Strona · s. 8strona oryginału ↗
SZEWCZENKIANA
Слово Просвіти, №12 за 2007 рік
Z mediów jeszcze w grudniu ubiegłego roku stało się wiadomo, że na Ukrainę, w szczególności do Instytutu Literatury imienia Tarasa Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, powróciły rękopisy szewczenkowskie, fotografie i dokumenty, które obecnie są eksponowane w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy oraz Kijowskim Literacko-Pamięciowym Domu-Muzeum T. H. Szewczenki. Jaka była droga do powrotu tych rarytasów? Zwróciliśmy się z tym pytaniem do Serhija Anastasowycza HALCZENKI — zastępcy dyrektora ds. naukowych i wydawniczych Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. W. Szternberg. Kobziarz z przewodnikiem. Ilustracja do „Kobziarza” (1840). — Proces powrotu unikalnych eksponatów trwał prawie piętnaście lat. Jeszcze w 1992 roku, podczas mojego pobytu w Nowym Jorku, sekretarz generalny Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA (UVAN) i kierownik jej archiwum, profesor Wasyl Omelczenko, opowiedział, że posiada informacje o materiałach szewczenkowskich — akwafortach, rękopisach, dokumentach. Nawet dał mi nadzieję, że wrócę do Kijowa z oryginalnymi dziełami sztuki Szewczenki i w ten sposób wzbogacimy artystyczną szewczenkianę. Wtedy przywiozłem z USA album luksusowych fotografii z lat 1920—1930 przedstawiających wsie Moryńce i Kierylówka, oryginał rękopisu wiersza Janki Kupały „Pamiaci Szauczenki” z 1911 roku, który autor czytał na wieczorze szewczenkowskim w Petersburgu, oryginalne dokumenty z 1847 r. dotyczące zakazu rozpowszechniania utworów T. Szewczenki, P. Kulisza i M. Kostomarowa po ich aresztowaniu jako członków Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego… — A czy wiedział Pan o pochodzeniu tych materiałów? — Domyślałem się, że pochodzą one z Kijowskiego Domu-Muzeum T. Szewczenki, ponieważ na fotoalbumie widniał numer inwentarzowy. Profesor Omelczenko zachęcał mnie do poszukiwań na terytorium Polski skrzyń i skrzynek z eksponatami tego muzeum, wywiezionymi z Kijowa w październiku 1943 r. (przed wyzwoleniem Kijowa spod faszystowskiej okupacji) na zachód. — Czyżby z Kijowa przed jego okupacją w 1941 r. nie wywieziono archiwów szewczenkowskich i eksponatów muzealnych? — Zostały ewakuowane, ale nie wszystkie. Cały zasób rękopisów Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki AN USRR został ewakuowany do stolicy Baszkirii, Ufy, a eksponaty Centralnego Muzeum T. H. Szewczenki na Daleki Sybir, do Nowosybirska. Coś niecoś (bardzo mało!) wywieziono z zasobów Domu-Muzeum, który działał jako pierwsze na Ukrainie muzeum Szewczenki od listopada 1928 r. Przez trzynaście przedwojennych lat zgromadzono tam dużą liczbę eksponatów — rękopisów, książek, fotografii, rzadkich wydań za życia autora i pamiątek. — Czyżby tak drogocenne skarby zostały pozostawione na pastwę losu w Kijowie? — Przy nich pozostali także ich strażnicy: dyrektor muzeum Andrij Tereszczenko i jego żona Lubyna oraz jeszcze kilku pracowników, głównie dozorców. Cały ten skarb o mały włos nie zginął podczas wybuchów i pożaru na Chreszczatyku jesienią 1941 r. Gazeta „Nowe ukraińskie słowo” 23 grudnia 1941 r. podała informację „Dom T. H. Szewczenki” o wrześniowych wydarzeniach tamtego roku: „Wybuchy i pożar, które objęły całe centrum Kijowa i dotarły prawie do samego domu, nieuchronnie groziły zagładą tego muzeum, ale ostrzeżona niemiecka komendantura o istnieniu tego unikalnego obiektu skierowała działania wojsk niemieckich i strażaków na lokalizację pożaru w samym zaułku. Od wybuchów częściowo ucierpiały ściany, sufit (pęknięcia, odpadanie tynku itp.) oraz okna; niektóre okna zostały całkowicie wybite wraz z ramami, a w niektórych powybijano tylko szyby. Dzięki działaniom administracji i pełnej poświęcenia pracy obecnych pracowników doprowadzono do porządku i jak najstaranniej chroni się zarówno sam dom, jak i materiały, które się w nim znajdują”. — Cytuje Pan gazetę z końca 1941 r., która ukazywała się pod niemiecką okupacją. Czyżby zachowały się tak rzadkie egzemplarze? — Kopie tekstów doniesień prasowych, które dotyczyły Domu-Muzeum, wraz z korespondencją jego dyrektora A. Tereszczenki przekazał mi w 1992 r. profesor W. Omelczenko. Materiały te to strony smutnej kroniki kolekcji zasobów placówki muzealnej, która uratowała to, co najcenniejsze… — Ale przecież na Ukrainę powróciły rarytasy szewczenkowskie. — Powróciła tylko niewielka cząstka tego, co zgromadzono w latach przedwojennych, a resztę jeszcze trzeba szukać. — W USA? — W Europie. Warto rozpocząć od Lwowa, a potem szukać w Polsce, w Poznaniu. — Proszę opowiedzieć choć krótko o historii tej kolekcji. Być może Pana opowieść przyczyni się do aktywniejszych poszukiwań tego, co nie powinno zaginąć ani na Ukrainie, ani za granicą. — Według listów A. Tereszczenki, ta niewesoła historia rozpoczęła się jesienią 1943 r. przed wyzwoleniem Kijowa spod faszystowskiej okupacji, kiedy miasto znalazło się w strefie działań wojennych, a cennym materiałom muzeum, uratowanym w 1941 r., groziło niebezpieczeństwo. Administracja muzeum po uzgodnieniu z Zarządem Miejskim postanowiła ewakuować eksponaty w bezpieczniejsze miejsce: do Szewczenkowskiego Oddziału Muzeum Wyzwolenczej Walki Ukrainy w Pradze lub do Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie. Ale Tereszczenko nie mógł zdobyć transportu do Lwowa czy Pragi, a przedstawiciel niemieckiej administracji profesor Mansfeld 7 października 1943 r. odmówił wywiezienia kolekcji do tych słowiańskich miast. Tutaj należy zacytować list A. Tereszczenki z 8 grudnia 1943 r.: „Tymczasem, w związku z nieznanymi mi decyzjami, drugiego dnia po kategorycznej odmowie, 8 października, pod nieobecność dozoru w muzeum (w godz. 8-11) grupa robocza ds. ewakuacji (…) za wiedzą i zgodą innej administracji niemieckiej zabrała 11 miejsc (3 skrzynie i 8 skrzynek) i, jak wyjaśniono mi później, — wysłali je do Uniwersytetu m. Pragi, do prof[esora] Waltera, razem z kolekcją motyli pr[ofesora] Obrazcowa. Z powodu tego, że wywóz materiałów został dokonany pod nieobecność dozoru w Muzeum, wspomniana grupa, wraz z innymi, zabrała 2 duże skrzynie z moimi własnymi materiałami naukowymi, które również wysłano do Pragi. We wspomnianych skrzyniach i skrzynkach znajdowały się następujące materiały: 1 skrzynka: Stare gazety i czasopisma do 1919 r. Dom w Kijowie, gdzie mieszkał T. Szewczenko w 1846 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
