Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

Twarze ze zdjęcia na ścianie. Losy ludzkie oczami studentów dziennikarstwa KNUKiM

Слово Просвіти, №12–13 за 2021 рік

Ten zbiór materiałów studentów pierwszego roku Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki (KNUKiM), na którym wykładam kurs wykładowy „Podstawy dziennikarstwa”, jest wynikiem jednego z moich licznych ćwiczeń twórczych, zapożyczonych w czasie staży naukowych za granicą i studiowania praktyki lokalnego dziennikarstwa. Takimi ćwiczeniami staram się przywrócić ludzką twarz naszej, niemal całkowicie zdenacjonalizowanej, prasie. Mykoła TYMOWSZYK. Poprosiłem urodzonych w trzecim tysiącleciu pierwszoroczniaków, aby „rozgadali” którąś z dziesiątek domowych fotografii. Zazwyczaj w domach czy mieszkaniach ich krewnych – przeważnie babć i dziadków – takie zdjęcia, zgodnie z dawną ukraińską tradycją, wiszą jak ikony na ścianach, w ramach obramowanych wyszywanymi ręcznikami. Dziesięcioleciami obserwują one tych, którzy mieszkają w tej chacie, jakby wyczekując pytań: kim jesteśmy, za co, dlaczego, po co? Bohaterami tekstów moich wychowanków są zwykli Ukraińcy. Krótko i w różnym stylu narracji przedstawiono historie rodzin, w których odbija się niełatwy ukraiński los. To jest to, co oczyszcza, skłania do myślenia, współodczuwania, nakładania przeczytanych faktów na kanwę losów własnych rodzin. To zakorzenia w przeszłości samego siebie, kształtuje pewien zestaw głównych życiowych orientacji i zasad, niszczy mentalność milionów niepamiętających swoich korzeni ludzi, którzy dziesięcioleciami byli wychowywani przez obcą dla Ukraińców władzę za pomocą scholastycznych ideologicznych haseł. Zwróć uwagę, szanowny czytelniku, na zakres tematyczny tekstów: trzy ukraińskie wielkie głody lat 20., 30., 40.; kolektywizacja, rozkułaczanie, represje i prawdziwe oblicze władzy radzieckiej; powstańcy z UPA i ich współcześni naśladowcy; wojny – II wojna światowa, w Afganistanie, nowożytna rosyjsko-ukraińska w Donbasie; rozpad ZSRR, rewolucje – Pomarańczowa i Godności; emigracja w kilku falach – od pierwszej do ostatniej; wykrwawiona ukraińska wieś. I o tym wszystkim – prawdziwie, emocjonalnie, nietradycyjnie – oczami i rozumem młodzieży, która jawi się tutaj jako patriotyczna, z wyraźnie zaznaczoną postawą obywatelską. Wzorcem pisania tekstów były eseje autora tych słów o tematyce rodzinnej, które swego czasu zyskały w sieci szeroki rozgłos – „Córka kułaka” oraz „Ojcu w setną rocznicę urodzin”, które studenci twórczo opracowali. Dodatkowym tekstem dla uwypuklenia tematu był przytoczony na wykładzie epizod z mojego kanadyjskiego dziennika, który po raz pierwszy publikuję w prasie i który otwiera obecnie ten zbiór. Kontynuacja na str. 7. W ostatnich latach, z powodu nieprofesjonalizmu i braku patriotyzmu władzy centralnej oraz w rezultacie przeprowadzonego przez nią nieudanego procesu uwłaszczenia mediów, szkielet tej prasy, zwłaszcza telewizji i radia, znalazł się w mocnym i nieczystym uścisku garstki oligarchów – niszczycieli ukraińskości na Ukrainie – oraz ich popleczników spośród sprytnych nowożytnych medialnych pracowników. Świadomie, na polecenie swoich pracodawców, przekształcili oni dziennikarstwo narodowe w otwartą fabrykę fake newsów, bezczelnie narzucając „czarny PR”, zaśmiecając świadomość przeciętnych obywateli, siejąc prymitywizm, zwątpienie i apatię. Natomiast wiele tematów i historii z niepoznanej przez Ukraińców prawdy, zarówno z przeszłości, jak i teraźniejszości, taka „fabryka fake newsów” nie drukuje i nie publikuje w sieci. Dla większości nowożytnych szefów mediów stało się to już dawno „nieformatowe”.

s. 7 · strona oryginału ↗

Ciąg dalszy. Początek na str. 1. “Która z tych dwóch dziewcząt jest moją matką?” Kanada, prowincja Manitoba, okolice Whitemouth przy granicy amerykańsko-kanadyjskiej. Ponad sto lat temu została zasiedlona przez pierwszych ukraińskich przesiedleńców z Ukrainy Zachodniej. W 1906 roku osada otrzymała nazwę Szewczenko. Później, kiedy przesiedliło się tu więcej Niemców, okolicę przemianowano na Whitemouth, ale nazwę szkoły, która pierwotnie też nazywała się Szewczenkowa, pozostawiono. I do dziś oficjalnie, w dokumentach państwowych, nazywa się ona Shevchenko School. Tutaj przybyłem z ciekawą przewodniczką, która przez cały czas trwania tego długiego stażu naukowego odkrywała przede mną Ukraińską Kanadę. Jest to urodzona w tej osadzie w 1926 roku z rodziców-przesiedleńców z okolic Tarnopola Anna Figus-Ralko – pierwsza kobieta-prezes wydawnictwa “Tryzub” w Winnipeg, znana ukraińska działaczka społeczna w Kanadzie. Po wizycie w szkole wchodzimy w gościnę do gospodarza domu, który przez pół dnia pokazywał nam odziedziczoną po ojcu kilkunastohektarową farmę, do przestronnej świetlicy dwupiętrowego domu. Nie mogłem nie zauważyć głównego, co od razu rzuciło się w oczy, gdy tylko przekroczyłem próg: przyozdobiony ręcznikiem powiększony portret na ścianie dwóch młodych piękności. Sądząc po stylu wyszywanych strojów – Bukowinki. Gospodarz domu, pan Omelan, który miał wtedy ponad osiemdziesiąt lat, jakby wyprzedza moje spojrzenie i cicho rozpoczyna dialog: – Oj, czyż nie są piękne te dziewczęta? – Owszem. – Oddałbym cały swój dorobek, gdyby ktoś powiedział mi, która z nich jest moją matką. – Jak to? – oszołomiony pytam. – Nie zna pan swojej matki? – Nie. I teraz już nigdy się nie dowiem – odpowiedział z żalem i z pochyloną głową usadowił się naprzeciwko na kanapie. To była długa i z pewnością wstrząsająca spowiedź. Tutaj tylko – główne jej fragmenty. …Na statku, który przewoził w jednym rejsie z ówczesnego niemieckiego Gdańska do kanadyjskiego Halifaxu do trzystu dusz przesiedleńców z różnych krajów Europy, poznało się i zdążyło pokochać dwoje młodych ludzi: on – z Galicji, ona – z Bukowiny. Po urządzeniu się ich rodzin w Manitobie pobrali się. Młoda rodzina zamieszkała na świeżo otrzymanym, odległym odcinku swojej nowej posiadłości w burdeju – typowej dla pionierów-przesiedleńców półziemiance, przykrytej wymieszanym chrustem i liśćmi. Młody mężczyzna codziennie rano szedł pieszo 18 kilometrów do pierwszego punktu wyrębu lasu, a wieczorem późno śpieszył do domu. Żona była w ciąży. Tego fatalnego dnia z powodu wichury i śnieżyc do domu dotarł dopiero nad ranem. Ale… Zamarł na progu. W zakrwawionej pościeli zastał jeszcze ciepłe, ale już nieżywe ciało żony oraz maleńkie, nowo narodzone stworzenie z nieodciętą od matki pępowiną, które płakało ledwo słyszalnym głosem… Chłopiec (a był nim mój rozmówca) przeżył. Ojciec wkrótce ożenił się po raz drugi. Może dlatego tematu matki nigdy nie poruszał w rozmowie z synem. Pewnie chciał, żeby taką stała mu się macocha. Potem pojawiły się w domu inne dzieci. Ojciec odważył się na tę rozmowę dopiero na kilka minut przed śmiercią. Poprosił syna, by szybko skoczył na strych i znalazł jedną starą fotografię, przywiezioną jeszcze ze “starego kraju”. “Tam – ledwo słyszalnie wykrztusił – dwie dziewczyny, dwie rodzone siostry... Jedna z nich – to twoja prawdziwa matka…” Ręce drżały… Serce niemiłosiernie kołatało. Oddychać stawało się coraz trudniej… Znalazł. Pędem do ojca. Nie zdążył… Ojciec już zasnął na wieki, zabierając ze sobą to, co najważniejsze – spóźnioną prawdę o matce swojego starszego syna… Jeszcze na kilku stronach można by zmieścić historię poszukiwania śladów siostry matki. Jak latami czekał na pozwolenie od władz radzieckich, by odwiedzić ukraińską Wyżnicę. Jak dowiedział się tam, że któraś z tych sióstr znalazła się w Brazylii. Jak latał do Buenos Aires i znalazł ślady ciotki. Ale znów za późno: żyła bezdzietnie i już dziesięć lat jak zmarła… Martwa cisza w świetlicy trwała długo. Wtedy słyszę cichy głos rozmówcy. On jakby mówi do siebie: – Za każdym razem, gdy wchodzę do domu, słyszę głos mojej matki, jednej z tych, które są na tej fotografii: “Synu mój, a czy ty wiesz, kim jestem, skąd jestem, dlaczego tu jestem? I czy znają, synu mój, twoje dzieci mój język?...” “Najważniejsze, żebyś pozostała żywa”. Tę frazę często powtarzała moja babcia, przykrywając mnie swoim ciałem podczas nowych ostrzałów. Często sypały się one nad naszą wsią, która w 2014 roku znalazła się na nowo utworzonej granicy między Ukrainą a okupowaną przez rosyjskich najemników częścią mojej rodzinnej Doniecczyzny. Wtedy miałam 12 lat. Od początku wojny, znalazłszy się na linii rozgraniczenia, nasza rodzina ukrywała się w wielu miejscach, gdzie byli krewni. Pewnego razu, wróciwszy do boleśnie bliskiej, ale już nieznajomej wsi, zobaczyliśmy, że naszego domu już nie ma. Na doszczętnie spalonym obejściu zastaliśmy żywego tylko ulubionego pieska… Moja babcia Lidia Bieła. Przeprowadziliśmy się do babci. Póki rodzice budowali dom, cały czas spędzałam z nią. Babcia uczyła mnie wszystkiego: i materiału szkolnego, i bolesnych lekcji życia. Pamiętam, jak tuliłam się do niej, gdy zaczynały się ostrzały gdzieś za kilka kilometrów. Babcia cicho przekonywała, że to daleko i nie ma się czego bać, że trzeba być, jak ona – odważną. Los mojej babci – Lidii Biełej (Sołowjowej) – jest niezwykły. Urodziła się w 1946 roku. Jej dzieciństwo przypadło na powojenną ruinę i głód 1947 roku. To samo przeżyła w latach 20.-30. jej matka Nadija Sołowjowa (Rusakowa), która przyszła na świat w 1916 roku i przeżyła dwie wojny światowe. Na jej los przypadło karmić i wychowywać dziewięcioro dzieci samotnie, bo mąż odszedł z rodziny, gdy dzieci były małe. Lidii były zaledwie cztery lata. Już jako dorosła spotkała się z tym, który porzucił ją i jeszcze ośmioro braciszków i siostrzyczek na pastwę losu, nie przejmując się, czy przeżyją, czy nie. Babcia wygoniła go ze słowami: “Nie mam ojca”. To była dorosła odpowiedź za ból, który widziała w oczach zdradzonej matki, za złamane serce, które pragnęło lepszego życia w pełnowartościowej, szczęśliwej rodzinie. Lidia dorastała w biedzie, często nie mieli co jeść. Obuwie dzieci nosiły na zmianę. Na ulicy nazywano ich bękartami. Ale dziewczynka okazała się niezwykle mądra i odważna. Najlepiej uczyła się w szkole, starała się pomagać wszystkim, którzy tego potrzebowali. Skończywszy szkołę i wstąpiwszy do technikum, poznała swojego przyszłego męża – Mykołę Biełego, stworzyli dobrą rodzinę, urodzili trzech wspaniałych synów. Jednak szczęśliwe życie urwało się w 2003 roku. Właśnie w roku moich narodzin pochowała swojego męża, który nagle zmarł na zawał serca. Cztery lata później zmarła jej odważna matka, przeżywszy prawie 92 lata. We wczesnym dzieciństwie z babcią nie bardzo się dogadywałyśmy. Pewnie byłyśmy zbyt podobne, dumne, uparte, bojowniczki o swoją rację, które nie mogły odstąpić od swojego zdania i decyzji. Rzadko przychodziłam do niej w gości. Babcia teraz mówi, że już straciła nadzieję, że kiedyś staniemy się przyjaciółkami. Gorzko przyznawać, ale właśnie wojna zbliżyła nas. Zrozumiałam, że miałam ogromne szczęście do babci. Stała się dla mnie symbolem wytrwałości, dumy i szacunku do samej siebie. Nauczyła mnie bronić swojej racji. “W życiu – często powtarza babcia – najważniejsza jesteś ty sama i nikt nie dojdzie do twojego celu zamiast ciebie”. Anna Bieła, wieś Karliwka, obwód doniecki. Młode loki we krwi Majdanu. Na dworze mróz, 18 lutego 2014 roku. Dla kogoś to zwykły wtorek, a dla kogoś – ostatni dzień życia. Ktoś siedzi przed telewizorem i obserwuje wydarzenia na głównym placu kraju, a ktoś jest tam... w piekle... Układa bruk, niesie rannego lub zabitego bohatera Majdanu, obijając męskie dłonie czy kobiece palce, bo towarzysza broni trzeba wyciągnąć spod kul. Nikt nie zważa na ból, na starte do krwi kolana, boli tylko serce, które rozrywa się o los Ukrainy. Wśród takich jest Roman. Tak nazywano studenta Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego imienia Wasyla Stefanyka, który studiował filozofię, lubił być w centrum wydarzeń, a najbardziej kochał Ukrainę. Roman Huryk urodził się 2 października 1994 roku w rodzinie banderowców i patriotów. W kodzie genetycznym Romana było już zapisane, że będzie walczył o Ojczyznę: jego pradziadek i dwaj bracia pradziadka walczyli w UPA i zginęli w wieku 19 i 20 lat z rąk moskiewskich najeźdźców. Z rodziny Huryków Roman stał się szóstym, który zginął za Ukrainę. A zatem, historia studenta Romka. On się śpieszy, spóźnia się na wykład, bo lubi pospać. Ale mimo to zdąży rozejrzeć się wokół, bo lubi „babie lato”. Buduje plany na przyszłość, „czerpie frajdę” z życia, spaceruje po parku z ukochaną, czasem idzie „na piwo” z przyjaciółmi. Maluje w wyobraźni europejskie państwo swoich marzeń, które lada chwila ma podpisać umowę stowarzyszeniową z UE. Roma był swój chłop, farbował włosy na zielono, miał tunele w uszach, chodził na dyskoteki z przyjaciółmi. Mimo młodzieńczych imprez chciał stworzyć coś znaczącego, zostać kapitanem żeglugi wielkiej lub aktorem. Marzył o wynalezieniu perpetuum mobile, dużo czytał i myślał o wszechświecie... W dziennikach Romana znaleziono jego filozoficzne rozważania. Rodzice byli zdumieni, że w wieku 17-18 lat można takie rzeczy przemyśliwać: „Wszechświat nie jest nieskończony, po prostu my nie możemy znaleźć końca”... Urodził się, by swoim intelektem tworzyć nową historię Ukrainy. Niestety, oddał jej swoje heroiczne życie. ...Póki chłopak siedzi na wykładzie, rząd Azarowa ogłasza odmowę podpisania Umowy stowarzyszeniowej z UE. 21 listopada – początek pokojowych protestów na Majdanie. Dalej – pobicie studentów. Mamie powie: „Nie można tak – wszyscy koledzy będą na Majdanie, a ja zostanę? Powiem, że mama nie puszcza?! To w ogóle śmieszne!”. Na Majdan jeździł cztery razy, ostatni stał się fatalnym dla 19-letniego młodzieńca o twardym charakterze i sercu prawdziwego Ukraińca. Ostatni wpis na stronie w portalu społecznościowym Romana: „Teraz albo nigdy. Wszyscy na Hruszewskiego, na śmierć”. 20 lutego Roman wyrusza w najgorętszy punkt starć, ale zatrzymuje go wroga kula snajperska, która trafia w skroń. Ciało Romana pada na zakrwawioną ziemię, ale on jeszcze oddycha! Kładą go na nosze, silny krwotok... „Wszystko, co zdołaliśmy zrobić, to zatkać rulonikiem bandaża otwór po kuli... W tamtych warunkach nie dało się go uratować”, – powiedziała wolontariuszka, która pierwsza znalazła się przy Romczyku. Na cześć Romana nazwą jego rodzinną szkołę, ulicę, nadadzą mu tytuł „Bohater Ukrainy” (pośmiertnie). Niech dzisiaj każdy zastanowi się, czy nie zawodzi Romy Huryka, który bez strachu szedł pod kule – za Ukrainę i każdego z nas. Dziękujemy, Romanie! Ihor Saluk, m. Iwano-Frankiwsk. Dwie cierniste losy, jak piękny wieniec. Mój pradziadek Wołodymyr urodził się daleko za oceanem – w kanadyjskim Montrealu 12 sierpnia 1912 roku. Przesiedleni z Ukrainy, jego rodzice przeżyli na obczyźnie tylko dwa lata, nie przyjęli się i wrócili do domu. Ale w domu stało się jeszcze gorzej, gdyż rozpoczęła się Pierwsza wojna światowa. Ojca pradziadka od razu zabrano do austro-węgierskiego wojska, które miało bronić Galicję przed nienasyconymi rosyjskimi okupantami. Właśnie w tym ciężkim czasie dwuletni Wołodymyr zostaje sierotą: ojciec na wojnie, matka zostawia dziecko na pastwę losu dobrym sąsiadom, a sama idzie szukać lepszego losu. Do szkoły chłopiec nie poszedł. Od czterech lat sadzano go na konia i wysyłano paść krowy. A kiedy skończył siedem lat, wysłano go uczyć się na zduna. W wieku 12 lat potrafił samodzielnie stawiać piece i kominki u ludzi. Jeździł nawet do sąsiednich krajów, bo był poszukiwany. Oprócz zapłaty dawano mu pierwszy wypiek chleba. Ale tych podarków nie zabierał dla siebie, a rozdawał biednym rodzinom, dlatego w mieście go szanowano. W wieku 40 lat przeprowadził się do Kołomyi, jeszcze kawalerował. W sąsiedniej wsi poznał dziewczynę, ożenił się i przeżył z nią do końca swoich dni. A o rodzonych rodzicach żadnej wieści tak i nie otrzymał. Pradziadek i prababcia Wołodymyr i Maria Jaremko. U prababci Marii przed poznaniem Wołodymyra historia nie mniej zawrotna. Urodziła się 6 lipca 1925 roku w obwodzie iwanofrankiwskim w niewielkiej wsi Ceniawa. W wieku sześciu lat poszła do pierwszej klasy polskiej szkoły, w siedmiu – znowu do pierwszej klasy, tylko francuskiej, ponieważ rodzina wyemigrowała do Francji za zarobkiem. Jako mała dziewczynka pracowała w polu u Francuza, pasła krowy. Przypominam sobie jej słowa: „Dobrze mi się żyło u pana, byłam u niego jak córka. Za każdym razem, gdy wychodziłam w pole, dawał mi do mojej dziubieńki (po galicyjsku – torebka) kilka brioche (z francuskiego – bułeczka) oraz rozcieńczone wodą wino”. Po kilku latach ona z matką wróciły do rodzinnego domu, a ojciec zostawał przez pewien czas we Francji. Rozpoczęła się Druga wojna światowa. Prababcię wywieziono do Niemiec na przymusowe roboty. Tam w wieku 17 lat spotkała pierwszego męża, wkrótce zaszła w ciążę. Dowiedziała się o takim szczególe: kiedy wyzwolili ich Amerykanie i znaleźli się w amerykańskiej strefie, młodzież nie bardzo chciała wracać do ZSRR. Gdyż rozumiała, że tam oskarżą ich o zdradę Ojczyzny i wyślą na Sybir. Mąż zaproponował emigrację do Ameryki. Ale ona nie mogła zostawić bliskich, dlatego odmówiła. Tak oni znowu znaleźli się w podradzieckiej Ukrainie. Słowa babci: „Kiedy my w 1945 roku wracaliśmy eszelonem do domu, ja po drodze urodziłam swojego pierwszego synka i zachorowałam na tyfus. Wtedy nadzieję pokładałam w jednym Bogu, bo ani lekarza, ani leków u nas nie było. Kontynuacja na str. 8”

s. 10 · strona oryginału ↗

Ciąg dalszy. Początek na str. 1, 7–9. Zawsze była gościnna. Jej ręce kochały ciasto, kochały gotować, kroić, piec. Nikt nie wychodził od niej głodny. Sąsiedzi mówili: „Oto Gala, oto gospodyni! Takiej po wsi nie znaleźć”. A ja zawsze porównywałem ją do bohaterek Kwitki-Osnowjanenki: jak ta Marusia – i pracowita, i piękna! Pamiętam, opowiadała, że ledwo ktoś się urodzi, współmieszkańcy idą prosić, żeby została chrzestną. Mówi: „Zgadzałam się zawsze, bo od tego odmawiać nie można, to od Boga!”. Babcia mogłaby pracować jako nauczycielka, ale ponieważ była osobą wierzącą, zabroniono jej nauczać. „Oj ciężko było mi na sercu, musiałam całe życie harować w fabryce, ale ludziom zawsze szłam z pomocą”. Zamykam oczy – nie ma babci, to wszystko tylko moje myśli, wspomnienia… Spojrzę na zdjęcie i czule się uśmiechnę, jak ona bywała. Nie, tak jak ona, nie uśmiechał się nikt. Roman Siruk, wieś Hlynianka, obwód żytomierski. Dedykuję mu swoje zwycięstwa. Górna półka szafy. Kartonowe pudełko. Jedna fotografia – setki wspomnień. Natrafiwszy na tę fotografię, można zobaczyć szalone szczęście w oczach małej dziewczynki, bo obok – bliska osoba, oparcie, wsparcie. Dziadek Mykoła Sławski. W myślach wypływa mnóstwo momentów i wszystkie – o dziadku. Patrzę na fotografię i nie mogę uwierzyć, jak szczegółowo pamiętam wszystko, co działo się tego dnia. Mykoła Sławski (dziadek). Zima była moją ulubioną porą roku. Ledwo spadał pierwszy śnieg, brałam dziadka za rękę ze słowami: „Chodźmy jeździć na sankach i grać w śnieżki”. On zawsze odkładał wszystkie sprawy, żeby spędzić czas ze mną. I ta fotografia została zrobiona w jeden z takich dni, kiedy my, z czerwonymi policzkami i nosami, stoimy na mrozie obok domu. Nawet teraz, kiedy przychodzę do babci w gości, przed oczami staje właśnie ten obrazek. Widzicie wielki kaptur, który zasłania mi całą twarz? To dziadek zakładał. Sam nie zapięty, ale mi zawsze zakładał czapkę, rękawiczki, a nawet rajstopy z meszkiem. Co 15 minut pytał, czy nie zmarzłam. Zdejmował moje rękawiczki, żeby sprawdzić, czy ciepłe ręce. Jeśli nie, otulał moje małe dłonie swoimi i robiło się ciepło. Kiedy wracaliśmy do domu, nie rozbierając się, dziadek biegł do kuchni nastawić czajnik, zaparzał mi herbatę z cytryną, żebym nie zachorowała. Tak, pamiętam wszystko, co związane z dziadkiem. Ale jednocześnie żałuję, że spędziłam mało czasu w jego objęciach, nieczęsto podchodziłam, żeby pocałować i powiedzieć, jak go kocham. Teraz mam osiemnaście lat i jestem pewna, że z niebios patrzy na mnie – moje wsparcie, oparcie, mój dziadek. I każde swoje zwycięstwo dedykuję mu, jak kiedyś on poświęcał mi swój czas, uwagę, miłość i swoje życie. Alina Sławska, miasto Berdiańsk, obwód zaporoski. Do dziś śni się Afganistan. Przeglądając archiwum rodzinne, zauważyłam róg fotografii, która była ukryta. Na zdjęciu prezentował się mój dziadek – szczupły radziecki żołnierz w mundurze wojskowym, a za jego plecami widniała wieża graniczna. Zdziwiło mnie to, przecież nigdy nie słyszałam opowieści o tym, gdzie służył. Zresztą rodzice unikali opowieści o tym. Ale byłam natarczywa i fotografia w końcu „przemówiła” do mnie. Okazuje się, że ten młody żołnierz prawie kończył służbę w jednej z granicznych radzieckich jednostek i już zbierał się „na demobil”. Ale na kilka dni przed tym pluton przerzucono do… Afganistanu, na prawdziwą wojnę. Dlaczego więc tę stronę z życia mój dziadek starał się ukryć? Przecież tym trzeba się chwalić, pokazywać medale, opowiadać bajki… Ale nie Jurij Sowa. Codziennie ich obóz ostrzeliwano. Chowali się w zimnych ziemiankach, ciągle chorując to na czerwonkę, to na zapalenie wątroby. Oprócz tego obóz był zaminowany, wyjeżdżać pozwalano tylko na operacje, a żywność przywoziły im kolumny ze Związku Radzieckiego, jeśli poszczęści się i uda się je dostarczyć. Ze słów dziadka: „Upał w dzień sięga 50 stopni, a u nas tylko po butelce wody na moment wysadzenia. Z wodą były wielkie problemy na tej operacji. Wielu po prostu „odjeżdżało”. Chce się pić, a nie ma ani kropli. Jeszcze po dobie zaczęto nam zrzucać wodę, zaparzoną z wielbłądzią kolczugą, – ze śmigłowców, w twardych polietylenowych pakietach. Piloci, oczywiście, zrzucali te pakiety sposobem zawisania śmigłowca, usiąść przecież nie było gdzie. Z dwóch wyrzuconych pakietów jeden rozbijał się. Zachowaną wodę dzielono po równo do manierki. Wszystkich męczyło jedyne pytanie: czy przywiozą wodę jutro? Na wszystko inne było napluć, w tym na ostrzały moździerzowe. Myśleli: jeśli nie od miny zginiemy, to o wiele szybciej umrzemy od pragnienia. Ostrzał mógł zacząć się w każdą minutę”. Oto tak, ryzykując swoim życiem, pod ciągłymi ostrzałami, Jurij Sowa zmuszony był pełnić służbę na nikomu niepotrzebnej wojnie, nie w obronie granic naszej Ojczyzny. On, jak i dziesiątki tysięcy innych radzieckich żołnierzy, poszedł walczyć do innego kraju. A co oni tam zapomnieli? Po co tyle młodych śmierci? Wtedy wszystko działo się pod hasłami internacjonalnego obowiązku. Cały świat wiedział o wojnie, ale radziecka propaganda uparcie nazywała to „pomocą bratniemu narodowi Afganistanu na prośbę jego legalnego rządu”. Radziecka władza starannie ukrywała informacje, dlatego nie znamy ani realnej liczby poległych, ani szczegółów działań wojennych. Nawet nagrody wręczano za „udane działania na taktycznych ćwiczeniach z bojowym strzelaniem”. Prawdopodobnie niejednoznaczny stosunek do wojny jest jedną z przyczyn, dlaczego byli afgańczycy skrajnie niechętnie dzielą się wspomnieniami. Dziadek często powtarza frazę: „Nie śmierć straszna, a zapomnienie”. Na tej strasznej wojnie daleko od Ukrainy poległy na darmo tysiące młodych ukraińskich mężczyzn. Nie oni wybierali wojnę, ale musieli wykonywać szalone rozkazy Moskwy. Ta wojna zostawiła w zapomnieniu wielu obecnie żyjących jej uczestników. Ale obok – bliscy ludzie, wnuki, które nie zapomną 15 lutego, w Dzień wyjścia wojsk z Afganistanu, pogratulować tym, którzy przeżyli dla nas. A poległych – wspomnieć. Anastasija Kruglikowa, osiedle typu miejskiego Wielka Aleksandrówka, obwód chersoński. Dzieciństwo pod stogiem słomy. Moją prababcię nazywano Lubow Pawliwna Cupko. Mieszkała ona najpierw we wsi Pisky w rejonie basztańskim, a potem razem z rodzicami przyjechali do Mikołajowa. Luboczka, tak ją nazywaliśmy, poszła do 1. klasy do ogólnokształcącej szkoły żeńskiej (teraz – Pierwsze ukraińskie gimnazjum). W maju 1941 roku kończyła siódmą klasę, jeszcze nie wiedząc, że czas szkolny dla niej skończył się na zawsze. Babcia opowiadała mojej mamie: „Kiedy zaczęła się wojna, nie wszyscy ludzie rozumieli, co się dzieje. Ale z czasem, kiedy przyszli faszyści, był horror. My ciągle chowaliśmy się w piwnicy. To samoloty ryczały nad głowami (lotnisko znajdowało się obok), to faszyści grabili, zabierali wszystko, co pod rękę wpadnie”. Dzieci w dzień ukrywano w stogach słomy. Mama prababci Ulyta nakazywała, żeby dzieci nie poruszały się. Często powtarzała: „Żeby tylko Niemcy nie domyślili się tam pójść, tam przecież chowały się dzieci”. Kilka razy Luboczkę zabierano do punktu rozdzielczego, dokąd zwożono skądinąd przyszłych robotników przymusowych dla Niemiec. Trzy razy udawało się stamtąd uciec. Za czwartym razem, żeby uniknąć przymusowego wywiezienia, postanowiła zrobić sobie krzywdę – obsypała ręce wapnem, co spowodowało silne oparzenia skóry. Wiedziała, że faszyści nie lubili takich – z ranami i infekcjami. Zawsze krzyczeli: „Infekcja, in” fekcja!”. Wydawało się, że za piątym razem wywózki nie da się uniknąć. Ale zachorowała na malarię i znów nie trafiła do wagonów, do których ładowano młodzież do Niemiec. Innych wysyłano do obozów śmierci… Tak nasza rodzina ukrywała się i chroniła dzieci przed faszystami przez trzy lata. Ojciec babci, Pawło, zginął w Niemczech, w Lipsku. Bardzo chciała odnaleźć jego grób, ale w czasach radzieckich było to prawie niemożliwe. Na 9 maja babcia zawsze gorzko płakała, zwłaszcza przy piosence „Dzień Pobiedy”. A mojej mamie mawiała: „Dzięki Bogu, nie wiecie, co to jest wojna!”. Walerija Weinberg, m. Mikołajów Piotr Groźny z kokardą na głowie Ponure spojrzenie, szeroko rozstawione brwi, ciemne jak dwa węgielki. Wydaje się, że taki był od urodzenia: surowy, rozsądny, nieubłagany. We wsi go szanowano. W kołchozowych garażach, gdzie po zbiorach plonów spokojnie odpoczywały Ziły i MAZy, często zbierali się mężczyźni, aby pogadać o swoim i odpocząć „przy ogóreczku”. Taka lokalna tradycja. Tam zawsze wspominano Piotra: że niby i żona porządna, i chałupa z ogrodem, i dwoje ładnych dzieci. Tam też mówiono, że był z niego dobry żołnierz. Jedno jego „a nu cicho” zmuszało do milczenia całą kompanię. Nawet doświadczeni starsi sierżanci bali się tego „uciszania”. Kiedy smoliste brwi marszczyły się i rozlatywały w różne strony, wszyscy od razu rozumieli – będzie piekło. Za to właśnie przezwano go Piotrem Groźnym. Mój dziadek Piotr Iwanowycz Miakota Ale to dla nich był Piotr Groźny, a dla mnie zawsze „dziadziulek”, który malował lalkom paznokcie na różowy kolor, a potem zmywał i przemalowywał na niebieski, bo tak mi się bardziej podobało. Z nim wcale nie było strasznie zjeżdżać z wysokiej, zaśnieżonej górki, bo dokładnie wiedziałam, że mnie złapie. Piotr Groźny pozwalał czesać swoje atramentowe włosy grzebykiem „mała wróżka” i wiązać je czerwoną kokardą. Uśmiechał się i poprawiał fryzurę w odbiciu niewielkiego lusterka. Nigdy nie karcił za mokre rękawiczki, bo zawsze nosił w kieszeni swoje suche – specjalnie dla mnie. Ogrzewał je swoją dłonią, a potem naciągał jedną dużą rękawicę na dwie moje małe dłonie. Mówię o nim w czasie przeszłym, bo 28 września 2005 roku dziadek odleciał za horyzont. Gdyby dane mu było wybierać, kiedy odchodzić, to żyłby jeszcze i żył, pielęgnując nowe wnuki i prawnuki. Zabrał go drut, czarny jak te same brwi. Poruszał się nim bezlitosny Tetiana Wasyliwna Korkiszko Jurij Sowa

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn