Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Państwo dla spragnionych

Слово Просвіти, №12 за 2008 рік

bolszewizm, faszyzm, nazizm, solidaryzm… a co jeszcze? Były, można powiedzieć, warianty. Na przykład wielka miłość nędznego kolumbijskiego ludu do narkotykowego barona Escobara wynika z okruchów z jego astronomicznych zysków. Wynoszenie do rangi bóstwa żony przywódcy Argentyny, Evity Perón, która grabiła bogatszych, rzucała kość najbiedniejszym, ale przede wszystkim myślała o sobie. Na przykład stała przychylność elektoratu donbaskiego regionałów, który żyje w okropnych warunkach ekologicznych, traci zdrowie i masowo ginie w kopalniach i „kopankach”, od wódki, narkotyków, AIDS, ale ma swój futbol. Tendencje oklokratyczne, po części wynikające z mentalności „sowka” (szarikowszczyzna), po części związane z nowymi imperialno-rusofilskimi hasłami, zagrażają ukraińskiej demokracji, jednak nie ma w tym nic specyficznie ukraińskiego: demagogia jest odwieczna. 2. Szlachetna Europa, mimo wojen terytorialnych, dynastycznych i religijnych, bywała naiwna (aż głupiutka), odrzucała całkiem mądrości starożytnych i doświadczenie własnego średniowiecza, zaczynała marzyć o utopiach. Jean-Jacques Rousseau (1712—1778) walczył jak lew o prawa ludu i nie uznawał „deputowanych, czyli przedstawicieli”: „Gdy tylko służba publiczna przestaje być główną sprawą obywateli i zaczynają oni uważać za lepsze służyć wspólnocie swoim sakiewką, a nie własną osobą, państwo znajduje się na krawędzi zguby. Trzeba iść na wojnę — płacą najemnikom i zostają w domu, trzeba iść na radę — wyznaczają deputowanych i zostają w domu. Przez lenistwo i pieniądze w końcu mają żołnierzy, którzy poniewierają ich ojczyznę, i przedstawicieli (deputowanych), którzy ją sprzedają”. Pan Panibrat, któremu dałem przeczytać to miejsce w moim konspekcie, zakląpał, przeczytał ponownie i zainteresował się: — A Pan czasem nie chodził w deputowani? I nigdy nie chciało się? Rousseauiści, trzęsidupa wasza mama… Nie koketujecie? Do deputowanych ja „nie chodziłem”, a on kandydował do WR z jakiejś drobnej partii — bezskutecznie. Ale wróćmy do pierwowzoru: „Deputowani, wybrani przez naród, nie są i nie mogą być jego przedstawicielami; są jedynie jego komisarzami i nie mogą niczego rozstrzygać ostatecznie. Każde prawo, nieratyfikowane bezpośrednio przez naród, nic nie warte — nie jest prawem. Naród angielski, uważając się za wolny, głęboko się myli: jest wolny jedynie w czasie wyboru członków parlamentu, lecz gdy tylko ich wybierze, zamienia się w niewolnika, w nic. Zważywszy na to, jak wykorzystuje krótkie chwile swojej wolności, w pełni zasługuje na jej utratę”. Tu, rzecz jasna, pan Jean-Jacques przesadził. I Szwajcarzy (którzy „ratyfikują” w referendach absolutnie wszystko, ważniejsze niż demontaż starego sygnalizatora świetlnego), i Anglicy (którzy absolutnie polegają na parlamentarzystach i parlamencie) są w równym stopniu wolni. Wyjaśnić to można jedynie tym, że Zdjęcie Ołesia Dmytrenki Do litery Prawa również dodaje się jego Duch (jeśli chcecie — Dusza), bez tego zaś prawa stają się słabe, jak ukraińska Konstytucja. — Nie ma u Anglików żadnej Konstytucji! — rozzłościł się pan Panibrat. — A w ogóle — proszę spojrzeć: wiewiórka… Puszysta zwierzątko zręcznie, jak w filmie animowanym, obracało w łapkach szyszkę i zerkało jednym okiem na nas, a drugim — na czarnego szpaka. Odłóżmy jednak wiewiórkę, by utrwalić rozbieżności między Rousseau a Arystotelesem. Francuz nie widzi alternatywy dla zatwierdzania praw „bezpośrednio przez naród”, a Grek narzeka, gdy „decydujące znaczenie” przypisuje się właśnie uchwałom ludowym — czyli demosowi i demagogom (którzy czerpią z tego własne korzyści). Zatem pojawia się pytanie, pisze Arystoteles, jaka forma ustroju państwowego jest najlepsza (jeśli nie zważać na marzenia, lecz brać pod uwagę takie sposoby rządzenia, z którymi wiąże się życie rzeczywistych ludzi). „W każdym państwie dostrzegamy trzy grupy obywateli: bardzo zamożnych, bardzo ubogich i trzecią, stojącą pośrodku między nimi. Ponieważ umiarkowanie i środek są najlepsze między dwiema skrajnościami, to i przeciętny dostatek ze wszystkich dóbr jest najlepszy. Przy jego posiadaniu łatwo ...ne ulegać głosowi rozumu; przeciwnie, trudno nimi kierować człowiekowi bogatemu, znamienitemu, najbogatszemu — albo też ubogiemu, słabemu, nieznaczącemu ze względu na swoje położenie”. Macie, panowie, pochwałę dla klasy średniej, bo jedyną jej alternatywą jest państwo panów i nędzarzy (oligarchów i lumpenproletariatu, jeśli mówić o najbardziej spolaryzowanym podziale). W Ukrainie to właśnie klasa średnia zdecydowanie poparła rewolucję pomarańczową i to właśnie klasa średnia we wszystkich sferach swojej działalności jako pierwsza odczuła bezradność jej przywódców. Dotykając tego problemu, wróćmy jeszcze raz do kwestii farsy, którą zakończyła Rada Najwyższa, a którą obecna rozpoczęła pracę. Chodzi o międzypartyjną „myszożabodrakówkę”. „Pod partią rozumiem związek pewnej liczby obywateli, działających pod wpływem jakiejś wspólnej pobudki — namiętności lub interesu — wbrew prawom innych obywateli lub stałym i łącznym interesom wspólnoty. Istnieją dwa sposoby naprawienia takiego zła, jakim są swary partyjne: usunięcie jego przy… ...czyn i złagodzenie skutków. Istnieją z kolei dwa sposoby usunięcia przyczyn partyjnych waśni: pierwszy — zniszczenie wolności, która je powoduje, drugi — nadanie wszystkim obywatelom jednakowych poglądów, namiętności i interesów. O pierwszym sposobie leczenia można powiedzieć, że jest gorszy od choroby. […] Niewykonalność drugiego sposobu równa się nierozsądności pierwszego. Dopóki ludzkiemu rozumowi właściwe jest mylenie się i dopóki człowiek ma prawo korzystać ze swojego rozumu, dotąd będą istniały różne poglądy”. Tak pisze współczesny amerykański politolog J. Madison w „Komentarzu do Konstytucji Stanów Zjednoczonych” (1990) i kontynuuje: „Przyczyny partyjnego rozłamu tkwią w naturze człowieka. Zacięte obstawanie przy różnych poglądach dotyczących religii, rządzenia państwem itd.; oddanie różnym przywódcom, którzy ambitnie spierają się o pierwszeństwo i władzę — to wszystko dzieli ludzkość na partie, rozpala w nich wrogość i bardziej skłania do uciskania i tłumienia się nawzajem niż do współpracy ради wspólnego dobra”. Zatem, przynajmniej w tym sensie, możemy się nie martwić, bo u nas wszystko jest tak, jak wszędzie. Trzeba wyciągnąć wniosek, że „przyczyn rozłamu usunąć nie sposób, a pomocy należy szukać jedynie w środkach złagodzenia jego skutków”. Okresowa zmiana partii, które dochodzą do władzy, łagodzi namiętności w krajach o ustabilizowanej demokracji. My do tego musimy jeszcze dojrzeć. Blokowanie Rady Najwyższej świadczy jednocześnie i o bezczelności, i o bezradności: prawdziwą wartość polityki (i polityków) określa umiejętność pracy zarówno w większości, jak i w opozycji. Nie można żyć, wyłącznie wdychając powietrze albo wyłącznie je wydychając. Nie często bywam na Pieczerskach. Niedawno, idąc ulicą Hruszewskiego i obserwując grę słonecznych promieni na ścianach Rady Najwyższej, pomyślałem: oto mauzoleum ukraińskiego parlamentaryzmu… Chce się wierzyć, że się myliłem. 3. Większość stabilnych demokracji — to reżimy parlamentarne. Jedyną demokracją prezydencką o długiej historii (i bez powrotów do autorytaryzmu) są Stany Zjednoczone. Nie sta… Parlamentarne demokracje również mogą być dotknięte tym problemem — zwłaszcza w warunkach ostrych konfliktów etnicznych (językowych, religijnych). Jednak (powołując się przede wszystkim na doświadczenia Indii i krajów anglojęzycznych regionu Karaibów) politolodzy dochodzą do wniosku, że nawet bardzo spolaryzowane społeczeństwa są bardziej odporne na kolizje parlamentarne niż na zmianę prezydentów: ta ostatnia zazwyczaj oznacza „zwycięstwo” jednej ze stron, choć w rzeczywistości w sporach obywatelskich zwycięzców nie ma. Oto co pisze J. J. Linz (1990): „Dokładne porównanie parlamentaryzmu jako takiego z systemem prezydenckim jako takim prowadzi do wniosku, że system parlamentarny bardziej sprzyja stabilnej demokracji niż system prezydencki. Ten wniosek jest szczególnie słuszny w odniesieniu do krajów o głębokim podziale politycznym i licznych partiach politycznych: parlamentaryzm ogólnie daje im lepszą nadzieję”. Dla nas, szanowane towarzystwo, ten problem nie jest po prostu przedmiotem teoretycznych dyskusji o parlamentaryzmie i prezydenturze „jako takiej”: wiemy bardzo konkretnie nie tylko o czym, ale i o kim mowa w naszej rzeczywistości. Co więcej, nasz parlamentaryzm w ciągu ostatnich 1,5—2 lat wykazywał skłonność do degradacji, dlatego pragniemy widzieć przed sobą „silnego” lidera. Ale wróćmy do roku 2004 i zapytajmy siebie: ile szczęścia przyniósłby nam, czytelnikom „Słowa Proświty”, autorytarny prezydent-„profesor” i czy jesteśmy zagwarantowani przed jego (lub kogoś takiego jak on) drugim przyjściem? Kiedy odpowiedź wiąże się z konkretną osobą, trzeba wziąć pod uwagę rozważania o wadach i zaletach instytucji prezydentury, niezależnie od tego, który polityk budzi sympatię, a który — nie. 1. System prezydencki nadaje wybranej osobie zarówno funkcje „ceremonialne” głowy państwa, jak i „realne” uprawnienia szefa władzy wykonawczej. Powoduje to powstanie pewnej aureoli i personifikację ludowych nadziei (analogia — sekretarz generalny KC KPZR), co może szybko przekształcić się w niechęć, a nawet aktywną wrogość (analogia — „późny” L. D. Kuczma). 2. Wybory prezydenckie pozwalają bezpośrednio wybierać szefa władzy wykonawczej, nie uzależniając tego wyboru od podkilimowych manewrów partii politycznych, które (manewry) nieuchronnie towarzyszą wyznaczaniu premiera w demokracjach parlamentarnych. Jednak ta zaleta jest istotna tylko wtedy, gdy podczas wyborów prezydent uzyskał „bezsporny mandat”, zdobywając znacznie więcej głosów niż jego główny rywal. W społeczeństwach spolaryzowanych niewielka różnica elektoralnych „ładunków” zwycięzcy i pokonanego prowokuje ciągłe próby rewanżu, i wtedy podkilimowe harce polityków stają się niemal jedyną istotą polityki. 3. W takich warunkach ustawodawcy (parlamenty) mają wielką pokusę przekraczania swojego znaczenia i miary swojej demokratycznej legitymacji. „Ponieważ uprawnienia zarówno prezydenta, jak i większości parlamentarnej wywodzą się z głosów narodu, zawsze istnieje możliwość konfliktu, który powstaje z

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn