Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

TARAS SZEWCZENKO W MOSKWIE Marzec 1858 roku

Слово Просвіти, №12 за 2008 рік

szedł z zaułka Worotnikowskiego na ulicę Sadowo-Triumfalną i skręcił w lewo w stronę Twerskiej, termometr Réaumura wskazywał + 3,2°. Było pochmurno, wietrznie. Taras Hryhorowycz nie mógł nie zatrzymać się przy monumentalnych Bramach Triumfalnych, wzniesionych w popożarowej Moskwie na cześć zwycięstwa nad Napoleonem (budowę ukończono w 1834 r.). Zwolnił kroku na placu Strastnym (obecnie Puszkina), aby uważniej przyjrzeć się niedawno zrekonstruowanemu (lata 1849—1855) monasterowi Strastnemu i jego nowej dzwonnicy. Szewczenko zatrzymał się przy budynku moskiewskiego generał-gubernatora, który stał na uboczu i górował nad sąsiednimi budynkami. W dole na Twerskiej przed nim otworzył się imponujący widok — Ochotny Rząd z mnóstwem kramów, straganów, rzędów handlowych, składów, magazynów, komórek, piwnic, jadłodajni, traktierni, z ludzkim mrowiskiem. A nad tym wszystkim górowała cerkiew św. Paraskiewy Piątnicy — patronki handlu i kupców, a rzeźnicy pobożnie żegnali się w jej stronę. W Moskwie mawiano: “Bez riada Ochotnogo nie sjesz kuszka płotnogo”. Taras Hryhorowycz mało co nie skręcił w stronę Ochotnego Rzędu, jednak opamiętał się i pospieszył do Kremla, gdzie wczoraj ze Szczepkinem nie zdążył obejrzeć wszystkiego, co chciał. “Poliubowawszysia starym krasawcem Kremlem, proszeł k junomu nekrasawcu Spasu s celiju posmotriet’ skulpturnyje raboty. No mienia i na dwor nie pustili. “Nie prikazano”, — skazał storoz. Ja jemu nie protiworieczył i wozwratilsia w Kreml. Poliubowawszis’ jeszczie raz starikom, wyszeł ja na Il’inku i potom na Pokrowku”. Zatem Szewczenko nie zaakceptował architektury i estetyki świątyni Chrystusa Zbawiciela, która wówczas już prawie dwadzieścia lat budowała się według projektu architekta Konstantina Thona w tak zwanym stylu rosyjsko-bizantyjskim: “Chram Spasa woobszcze, a gławnyj kupoł w osobiennosti bezobrazien. Krajnie nieudacznoje gromadnoje proizwiedienije. Tocznio tołstaja kupczicha w zołotom powojnikie ostanowiłasia napokaz sriedi biełokamiennoj”. Bezlitosna i trafna charakterystyka. Pamiętajmy, że sobór Chrystusa Zbawiciela budowano jako świątynię-pomnik, poświęconą wojnie ojczyźnianej 1812 roku. Imponował swoją wysokością (ponad 100 metrów), monumentalnymi skalami oraz bogactwem nie tylko wystroju wnętrza, którego Szewczenko nie widział, ale i zewnętrznym przepychem. Wcześniej nie interesowano się, czy Szewczenko widział budowę świątyni podczas swoich pierwszych przyjazdów do Moskwy. Prawdopodobnie tak. Wiadomo, że w latach 1839—1853 murowano ściany, wykonywano okładziny. Na czas wycieczki poety do świątyni w 1858 roku zainstalowano już metalowe części dachu, kopuł i zbudowano rusztowania wewnątrz — tynkowano ściany wewnątrz świątyni. Prace rzeźbiarskie na zewnętrznych ścianach trwały od 1846 do 1863 roku i na czas moskiewskiego pobytu Szewczenki były w pełnym rozkwicie. Wykonywali je znani mistrzowie Piotr Klodt, Aleksandr Łoganowski, Nikołaj Ramazanow. Tego ostatniego Szewczenko znał z czasów nauki w Akademii Sztuk Pięknych. Szewczence nie podobała się ostentacyjna ogromność i oficjalno-rytualna wielkość świątyni Chrystusa Zbawiciela, która przytłaczała starodawną, białokamienną okoliczną Moskwę. Wydawało się, że gładka kupcowa w drogim i wystawnym stroju, cała w jaskrawych ozdobach, nieodpowiednio stanęła na miejscu dawnego monasteru Aleksiejewskiego z jego pobożnymi mieszkańcami. Ukrainiec intuicyjnie wyczuł i zdecydowanie odrzucił uosobioną w świątyni światową ideę państwowo-imperialną. Tym bardziej, że jej ostry rdzeń przede wszystkim boleśnie ranił Ukrainę. Co więcej, w ocenie Szewczenki ówczesnej budowy świątyni splotły się niezadowolenie z prac Thona oraz wstręt poety do rosyjskich carów — Mikołaja I, za którego zaczęto wznosić świątynię, i Aleksandra II, za którego panowania trzeci rok aktywnie prowadzono budowę. Tarasa Hryhorowycza nie wpuszczono na teren budowy, ponieważ był strzeżony, i on potulnie odszedł. Dokąd? Znowu do Kremla! W ciągu dwóch dni już po raz trzeci odwiedzał “starego przystojniaka Kreml”… Nie ma w tym nic niezwykłego, tak robiło wielu gości Moskwy. W tamtych czasach wielu z nich szukało w kremlowskich soborach duchowego schronienia i ochrony, tutaj czuło się żywy rdzeń państwa rosyjskiego. Jednak z pewnością można powiedzieć, że Szewczenko nie szukał dla siebie duchowego oparcia w soborze Uspieńskim, jego zainteresowanie Kremlem nie miało religijnego zabarwienia. Był estetą, artystą, cieszyły go wyrafinowane i celowe formy architektoniczne. Podczas tego przyjazdu dokładnie zapoznał się z Kremlem. Znowu, jak w latach 1844—1845, przebywał na placach Soborowym i Iwanowskim, najwyraźniej wchodził do soborów Zwiastowania, Uspieńskiego, Archangielskiego, oglądał dzwonnicę Iwana Wielkiego. Wtedy była możliwość wejścia na jej szczyt i obejrzenia Moskwy z lotu ptaka. W dzienniku Szewczenko wyróżnił zbudowany pod jego nieobecność Wielki Pałac Kremlowski: “Kazarmo-widnyj dworiec jego (Kreml — W.M.) mnogo obiezobraził, no on wsie-taki originałno priekrasien”3. Szewczenko jakby sercem czuł, że każdy projekt koszarowatego pałacu rozpatrywał i zatwierdzał znienawidzony Mikołaj I. Co ciekawe, charakterystyki Szewczenki głównych moskiewskich dzieł Konstantina Thona pokrywają się z ocenami rosyjskiego historyka sztuki i krytyka Władimira Stasowa. Po wizycie na Kremlu Szewczenko wyszedł przez plac Czerwony na ulicę Iljinkę. Rozpogodziło się, chmury się rozeszły, odczuwalnie się ociepliło (o drugiej godzinie było około 8°), i Taras Hryhorowycz, zdejmując czapkę, otarł czoło i kark. Był już trochę zmęczony, jednak postanowił iść dalej. Trochę odpocząć można będzie u Sapoznikowa… Nijak nie mógł ominąć pomnika Kuźmy Minina i Dymitra Pożarskiego autorstwa ukraińskiego rzeźbiarza Iwana Martosa, który ulepił narodowych bohaterów Rosji ze swoich synów. Nawiasem mówiąc, to pierwszy pomnik w Moskwie, ustawiony jeszcze w 1818 roku. Przeszedłszy Iljinką, która słynęła z monumentalnego Gostinego Dworu, który przyśnił się Tarasowi Hryhorowyczowi jeszcze na zesłaniu 7 lipca 1857 roku, poeta wyszedł na Marosiejkę, którą rozpoczynała się ulica Pokrowka. Właśnie na Marosiejce w XVII—XVIII wieku znajdował się Małorosyjski zajazd, gdzie zatrzymywała się świta oficjalnych przedstawicieli hetmanów Ukrainy i inni małorosyjscy goście Moskwy. Tutaj też w zaułku Kołpaczny, który znajduje się między Pokrowką a zaułkiem Chochłowskim, zatrzymywał się hetman Iwan Mazepa. Na Marosiejce mieszkał dawny znajomy Szewczenki, astrachański kupiec, przedsiębiorca rybny Aleksandr Sapoznikow, który udostępnił mu kajutę na parowcu “Kniaź Pożarski”, który w sierpniu 1857 roku dostarczył poetę z Astrachania do Niżnego Nowogrodu. W dzienniku Szewczenki czytamy: “Zaszeł k A. A. Sapoznikowu, moje-mu sputniku iz Astrachani do Niżniego. Bolejet, nikogo nie prinimajet. I choroszo diełajet, potomu czto ja wies’ oblieplen griaz’ju”. Milioner nie przyjął poety, a potulne wyjaśnienie Szewczenki tej odmowy tym, że był “oblepiony brudem”, tylko dodaje temu przykremu epizodowi gorzkiej dramatyczności. Nawet jeśli Sapoznikow rzeczywiście chorował, bez wątpienia mógłby okazać Szewczence elementarną ludzką uwagę. Jeszcze opowiemy, jak dzień później Siergiej Aksakow, który niedomagał i nikogo nie przyjmował, dowiedziawszy się o przyjściu Szewczenki i Szczepkina, wbrew zakazowi lekarza, wezwał ich do siebie. 4 maja 1858 roku poeta poszedł do Sapoznikowa do domu już w Petersburgu: “Ja pustilsia k niemu, zastal jego doma, no on mienia nie priniał po słuczaju skorogo obieda. Eto mienia niemnogo skonfuziło, ja otriachnuł prach ot nog swoich…”4 Szewczenko, nawet pozostawszy sam na sam z dziennikiem, nie reflektował. “Rassprosił u budocz-nika dorogu k pocztamtu, poplełsia tichon’ko k Mokrickomu. Otdochnuł u niego, poliubowawsia eskizami niezabwiennogo druga mojego, pokojnogo Szternbierga…” Stan duchowy Tarasa Hryhoro M. Chmelko „T. Szewczenko i M. Szczepkin oglądają Kreml w Moskwie”. 1956 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn