Strona · s. 5strona oryginału ↗
MAKSYM STRICHA: «PO RAZ PIERWSZY W HISTORII UKRAINY ELITA ROZUMIE ZNACZENIE NAUKI»
Слово Просвіти, №12 за 2008 рік
W ukraińskim rządzie pojawiło się niemało nowych twarzy. Jedną z nich jest wiceminister edukacji i nauki Maksym STRICHA, doktor nauk fizyczno-matematycznych, członek rzeczywisty Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, poeta, tłumacz, członek Centralnego Kierownictwa URP „Sobór”. — Maksymie Witalijowyczu, jak wiadomo, wcześniej istniało Ministerstwo Nauki Ukrainy. Czy uzasadnione, Pana zdaniem, jest połączenie ministerstw nauki i edukacji? Przecież w wielu krajach te ministerstwa funkcjonują oddzielnie. — Trudno mi oceniać decyzje, które podejmowano wcześniej, ale na Ukrainie historycznie zaczynało się od tego, że utworzono Komitet ds. Nauki i Technologii, któremu przewodniczył znany fizyk Serhij Mychajłowycz Riabczenko. Kierownik DKNT przeprowadził kilka ważnych i bardzo demokratycznych działań. Na przykład stworzono coś w rodzaju naukowego parlamentu, taką wielką narodową Radę Naukową, do której zaproszono kilkudziesięciu czołowych naukowców. Potem DKNT stał się Ministerstwem Nauki, później — znów komitetem, który z czasem połączono z Ministerstwem Edukacji. Z jednej strony, taka decyzja jest umotywowana tym, że system organizacji nauki u nas jest akademicki, a Narodowa Akademia Nauk — samorządna. Istnieje ona faktycznie poza ministerstwem, a ministerstwo jedynie określa ogólne zasady polityki naukowej, przygotowuje ustawy, choć też we współpracy z Akademią. W końcu ministerstwo przeprowadza konkursy naukowo-technicznych i celowych programów państwowych, więc może pośrednio wpływać na sytuację w Akademii, gdyż przez ministerstwo finansowane są naukowo-techniczne, celowe programy państwowe. 56% finansowania na naukę idzie przez Narodową Akademię Nauk, 14% — przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, reszta — przez inne resorty państwowe. Operacyjne pole działalności ministerstwa — to przede wszystkim nauka uniwersytecka, a także niewielka liczba własnych placówek naukowych, instytutów naukowo-badawczych, podległych mu. Z tej strony decyzję o połączeniu ministerstw nauki i edukacji można uznać za umotywowaną, bo oprócz naszego, ministerstwa edukacji i nauki istnieją w szeregu państw Unii Europejskiej i WNP. Choć istnieje też inny system organizacji zarządzania: na Białorusi jest ministerstwo edukacji i osobny Komitet ds. Nauki i Technologii, a w Polsce — ministerstwo edukacji i osobno — ministerstwo szkolnictwa wyższego i nauki. W ramach dyskusji o systemie organizacji ukraińskiej nauki były różne propozycje: stworzenie międzyresortowego organu, który koordynowałby działalność naukową wszystkich ministerstw i resortów, bo nauka okazała się do pewnego stopnia rozdarta. A zważywszy na to, że nauka narodowa musi jednak rozwijać się całościowo, choć placówki naukowe są różnego podporządkowania, oczywiście w państwie powinna być organizacja, która sprawuje koordynację. Ktoś mówi, że to Narodowa Akademia Nauk. Ale ona jest samorządna i działa w ramach swoich instytucji i uprawnień. Ktoś uważa, że trzeba stworzyć radę międzyresortową na czele z wicepremierem. Ktoś nalega na odrodzenie działalności Rady ds. Nauki i Technologii przy Prezydencie Ukrainy. Taką Radę utworzono jeszcze za czasów L. Kuczmy, potem faktycznie zaprzestała ona działalności. Teraz, najwyraźniej, ministerstwo będzie proponować Sekretariatowi Prezydenta wznowienie jej działalności na czele z samym Prezydentem jako najwyższego organu koordynacyjnego dla prowadzenia wszystkich badań naukowych. To nie będzie organ operacyjnego zarządzania. To musi być organ, który rozpatrywałby i prognozował ogólne tendencje rozwoju ukraińskiej nauki oraz wyznaczałby pewne kierunki strategiczne. — Powróćmy do kwestii finansowania nauki. Czy uważa Pan za słuszny podział środków państwowych między różne instytucje naukowe? — Jest to zapisane w Ustawie o Budżecie Państwowym Ukrainy i ja jako urzędnik muszę go wykonywać. Jednak bardzo wiele osób stawia pytanie o to, że niesprawiedliwe są różne warunki wynagradzania pracy w placówkach Akademii Nauk, na uniwersytetach i w instytutach naukowo-badawczych ministerstwa. Różny do pewnego stopnia dostęp do innych dóbr — finansowania wielkich programów państwowych. Taki stan rzeczy należy naprawić, bo dla Ministerstwa ważny jest tylko poziom kwalifikacji uczonych, zdolność do dostarczania produktów naukowych odpowiedniej jakości. U nas jeszcze długo będzie zachowywał się akademicki system organizacji nauki, choć krytycy zauważają, że na całym świecie nauka podstawowa rozwija się przede wszystkim na uniwersytetach. Ale w naszych warunkach próba szybkiego złamania istniejącego systemu mogłaby zadać ciężki cios naukom przyrodniczym i technicznym, które zawsze rozwijały się dynamicznie w systemie Narodowej Akademii Nauk. Trzeba przyznać: sama Narodowa Akademia dzięki autorytetowi swojego wieloletniego prezesa Borysa Jewhenowycza Patona z mniejszymi stratami wyszła z kryzysowych lat 90. Nauka uniwersytecka ucierpiała znacznie bardziej. — Jaki jest stosunek między badaniami podstawowymi a stosowanymi w dziedzinie nauk przyrodniczych? Jakim badaniom nadaje się priorytet? — Obecnie — to mniej więcej pół na pół. Finansowanie Ministerstwa według programów wynosi około 137 mln hrywien rocznie na badania podstawowe i 117 mln hrywien na stosowane. Około 13 milionów idzie przez Państwowy Fundusz Badań Podstawowych — autonomiczną instytucję, której przewodniczy światowej sławy uczony-fizjolog Platon Hryhorowycz Kostiuk. Ten Fundusz wspólnie z Ministerstwem finansuje szereg projektów badań podstawowych we wszystkich dziedzinach wiedzy. Łączne finansowanie państwowe wynosi 0,4% PKB. Ogólne zaś finansowanie nauki — 0,9% PKB kosztem środków krajowych i zagranicznych zleceniodawców. Zrozumiałe, że zleceniodawcy finansują przede wszystkim badania stosowane.
badania, tak jak powinno być, a fundamentalne (jak na całym świecie) — to troska głównie państwa. Bo zrozumiałe, że choć badania fundamentalne nie dają bezpośredniego zwrotu dzisiaj, bez ich należytego rozwoju niszczeje cały system naukowy. — Jakie są perspektywy Ukrainy? Czy może ona wykonać skok, aby stać się przodującym państwem naukowym? — Wszyscy pytają, kiedy będzie ukraiński laureat Nagrody Nobla. Mógłby być. Nam po prostu nie sprzyjało szczęście. Przypomnijmy Iwana Puluja, który odkrył promienie X równolegle z Roentgenem. Ale świat pamięta Roentgena, a nie pamięta Puluja, który był jeszcze współautorem pierwszego pełnego ukraińskiego przekładu Biblii razem z Kuliszem i Neczujem-Łewyckim. I to nie jest jedyny przypadek. Lecz wróćmy do liczb. Nawet z uwzględnieniem środków niepaństwowych ukraińska nauka sumarycznie finansowana jest w wysokości około 0,9% PKB. Wiodące państwa świata finansują swoją naukę w granicach 2—3% PKB, a poszczególne kraje, które szczególnie dbają o swoją przyszłość — prawie 4%. Przy takich nakładach finansowania (tym bardziej, że ukraińskiego PKB nie da się porównać z PKB USA, Wielkiej Brytanii czy Japonii) spodziewać się, że możemy wkrótce wyrwać się na światowych liderów, w żaden sposób nie wypada. Obecnie dla nas realne jest utrzymywanie renomy szanowanych partnerów w międzynarodowych projektach w priorytetowych dziedzinach. Choć jest szereg kierunków, w których nasza nauka zajmuje dość wysokie pozycje według światowego rankingu. — Jakie są priorytetowe kierunki naszej nauki? — Ukrainie trzeba podejść do wyboru priorytetów bardzo uważnie, bo poprzednia ustawa o priorytetach naukowych została uchwalona na okres do 2006 roku i od tamtej pory Ukraina już dwa lata żyje bez takiej ustawy. Ale uważać, że priorytety — to wszystko, czym mamy się zajmować, też byłoby niesłusznie. Bo nauka mimo wszystko musi funkcjonować jako całość, a próba ograniczenia wszystkiego do pewnych punktowych momentów może doprowadzić do upadku tych punktowych momentów z powodu braku życiodajnego środowiska. Z jednej strony, trzeba wspierać silnych, tych, którzy mogą dać zwrot społeczeństwu, mogą utrzymać się na światowym poziomie. A z drugiej — należy pamiętać, że dla każdej nauki potrzebne jest życiodajne środowisko w postaci, na przykład, pełnowartościowych katedr, laboratoriów, czasem nie tylko priorytetowego kierunku, ale takich, które podkarmią ideami, kadrami. Bo jeśli wszystko sprowadzić do 2—3 instytucji niby światowego poziomu, to bardzo szybko instytucje ten poziom stracą. — Czy możliwe jest stworzenie na Ukrainie efektywnych technoparków? — One już są: to technopark zakładu Patona, technopark Instytutu Półprzewodników, technopark Instytutu Monokryształów, park naukowy Kijowskiego Instytutu Politechnicznego. I to mimo tego, że bazę ustawodawczą kilka razy przeglądano i popełniono, jak dla mnie, fatalny błąd, kiedy faktycznie zlikwidowano technoparki sekwestrem budżetu państwowego w 2005 roku (potem trzeba było uchwalać osobną ustawę, aby choć trochę naprawić sytuację). O parkach naukowych do tej pory nie ma ustawy. Park naukowy KPI działa na własnym entuzjazmie. Ale tam są bardzo ważne rezultaty, jest zysk, a co najważniejsze — nieprzerwany łańcuch od laboratorium do produkcji. Inna rzecz, że niestety jest to zbyt punktowe na Ukrainie. Są dane Państwowej Agencji Innowacji i Inwestycji, że w zeszłym roku na 14 projektów inwestycyjnych wsparto tylko trzy innowacyjne. — Czy jest nadzieja na to, że nauka jednak będzie się rozwijać? — Obecnie do Ministerstwa Oświaty i Nauki przyszła nowa ekipa. Kieruje nim uczony ze światowym imieniem, fizyk Iwan Ołeksandrowycz Wakarczuk, autor genialnego podręcznika z mechaniki kwantowej. Jemu nie trzeba wyjaśniać znaczenia nauki. Ministerstwo planuje jak najszybciej wykonać kilka ważnych kroków, wśród których, bez wątpienia, jest odnowienie wyposażenia laboratoryjnego. Na świecie park wyposażenia laboratoryjnego odnawiają raz na 5—7 lat, a u nas, niestety, ludzie często pracują na sprzęcie z końca lat 70. Będziemy starali się wydzielać pieniądze na zakup sprzętu, bez którego rozwój współczesnej nauki jest niemożliwy. Inną kwestią jest informacja naukowa. Jej ilość stale rośnie. U nas z powodu kryzysu gospodarczego ludzie byli pozbawieni dostępu do informacji naukowej. Nasze biblioteki nie kupowały współczesnych czasopism, dzisiaj mało kto ma dostęp do subskrypcji online, czasopism internetowych. Niezwykle ważne jest, aby naukowcy mieli dostęp do współczesnej informacji naukowej. Bo nawet jeśli będą mieli nowoczesny sprzęt, ale nie będą mieli informacji, to będą rozwijać jakąś zaściankową, bardzo specyficzną naukę, która mało korelowałaby ze światową. I oczywiście, ważną kwestią jest podniesienie statusu uczonych, podniesienie roli organów samoorganizacji naukowców, towarzystw naukowych, stowarzyszeń, które mają być prawdziwymi partnerami państwa w wypracowywaniu i realizowaniu jego polityki naukowej. — Prawdopodobnie w realizacji tych planów nadzieje pokładacie w Programie rządu? — Po raz pierwszy w historii Ukrainy politycy rozumieją znaczenie nauki. Zwróćmy uwagę na strukturę programu rządowego. To rzecz choć symboliczna, ale ważna. W programie „Ukraiński przełom: dla ludzi, a nie dla polityków” na czołowych miejscach stoją oświata i nauka. To wielkie przesunięcie, bo wcześniej były daleko w tyle. Teraz i Prezydent, i premier rozumieją znaczenie nauki i oświaty. Oczywiście, trzeba wykazać wolę polityczną, wiele zależy od wytrwałości samych środowisk naukowych, które muszą wyjaśniać swoją potrzebność dla przyszłości państwa. Dlatego wydaje mi się, że dzisiaj jest szansa przekształcić oświatę i naukę w realne, a nie deklarowane priorytety polityki państwowej. Rozmawiał Bohdan OŁEKSIUK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
