszała się armia radziecka — nagłym przełamaniem wzięła wieś. Ale i tam nie okazało się żadnego Niemca. „Tak właśnie wojowaliśmy, ale nie jednakowo raportowaliśmy” — wieloznacznie rzekł. Już później przeczytałem monografię rosyjskiego historyka Aleksandra Goguna „Stalińscy komandosi” (jest ona i w ukraińskim tłumaczeniu), gdzie odczarowuje się mity o masowym i heroicznym ruchu partyzanckim. To nie propagandowa, nie publicystyczna książka. To, można powiedzieć, naga empiria. I tam niemało mówi się i o strasznym partyzanckim szabrownictwie, od którego niewiarygodnie cierpiała ludność cywilna, i o szkodzie, którą partyzanci wyrządzali ludności cywilnej — powiedzmy, zabiją gdzieś Niemca — i pojawia się we wsi oddział karny okupantów. W najlepszym razie rozstrzeliwują co dziesiątego mieszkańca albo palą całą wieś razem z ludźmi. Oto i mierzcie cenę zabitego Niemca. Wyprowadzajcie współczynnik użyteczności partyzantów. Zresztą, to już inny temat, kto chce przeczytać dokładne i statystycznie gruntowne jego naświetlenie, tego odsyłam do wspomnianej monografii. Ja zaś czytam w dzienniku zaprotokołowane nowele z głosu Wasyla Zemlaka. Okazuje się, że wszystkie jego „bajki” zapisywał i reżyser filmowy Mykoła Maszczenko, który próbował swoich sił i w literaturze. Wydał ich całą książkę.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
W stołecznym kinie „Kijowska Ruś” odbyła się ogólnoukraińska premiera filmu „Tołoka”. A zamysł twórczy obrazu zrodził się u reżysera, autora scenariusza i jednego z producentów Mychajła Illenki ponad 50 lat temu.
Mychajło Illenko to ukraiński reżyser filmowy, scenarzysta, aktor, akademik Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, zasłużony działacz sztuki, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy im. Ołeksandra Dowżenki. Od 1997 roku jest organizatorem festiwalu filmowego „Otwarta noc”. Od 1994 roku kieruje kursem reżyserii filmu fabularnego w Instytucie Sztuk Ekranowych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. Iwana Karpenki-Karego. Członek Narodowego Związku Kinematografów Ukrainy. Został pierwszym przewodniczącym zarządu Ukraińskiej Akademii Filmowej. Najbardziej znane prace reżyserskie M. Illenki to: „Fu-czo”, „Siódma trasa”, „Ten, który przeszedł przez ogień” i inne.
Pomysł stworzenia filmu o fenomenie tołoki pojawił się u Mychajła Illenki 53 lata temu: po rozmowie z bratem, znanym reżyserem Jurijem Illenkiem. Podstawą obrazu stało się 66 wersów ballady Szewczenki „U tej Kateryny…”. To ballada o tym, jak w Katerynie zakochało się trzech kozaków. Swój wybór Kateryna powierzyła losowi: obiecała zostać żoną tego, kto wyzwoli z niewoli jej brata. Dwóch z trzech kozaków zginęło, próbując wypełnić warunki umowy, trzeciemu udało się uratować brata, ale brat Kateryny okazał się nie bratem, a jej ukochanym… Czekać na „brata” Kateryna według fabuły filmu będzie musiała niejedno stulecie, nie starzejąc się i nie tracąc nadziei. Ta opowieść, niczym przypowieść, przelatuje przez historię Ukrainy, odtwarza jej dramatyczne i heroiczne epizody. Każda próba niszczy chatę Kateryny. Ale ona uparcie, jak i wiele pokoleń Ukraińców, znowu i znowu podnosi ją z ruin.
Fabułę uzupełniono wspomnieniami z dzieciństwa legendarnego aktora Iwana Mykołajczuka. Sylwetki postaci zaczęły wyrastać do nieoczekiwanych rozmiarów po spotkaniach Mychajła Illenki z ochotnikami i wolontariuszami ATO, do których reżyser jeździł w latach 2014—2016, pokazując fragmenty niedokończonej „Tołoki” wraz z filmem „Ten, który przeszedł przez ogień”.
A lejtmotywem obrazu stała się autorska wersja ukraińskiej pieśni ludowej „Czarne oczka, jak tarnina” (w interpretacji Mychajła Illenki „Ukraińska ludowa kamasutra”). Pieśń w filmie wykonali znani muzycy, aktorzy, wolontariusze. Sound-producentem utworu jest Serhij Fomenko (Foma).
Jak twierdzą twórcy obrazu, wiek ukraińskiej chaty jest krótki — od wojny do wojny. Gdyby nie tołoka, nie byłoby gdzie spotkać swojego ukochanego. Dzięki tołoce żadna chata na Ukrainie nigdy nie była „z boku”, a zawsze w centrum uwagi.
Projekt filmowy „Tołoka” stał się jednym ze zwycięzców 3. konkursu selekcyjnego Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina. W rezultacie dofinansowania obraz otrzymał państwowe wsparcie finansowe w wysokości prawie 28,4 miliona hrywien, co stanowi 98 procent całkowitego kosztu produkcji.
Romantyczna ballada „Tołoka” została stworzona przez firmę „Illenko Film”. Dystrybucją zajmuje się firma Ukrainian Film Distribution. Kampania promocyjna filmu odbywa się przy wsparciu Fundacji Charytatywnej Ihora Jankowskiego. Generalnym partnerem medialnym jest kanał telewizyjny ICTV.
Zgodnie z zamysłem reżysera, pierwszymi widzami „Tołoki” zostali właśnie żołnierze oraz ludność cywilna ze strefy prowadzenia Operacji Połączonych Sił (OOS). Przedpremierowa trasa obrazu po strefie OOS odbyła się jesienią 2019 roku przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury. Mychajło Illenko oraz aktorzy obrazu odwiedzili ponad dwadzieścia miast i osiedli obwodów donieckiego i ługańskiego.
Tuż przed startem dystrybucji zespół filmu ogłosił wspólny projekt z fundacją „Powróć żywy”, na mocy którego siedem hrywien z każdego biletu na „Tołokę” zostanie przekazanych na fundację i skierowanych na pomoc armii.
W dniu ogólnoukraińskiej premiery „Tołoki” przedstawiciele mediów mieli możliwość porozmawiać z jej twórcami.
— Nasz film to czterystuletnia podróż chaty Kateryny przez przestrzenie ryzykownego rolnictwa w warunkach niekompatybilnych z życiem, w poszukiwaniu tajemnicy tołoki — opowiedział Mychajło Illenko. — Tołoka ma wiele tajemnic. Tołoka to nie tylko proces budowlany. To strategiczny zasób istnienia Ukrainy, który był nawet wtedy, gdy ona jeszcze nie nazywała się Ukrainą.
W murach ukraińskiej chaty tkwi wielka tajemnica niezniszczalności Ukrainy. Bo jest tołoka. Gdziekolwiek zdarzy się nieszczęście — obok jest glina, woda, rośliny, z których można zrobić szkielet. Zbierze się tołoka — i obok pogorzeliska już podnosi się nowa chata. Ona daje szansę na życie. Tołoka to unikalny, zwycięski system ukraińskiego samoratownictwa. Ale, jakkolwiek dziwnie to brzmi, nie pozostawiła śladu w ukraińskiej kulturze. Przynajmniej ja nie znalazłem jej ani w poezji, ani w malarstwie, ani w kinie. Zatem dzisiaj premiera nie tylko filmu, a premiera samej tołoki, o której z jakiegoś powodu nie mówiono.
Wiele razy z Ukrainą się żegnano, ale za każdym razem odradzała się, jak ukraińska chata. Oczywiście, to gorzkie lekcje historii, w jednym filmie nie można zebrać wszystkich jej odcieni. W finale pojawia się ukraińska ludowa kamasutra, która zwycięża swoją miłością. A naszym zadaniem jest w końcu wyrwać się z zaklętego kręgu, w którym przebywamy niejedno stulecie.
Istnieje kino protokolarne i poetyckie. W protokolarnym rzeczy nazywa się po imieniu. A jedną z oznak kina poetyckiego dla mnie jest poezja. Przecież nie można opowiedzieć wiersza własnymi słowami, trzeba go zacytować. Tam jest tajemnica. Bez tajemnicy nie jest dla mnie interesujące kręcenie kina, nie jest interesujące takie kino też oglądać.
Mnie pytają, dlaczego w filmie nie odzwierciedlono wydarzeń ostatnich lat. Kino to mechanizm, który ma swoją inercję. Film został uruchomiony według określonego scenariusza. I kiedy po długiej przerwie wznowiliśmy zdjęcia, to już nie mogliśmy go całkowicie przerobić. Ale, aby zaktualizować wydarzenia naszych czasów, zmienialiśmy niektóre kwestie. Ostatnia tołoka w naszym filmie odbywa się na Krymie. I, zapewne, nie jest ona ostatnia. Będziemy musieli jeszcze zbierać tołokę.
— „Tołoka” to jeden z najlepszych ukraińskich filmów nakręconych w ostatniej dekadzie. Autorowi udało się objąć najważniejsze momenty ukraińskiej historii. Chciałoby się, żeby film obejrzało jak najwięcej widzów — podkreślił dyrektor generalny firmy Ukrainian Film Distribution Andrij Diaczenko.
— Ten film dla mnie brzmi jak hymn ukraińskiego wolontariatu — wyznał założyciel Fundacji „Powróć żywy” Witalij Dejneha. — Jeśli kiedykolwiek pomagaliście armii i Majdanowi albo braliście udział w wydarzeniach historycznych w jakikolwiek sposób — to będziecie mogli poczuć, że on jest o was. Gwarantuję, że to kino nie pozostawi was obojętnymi. I właśnie dlatego zgodziliśmy się z nim współpracować.
— Dla nas to bardzo ważny dzień, wszyscy bardzo się denerwujemy — zaznaczyła odtwórczyni głównej roli Iwanka Illenko. — Mam nadzieję, że film spodoba się widzowi. Chciałabym go obejrzeć za jakieś dziesięć lat, żeby porównać swoje wrażenia teraz i wtedy. Życzę nam zwycięstwa, abyśmy razem zbudowali ukraińską chatę.
— W dzieciństwie miałem szczęście całkowicie świadomie trafiać na takie tołoki, które były związane z jednoczeniem ludzi robiących pilną i potrzebną rzecz — wspominał ludowy artysta Ukrainy Bohdan Beniuk. — Widziałem, jak wielka praca była wykonywana do 3-4 godziny po południu. A potem ci ludzie, którzy tak gorliwie pracowali, bardzo pięknie śpiewali, cieszyli się z tego, co zrobili. To był nasz zapas wytrzymałości. Z drżeniem czekałem, kiedy zobaczę już zmontowane kino. Autorskie taśmy Mychajła Illenki to fantastyczne kino. Wierzę, że ten film nauczy nas wielu mądrych rzeczy. Jestem pewien, że przed nami czeka wiele jasnych momentów. A my musimy trzymać się razem i czuć ciepłe dłonie jeden drugiego. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
Dom Muzyki Organowej i Kameralnej już od trzydziestu lat pozostaje sercem życia twórczego Białej Cerkwi. Niedawno odbył się tu uroczysty koncert poświęcony jubileuszowi jednego z najjaśniejszych ośrodków kulturalnych Kijowszczyzny. Sztuka organowa Ukrainy rozpoczęła swój jubileuszowy rok 2020 koncertem 15 stycznia, który poświęcono 110. rocznicy urodzin Arsenija Kotlarewskiego — założyciela profesjonalnej szkoły organowej naszego kraju. Przez 50 lat istnienia klasy organowe Ukrainy wykształciły 40 doświadczonych specjalistów, którzy dziś pracują jako soliści w salach koncertowych, wykładają w placówkach edukacyjnych Ukrainy i za granicą. 11 organistów otrzymało zaszczytne tytuły zasłużonych i ludowych artystów Ukrainy. Na lata 70. i 80. XX wieku przypada rozkwit rodzimej sztuki organowej. Właśnie w tym okresie utworzono Białocerkiewski Dom Muzyki Organowej i Kameralnej. A 7 marca 1990 roku sala gościnnie zaprosiła pierwszych słuchaczy na koncert w wykonaniu solistki Republikańskiego Domu Muzyki Organowej i Kameralnej, obecnie ludowej artystki Ukrainy Iryny Kalinowskiej. Przez trzydzieści lat istnienia Białocerkiewski Dom Muzyki Organowej i Kameralnej stał się jedną z najlepszych sal koncertowych Ukrainy ze swoją unikalną akustyką i wspaniałym brzmieniem organów. W czasie pracy sali nawiązano ścisłe więzi twórcze z najlepszymi wykonawcami i zespołami muzycznymi kraju. Wielu zasłużonych i ludowych artystów Ukrainy, laureatów ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów oraz festiwali przyjeżdżało do Białej Cerkwi. Również tutaj swoje koncerty dawali muzycy z USA, Wielkiej Brytanii, Belgii, Holandii, Szwajcarii, Włoch, Niemiec, Austrii, Słowacji, Polski, Norwegii, Szwajcarii, Łotwy, Litwy, Mołdawii, Białorusi, Rosji, Japonii, Chin. Dzięki wsparciu i entuzjazmowi wykonawców oraz zespołów muzycznych, które współpracują z Domem przez wszystkie te lata, zdołano tu zachować coroczny festiwal „Złota jesień”, który jesienią odbędzie się już po raz 28. z rzędu. Scena Domu Muzyki Organowej i Kameralnej dla wielu absolwentów szkół muzycznych Białej Cerkwi stała się trampoliną do konserwatoriów i szkół muzycznych. Swoje twórcze pomysły wciela tu w życie artystyczny klub jazzowy. Delegacje turystyczne, które przyjeżdżają do Białej Cerkwi, bardzo chcą trafić tutaj, aby posłuchać organów i podziwiać zabytek architektury XVIII wieku. Tego wieczoru rozbrzmiewało wiele ciepłych słów powitalnych od przedstawicieli Narodowej Filharmonii Ukrainy, Białocerkiewskiego Narodowego Uniwersytetu Agrarnego, Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, Kijowskiej Rady Obwodowej oraz Białocerkiewskich rad miejskiej i rejonowej, miejskiego wydziału kultury, artystów i działaczy społecznych Białocerkiewszczyzny. Pracownicy Domu Muzyki Organowej i Kameralnej otrzymali dyplomy honorowe i inne wyróżnienia. Dyrektor Narodowego Domu Muzyki Organowej i Kameralnej Ukrainy, zasłużony działacz sztuki Tetiana Stachorska podkreśliła, że osiągnięcia twórcze tego zespołu są znaczącym wkładem w skarbnicę duchowego wzbogacenia mieszkańców Białej Cerkwi i całej ukraińskiej sztuki wykonawczej. Ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Koszuba wspomniał pierwszego dyrektora Ołeksandra Szabelnego. Zasłużona artystka Tetiana Orłowa zaznaczyła, że muzyka pomaga słuchaczom na jakiś czas zapomnieć o swoich problemach i zanurzyć się w pięknym świecie sztuki. A dyrektor Białocerkiewskiego Domu Muzyki Organowej i Kameralnej Wołodymyr Klujew zaprosił słuchaczy do przychodzenia na kolejne koncerty i podzielił się planami zespołu na przyszłość. Podczas jubileuszowego koncertu brzmiały organy, rozbrzmiewały pieśni. Swoją sztukę wdzięcznej publiczności darowali: solistka Białocerkiewskiego Domu Muzyki Organowej i Kameralnej, zasłużona artystka Ukrainy Tetiana Orłowa (organy), a także goście ze stolicy — soliści Narodowego Domu Muzyki Organowej i Kameralnej Ukrainy, ludowi artyści Wołodymyr Koszuba (organy) i Iryna Kalinowska (organy), a także zasłużona artystka Iryna Chareczko (organy); soliści Narodowej Filharmonii Ukrainy — zasłużona artystka Jelyzaweta Lipitiuk (sopran) i laureat międzynarodowych konkursów Serhij Bortnyk (tenor). W ich wykonaniu zabrzmiały utwory G. Händla, A. Vivaldiego, F. Schuberta, P. d’Acosty, A. Guilmanta, J. Zwarta, W. Nazarowa, Ch. Stanforda, F. Jamesa, A. Ketèlbeya.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
reżyserskie chwyty, które wpływają na stan emocjonalny widza, zmuszają go do myślenia. A dotrzeć do serc widzów jest w rzeczywistości bardzo trudno. *** Gorzka i śmieszna, dowcipna i filozoficzna sztuka Anatolija Diaczenki „Belweder” skłania do refleksji. Została napisana prawie 30 lat temu, ale jest aktualna również dzisiaj. Nie wiadomo, jakimi drogami los przywiódł dwie kobiety na wysypisko śmieci. Jedna z nich urządza swój mały świat i chowa się w nim za wyimaginowanymi ścianami pałacu z belwederem. Druga — przeszukuje śmieci, zbierając wszystko, co może przydać się do życia. Ale nagłe pojawienie się nieznajomego, który przychodzi i pada bez zmysłów, prowadzi do konfliktu między dwiema kobietami. W próbach dojścia do porozumienia ujawniają się ich losy i charaktery, ból oraz światopoglądy. Z czasem wyjaśnia się, kim jest ten nieznajomy. Ale czy jest on tym, za kogo się podaje? Możliwe, że to prezydent kraju, a może szaleniec, który uciekł ze szpitala psychiatrycznego. Aktorzy Kateryna Stepankowa, Łarysa Rusnak i Achtem Seitabłajew przez dwie godziny trzymają widzów w napięciu, ale odgadnąć, czym zakończy się ta niezwykła historia, z pewnością mało kto zdoła aż do samego finału. Oprócz niemal kryminalnej fabuły spektakl zmusi do przemyślenia wielu spraw, w szczególności tego, jak daleko wybrani przez naród są od tych, którzy na nich zagłosowali, im bywa trudno nawet zrozumieć te problemy, które niepokoją przeciętnych obywateli. Wielu zapamięta scenograficzne rozwiązanie Iryny Horszkowej. Jest tu samochód, który nigdzie nie jedzie, aparat telefoniczny, z którego nie można zadzwonić, i telewizor, który nie pokazuje. Jednak wraz z rozwojem wydarzeń te dekoracje mogą również „ożyć”. Teatr nie daje konkretnych odpowiedzi na pytania. Ale zmusza ludzi, by sami szukali tych odpowiedzi, a czasami skłania do tego, by coś zmienić w swoim życiu. mają nieprzeciętny talent, zazwyczaj pracują tam, gdzie jest twórczość i to, co przynosi ludziom radość każdego dnia. Pogratulowała wystawy, do otwarcia której trzeba było przejść długą drogę. — Mam dwie hipostazy, ponieważ teatr i malarstwo są niepodzielne w moim życiu — opowiedziała Wałentyna Pławun. — W teatrze służę prawie trzydzieści lat. To współtwórczość dramaturgów, reżyserów, aktorów. A twórczość — to twoje wewnętrzne terytorium, gdzie patrzysz w oczy swojej modelce, tworzysz sam na sam ze sobą. Praca z ludźmi i intymność — dwie hipostazy, które dzisiaj widzicie, które przekazuję pod wasz osąd. Jestem wdzięczna ludziom, którzy prowadzili mnie do tej wystawy, którzy opiekowali się, pomagali. Gdyby nie oni, to te prace najprawdopodobniej stałyby na regałach, kostiumy wisiałyby w teatrze. A artysta powinien wystawiać się, żeby go widziano i znano. Dla twórcy wystawa osobista to wielkie święto, a obrazy w salach wystawowych mają zupełnie inny wygląd niż w pracowni. Zawsze denerwuję się przed teatralną premierą, tak samo — przed tą wystawą. Szczególne podziękowania dla muzeum, które mnie przygarnęło, ogrzało moje prace. Mam nadzieję, że tutaj będę jeszcze pojawiać się ze swoimi nowymi projektami. Artystka otrzymała wiele szczerych gratulacji od wielbicieli twórczości. Brzmiała wysoka poezja. A stworzyć świąteczny nastrój pomogły piosenkarka Maryna Jurasowa i koncertmistrzyni Marija Szerszniowa (fortepian), które podarowały wieczór jazzu. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Repertuar Kijowskich Akademickich Warsztatów Sztuki Teatralnej „Suzirja” wzbogacił się niedawno o dwa nowe spektakle. Kateryna Stepankowa na scenie głównej wystawiła tragikomedię „Belweder” według sztuki Anatolija Diaczenki, a młoda reżyserka Iryna Hoczaszwili na mikroscenie – tragifarsę „Krzyk pod lodem” na motywach sztuki Bertolta Brechta „Strach i nędza III Rzeszy”. Obie inscenizacje zmuszają widza do refleksji nad trudnymi procesami, które obecnie zachodzą w naszym społeczeństwie. W spektaklu „Krzyk pod lodem” na scenie występuje sześć rodzin, które szukają dialogu z władzą. Okazuje się jednak, że władza już przeniknęła do wnętrza tych rodzin. Dyktatura żyje w sercach najbliższych ludzi. Twórcy spektaklu próbują znaleźć odpowiedzi na pytania: kim staje się człowiek, który otrzymał władzę lub iluzję władzy? Czy jest teraz zdolny do słuchania? Jak długo jeszcze może istnieć taka rodzina? – Kocham teatr intelektualny. Dla mnie ważne jest, aby niósł myśl. Żeby teatr wzywał widzów nie tylko do współczucia. Choć współczucie też jest ważne, jeśli jesteś w stu procentach pewien, że tej postaci trzeba współczuć – opowiada Iryna Hoczaszwili. – Chciałam, aby widz, który będzie oglądał spektakl, krytycznie oceniał postacie. Wybraliśmy taki materiał, ponieważ w kraju trwa wojna. A właśnie w tej sztuce Bertolt Brecht położył nacisk na to, jak niszczą się relacje między ludźmi. Chciałam porozmawiać o tym, jak niszczą się one między mężczyzną a kobietą w warunkach surowej dyktatury władzy, w warunkach wojny. I odpowiedzialność spada tutaj przede wszystkim na kobietę. Od niej zależy sytuacja w rodzinie. Kompozycja jest zbudowana tak, że od sceny do sceny relacje w rodzinie coraz bardziej niszczą się z winy kobiety. Zwróciłam się z pomysłem wystawienia tego spektaklu na mikroscenie Kijowskich Akademickich Warsztatów Sztuki Teatralnej „Suzirja” do dyrektora artystycznego teatru, narodowego artysty Ukrainy Ołeksija Kużelnego. Zainteresował go, a anturaż mikrosceny idealnie pasował do inscenizacji. Wśród aktorów jest Jurij Potapenko, który od wielu lat służy w Kijowskim Narodowym Akademickim Młodym Teatrze. Switłana Szałyha pracowała w Winnickim Akademickim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym imienia Mykoły Sadowskiego oraz Małym Teatrze Dramatycznym. Ludmyła Kandrajewa i Eduard Sołohub – w teatrze „Brawo” oraz w antrepryzach. Roman Łystopad to aktor Teatru na Mychajliwskiej. Mamy także dwa debiuty. Wiktorija Taran ukończyła kurs aktorski Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia Iwana Karpenki-Karego, później studiowała na reżyserii, a w teatrze wcześniej nie grała. Ksenija Roskoszna jest śpiewaczką operową. W spektaklu wykorzystano muzykę Mozarta, dobrano do niej słowa Bertolta Brechta. Potrzebna tu była „wieczna” muzyka, która uosabiałaby to, że poruszone w spektaklu problemy będą aktualne w każdych czasach. Wykorzystujemy również przejścia plastyczne do muzyki Swiridowa. Czas w naszej interpretacji to lalkarz, a wszyscy bohaterowie to lalki. Odpowiednie rozwiązanie plastyczne, którym zajmował się Jurij Potapenko, a balet stworzył Maksym Bułhakow. Jestem zadowolona z ich pracy, mam nadzieję, że jeszcze będziemy razem pracować. Gatunek spektaklu to tragifarsa. Niektórym może się wydawać, że komedia jest lekkomyślna. W rzeczywistości jest w niej więcej głębi i prawdy niż w innych gatunkach. Poprzez szereg skojarzeń próbujemy krytycznie spojrzeć na wydarzenia spektaklu i wyciągnąć wnioski. Scenografia u nas też jest jedną z postaci. Kamień to zły los. A ściana – nieprzystępna władza, ona oddala, tworzy konflikty, działa jak agresor na relacje między ludźmi. Pod koniec spektaklu jest scena, kiedy ludzie podchodzą do ściany, próbują ją rozerwać i wyciągnąć rękę przez ścianę. W spektaklu pokazane są wizerunki lalek, które przechodzą ze sceny do sceny. Aktorzy grają różnych bohaterów, dlatego mają tylko elementy kostiumów, które sugerują, że to szturmowiec, robotnik, Żydówka i inni. Premiera odbyła się 11 grudnia. Od tego czasu odbyło się 5 pokazów. Spektakl zmienia się, aktorzy stale wnoszą do niego coś od siebie. Jeśli widz wychodzi po pokazie i zaczyna rozmyślać nad poruszonymi tu kwestiami, jeśli dotknęło go to do żywego – to udany spektakl. Kino na zawsze pozostanie takim, jakim je nakręcono. A spektakl to żywy organizm, który oddycha, uczy się chodzić.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna Pławun to malarka i kostiumografka, scenografka Narodowego Akademickiego Teatru Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki, członkini Narodowego Związku Artystów Ukrainy oraz Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy. Ukończyła Kijowski Instytut Sztuki, wydział malarstwa, pracownię scenografii Danyła Lidera. W teatrze im. Łesi Ukrainki pracuje od 1991 roku. Artystka jest autorką kostiumów do ponad 70 spektakli, wśród których są: „Aniołek, czyli seksualne nerwice naszych rodziców” L. Berfusa, „Ostatnia miłość” W. Mucharjanowa według I. Baszewisa Singera, „Świąteczne urojenia”, „Wieża Pizańska” N. Ptuszkiny, „Moje drwiące szczęście” L. Maljugina, „Napoleon i korsykanka” I. Hubacza, „Drzewa umierają stojąc” A. Casony, N. Ptuszkiny, „Aktorka ma zawsze osiemnaście lat” Johna Marella (reżyser Dawid Babajew) i in. Walentyna Pławun łączy pracę nad tworzeniem teatralnych szkiców i kostiumów z czysto osobistą twórczością, kiedy pozostaje sam na sam ze swoją Muzą, myślami, uczuciami i natchnieniem. Na malarstwo Walentyny wielki wpływ miała Zinaida Serebriakowa (1887—1967) — artystka z twórczej dynastii Benois-Lanceray-Serebriakow, uczestniczka stowarzyszenia „Świat Sztuki”, jedna z pierwszych rosyjskich kobiet-artystek, które weszły do historii sztuki. Obrazy Walentyny Pławun stały się okładkami dwóch numerów informacyjno-analitycznego, kulturoznawczego magazynu młodzieżowego „Stina” w 2019 i 2020 roku. Międzynarodowe Centrum Wystawiennicze Muzeum Historii Miasta Kijowa zaprezentowało wystawę Walentyny Pławun „Dwie hipostazy”. Projekt ten łączy w sobie sztukę portretu oraz kunszt tworzenia kostiumu teatralnego. Otwarcie wystawy odbyło się w dniu urodzin artystki. Artystka bierze aktywny udział w krajowych i międzynarodowych wystawach, aukcjach oraz konkursach, jej prace znajdują się w prywatnych kolekcjach na Ukrainie, w Niemczech, Austrii i Rosji. Wystawa „Dwie hipostazy” to rozmowa o zdolności Twórcy do bycia nie tylko artystą i filozofem świata wewnętrznego oraz pryzmatu, przez który artysta patrzy na świat, ale o zdolności tworzenia w unisonie ze światem, z innymi artystami, odczuwania siebie nawzajem i budowania we współautorstwie katarktycznej Sztuki. Przez długi czas portret był jedynym środkiem odtwarzania wizerunku człowieka. Jego tradycja bierze początek ze tworzenia ikon i ma podtekst duchowy: wizerunek człowieka jest w stanie przekazać nie tylko jego stan fizyczny, ale także stać się malarskim ucieleśnieniem charakteru i duszy. W swoich pracach Walentyna Pławun bada świat wewnętrzny człowieka oraz psychologiczny wpływ portretu. Artystka odkrywa temat kobiecości, a także porusza kwestie genderowe w teraźniejszości i przeszłości Ukrainy, miejsce kobiety w przestrzeni informacyjnej, feminizm i psychoanalizę. Perełką malarskiej części ekspozycji stał się portret ludowej artystki Ukrainy Łarysy Kadocznikowej, której światową sławę przyniosła główna rola kobieca w filmie Paradżanowa „Cienie zapomnianych przodków”. Wśród płócien zaprezentowano także portrety znanej reżyserki teatralnej, tłumaczki i psycholożki Ałły Rybikowej, poety Wołodymyra Wolnego oraz autoportrety samej artystki. Inna część ekspozycji przedstawia kostium teatralny i jego szkice. Oddzielnym ciekawym elementem tego bloku są kostiumy do ukraińsko-niemieckiego projektu teatralnego „Marat/Sade”, którego prezentacja odbyła się w Monachium. Do tego spektaklu Walentyna stworzyła kilkadziesiąt kostiumów, które podkreślają psychologizm utworu. „Kostium to jak skóra, w której żyje wizerunek bohatera. Daje ona możliwość od razu, na podświadomym poziomie, określić, kto jest przed tobą, jaki świat wewnętrzny niesie bohater” — jest przekonana artystka. Natalia Kostylewa podkreśliła, że dla niej wielkim zaszczytem jest bycie kuratorem wystawy. Walentyna przyozdobiła salę nie po prostu klasyką, a czarującymi twarzami, czarującymi kwiatami. Zobaczone tutaj pomoże przeżyć katharsis, które oczyszcza nasze dusze. Według przekonania dyrektor MCW Muzeum Historii Miasta Kijowa Tetiany Kosteckiej, takie kobiety jak Walentyna Pławun, obowiązkowo Natalia Kostylewa, Tetiana Kostecka i Walentyna Pławun
Tłumaczenie maszynowe
Inesa ATAMANCZUK, Zaporoże – Kijów, zdjęcie autorki
W Kijowie, na Trojeszczynie, w Miejskim Salonie Sztuki odbyła się wystawa prac malarza Wołodymyra Nemyry „Semiotyka barw”. W labiryncie nowej zabudowy tymczasowego typu placówka kultury z lakonicznym szyldem „Salon Sztuki” jednym oknem patrzy na cerkiew, drugim na policję. Do galerii przytulają się krzewy i drzewa, a wewnątrz posiada ona przestronną salę, w której, jak słusznie zauważyła pisarka Oksana Dumańska, „tyle światła, ile trzeba”, i każdemu obrazowi znaleziono miejsce, gdzie brzmi on jasną nutą we wspólnym akordzie wystawy. „Semiotyka barw” rozpoczęła swój ruch w styczniu ze Lwowa, z Sali Wystawowej Pałacu Hnata Chotkewycza.
Lwowski desant kulturalny zebrał w Kijowie przyjaciół i wielbicieli artysty oraz jego twórczej rodziny. Rodzina Wołodymyra i Kateryny Nemyrów to harmonijne połączenie malarstwa i rzeźby, muzyki oraz twórczości literackiej. Zaproszenie od córki, piosenkarki Mariany Sadowskiej, na Facebooku nadało wydarzeniu poczucie jej obecności: „Wołodymyr Nemyra – to mój bardzo osobisty +drogowskaz+ – bo to taki artysta, który przez całe swoje życie, przez wszystkie radosne i nie tylko momenty, przez wszystkie możliwe codzienne trudności i niecodzienne próby, przez wszystkie +góry i doliny+ idzie jakoś tak spokojnie i pewnie, nie gubiąc swojej ścieżki, swojego stylu, nie zdradzając siebie, nie zatrzymując się. On po prostu tworzy. I nie dla kogoś, dla sukcesu, +pod widza+, pod zamówienie, a po prostu tak. Bo nie może nie malować. Nie tworzyć”.
Muzyka towarzyszyła otwarciu wystawy: grał młody skrzypek, śpiewały dziewczęta z „Derewyczky” i w harmonijnym połączeniu brzmiały płótna mistrza. Obrazy można oglądać, potem odchodzić i słyszeć rytmy, potem odchodzić dalej i słyszeć echo melodii... Pochłania w swoją przestrzeń „Carmina Burana”, pędzi złoty „Bóg Jaryło”, wznosi się do nieba cerkiewka, zniszczona na ziemi, wschodzi słońce, jak nadzieja, nad stateczkami, które marzą o morzu...
Każdy znajdzie tutaj swoje sensy. Wołodymyr Nemyra w swojej twórczości jest współbrzmiący z Wałentynem Sylwestrowem, który nadaje żywej wody świętym, podręcznikowym pojęciom. Ktoś poczuje tutaj muzykę Čiurlionisa. Organicznie i silnie odbijają się echem motywy i teksty pieśni ludowych – podziękowania za nastrój dla „Derewyczky”...
Jak dla mnie, pod względem sposobu wyrażania siebie bywają ludzie-eseje, ludzie-nowiny, ludzie-powieści, można spotkać człowieka-powieść... Wołodymyr Nemyra w swojej twórczości to traktat filozoficzny, który w codziennym dostrzega wieczne i czyni je zrozumiałym oraz bliskim.
Na wystawę do Kijowa przyjechałam z Zaporoża. Nasza wirtualna znajomość z Kateryną Nemyrą latem 2017 roku z czasem przekształciła się w silną więź i wzajemne wsparcie – działań artystycznych, literackich i oświatowych oraz idei.
Praca dzieci nad ilustracją książkową w bezpośrednim kontakcie z autorem łączy Nową Kachowkę i Lwów... Lekcje rysunku, które zorganizowała dla dzieci Kateryna Nemyra w Nowym Jaryczowie, mają echo w zaporoskiej wsi Hnariwśke, gdzie prowadzi je Natalja Marczuk. Naukę twórczej współpracy z dziećmi, wyłożoną w książce „Każde dziecko – artysta”, wspierają wszyscy, którzy kontaktowali się z Kateryną Nemyrą, brali udział w jej warsztatach, bywali na wystawach rodziny – w Enerhodarze, Zaporożu, Berdiańsku, Mariupolu, Kropywnyckim. Ta dyplomacja ludowa, według określenia Oksany Dumańskiej, łączy Lwów z centrum i wschodem Ukrainy.
W pracy twórczej rodzina artystów jest niepodzielna. Dlatego, być może, stała się centrum wystawy Wołodymyra Nemyry niewielka rzeźba autorstwa Kateryny, która ma odbicie także w malarskim tryptyku.
„Mówią, że sztuka jest ponad wszystkim i powinna być poza polityką. A to nieprawda – uważa Kateryna Nemyra. – Sztuka zawsze jest z polityką. I ona tworzy politykę. Bo człowiek, który w młodym wieku bierze skrzypce (i pędzel. – Aut.) – ...zawsze będzie wysoki i silny, i zawsze będzie wzorem dla innych... i w najtrudniejszych momentach będzie wydobywał melodię, która wszystkich uczyni czystszymi, silniejszymi...”
Powitać artystę na wystawie przyszli muzykolog Oksana Komarowska, historyk i pisarz Serhij Biłokiń, poeta i historyk sztuki Anatolij Horowy oraz inni.
Wołodymyr Nemyra – artysta-grafik, malarz, działacz kulturalny, ilustrator książek. Członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Uczył się u Romana Selśkiego i Zenowija Flinty. Światopogląd artysty uformował się pod wpływem ukraińskich artystów-modernistów – Grupy Nowojorskiej Jurija Sołowija, Mychajła Dzyndry, Emmy Andijewśkiej, którzy tworzyli w USA jeszcze w latach 1960–1980.
W 1975 roku ukończył Lwowski Państwowy Instytut Sztuki Użytkowej i Dekoracyjnej, wydział ceramiki (obecnie – Lwowska Narodowa Akademia Sztuk Pięknych).
W 1993 – wyjechał do USA. Mieszkał w Chicago, Nowym Jorku, Cleveland. Razem z żoną – rzeźbiarką Kateryną Nemyrą, zorganizował tam centrum sztuki „Switłycia”, wokół którego skupiała się twórcza młodzież. W Centrum prowadzono wieczory literacko-artystyczne, wystawy ukraińskich, europejskich i amerykańskich artystów, naukę sztuk plastycznych dla dzieci. W 2008 roku artysta powrócił na Ukrainę.
Liczne wystawy artysty odbyły się w USA (Waszyngton, Cleveland, Detroit) i Kanadzie (Toronto), na Ukrainie (Lwów, Kijów, Czerniowce, Mariupol, Nowa Kachowka, Berdiańsk, Zaporoże, Kropywnycki, Łuck itd.), Litwie (Prienai), Polsce (Warszawa).
Bądźmy razem! P R Z E D P Ł A T A—2 0 2 0 Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Szanowni czytelnicy, następny numer
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Mega-Poligraf”, gazety ukażą się w kwietniu, po zakończeniu kwarantanny. na 1 miesiąc 19 hrywien 82 kopiejki. na pół roku 107 hrywien 32 kopiejki.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redakcji: Pawło Mowczan. Redaktor naczelny: Mykoła Cymbaluk. Kolegium redakcyjne: Lubow Hołota (przewodnicząca), Pawło Mowczan, Ołeksandr Ponomariw, Mykoła Tymoszyk, Heorhij Filipczuk, Mykoła Cymbaluk, Iwan Juszcuk. Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych: Natalija Skrynnyk. 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialny sekretarz
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olga ŻMUDOWSKA
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe