Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

«Z BOŻEGO SADU»

Слово Просвіти, №12 за 2008 рік

Jerzy Zwycięzca. Koniec XIII — początek XIV w. Muzeum Narodowe. Lwów Andrij TOPACZEWSKI GNIADE, KARNE, BIAŁE Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3, 5, 8, 10 za 2008 r. I dał im Józef chleba za konie i za trzody… Księga Rodzaju, 47 : 17 Jeśli za czasów rządów Józefa w Egipcie konie domowe były już dobrze znane jako obiekty handlu i wymiany, to wśród darów faraona dla Abrahama jeszcze nie są wspominane (Księga Rodzaju, 12 : 6). Najwyraźniej patriarcha cieszył się łaską faraona jeszcze przed wtargnięciem do Egiptu wojowniczych Hyksosów (1700 rok przed Narodzeniem Chrystusa). Od tych koczowników Egipcjanie zapożyczyli nie tylko konie, ale i rydwany. Działania Józefa należą do okresu Nowego Państwa, który zaczął się w XVI wieku przed Chrystusem; tylko słudzy faraona mogli pozwolić sobie na korzystanie z koni. A następne spotkanie z nimi na stronach Pisma Świętego odbędzie się już w Księdze Sędziów, gdzie prorokini Debora wspomina o bitwie z królami kananejskimi z udziałem wrogiej konnicy: Wtedy stukały kopyta końskie od biegu szybkiego (5 : 22). Kiedy zestarzał się król Dawid, dwoje jego władzy pragnących synów zażądało panowania. Pierwszy, a z czasem i drugi sprawili sobie wspaniałe wozy w towarzystwie jeźdźców i biegaczy przed sobą (I Księga Królewska, 1 : 5). Biblia traktuje to jako zwykłe ambicje, zdradę dawnych tradycji. Ukarawszy ambitnych, zapisał Dawid swój tron trzeciemu synowi — Salomonowi. Zostawszy królem, Mędrzec odrzucił wątpliwości ojca co do koni. Widocznie dążenia nowego pokolenia nie były mu obce. Modernizując armię, nie żałował pieniędzy: I wychodził rydwan z Egiptu za sześćset szekli srebra, a koń — za sto i pięćdziesiąt (10 : 29). Zatem korzystanie z koni w tamtych stronach było przywilejem możnych. Same konie uważano za piękne, ale jednocześnie kapryśne i narowiste stworzenia. Widocznie właśnie dlatego autor Pieśni nad Pieśniami swoją ukochaną przyrównał do klaczy w rydwanie faraona (1 : 9). Autorzy późniejszych ksiąg Starego Testamentu byli już dobrze zaznajomieni z końmi i uznawali ich wybitne zalety. W swoim widzeniu prorok Zachariasz widzi zaprzężone w rydwany gniade, karne, białe i srokate kasztanowate konie. I słyszy, że przeznaczono im przebiec całą ziemię. Zrozumiałe, że 2500 lat temu nawet prorok nie mógł wyobrazić sobie nikogo szybszego i wytrzymalszego… Wczesna antyczność, która nie była dla biblijnych pisarzy głęboką starożytnością, pozostawiała jako zwierzęta pociągowe głównie woły, a jeżdżono na osłach i wielbłądach; konie zaś wymagały szczególnej opieki. Ta tradycja okazała się tak głęboka, że i w XX wieku zamożny Arab, Egipcjanin czy Żyd przesiadał się z osła od razu do limuzyny. A sławne arabskie rumaki we wszystkich czasach należały tylko do szejków. Inna tradycja ukształtowała się na ojczyźnie konia — w bezkresnych stepach, które rozciągnęły się przez Europę, Północny Kaukaz i Środkową UKRAIŃSKIE SYMBOLE Mykoła Dmytrenko Wiśnia — symbol drzewa świata, drzewa życia; symbol słońca; święte Boże drzewo; symbol dziewczyny, matki, rodzinnego domu, rodzinnego kraju; miłości; zgody; symbol Ukrainy. Uważa się, że drzewo trafiło na nasze ziemie z ciepłych krajów — z Bliskiego Wschodu czy Chin, Japonii (gdzie było święte), choć niektórzy obstają przy opinii o autochtoniczności wiśni na naszych ziemiach, wszak znana jest tutaj od dawien dawna, od okresu indoeuropejskiego. B. Hrinczenko w swoim „Słowniku” notuje leksem „wysznyj”, czyli wysoki, najwyższy, niebiański, Boży, i przytacza powiedzenie: „Panie wysznyj, czy ja u ciebie zbędny?” Podobne zwroty są w pieśniach: „Mamo (wariant: mamko; matko), moja wiśnio, czy ja u ciebie zbędna?” Nazwę „wiśnia” niektórzy ze współczesnych badaczy (H. Łozko, A. Bahniuk itd.) postrzegają jako przymiotnik (od wysznyj, wszechwysznyj). A. Bahniuk zaznacza: wiśnia „od słowa »wyszyzna«, a także »Wysznyj«, ten, który najwyżej, czyli Wszechwyszny Bóg” („Symwoły ukrajinstwa”. — S. 200). H. Łozko pisze, że wiśnia jako „boskie drzewo” poświęcana była „najwyższym Bogom wiary ludowej (właśnie Boże Narodzenie — święto Praboga Roda-Swaroga)”. Oczywiście, „wysznyj” nie należy „podciągać” do określenia „Wszechwyszny”: jest wysznyj, a jest Wszechwyszny. W dawnych czasach nasi przodkowie-rolnicy świętowali nowy rok w marcu, w czasie równonocy wiosennej (z 21 na 22 marca). Wiśnia wtedy była rytualnym drzewem. Choinek nie stawiano, bo ona, według wierzeń, niosła śmierć do domu. A wiśnię stawiano nie w przeddzień nowego roku, a jeszcze jesienią sadzono z korzeniem w drewnianą dzieżkę z ziemią, podlewano tylko wodą, przyniesioną w ustach, a w marcu pojawiał się biały, biało-różowy wiśniowy kwiat, według którego domownicy (każdy miał swoją gałąź) określali urodzajność, a dziewczęta wróżyły sobie los: wyjdą za mąż czy nie. Możliwe, że pierwotnie właśnie do drzewa-mamy, a nie do matki, były skierowane słowa córki, której gałąź z jakiegoś powodu nie zakwitła: „Mamo, moja wiśnio, czy ja u ciebie zbędna?” Symbolika wiśni prześledzona jest w pieśniach ludowych różnych gatunków. Tak, w pradawnej sakralnej szczedriwce „palenie” (czerwienienie, dojrzewanie) wiśnię porównują z „piękną” dziewczyną, która gotowa jest wybierać oblubieńca: Zapaliła się wiśnia-czereśnia od Słońca, Hej, od Słońca! Pootwieraj-no, piękna Hannusiu, okienka, Bo przyjdzie do ciebie 120 koni na twój dwór, Hej, na twój dwór! Wybieraj sobie, piękna Hannusiu, który twój! W innej archaicznej pieśni-szczedriwce zobrazowano obraz dawnego noworocznego domowego zwyczaju swoiście prognozować los dziewczyny na wydaniu. Ciekawe, że obraz skubania kory mógł być później przeniesiony na skubanie przez dziewczynę pieca podczas swatów, kiedy już wiśni w domu nie stawiano: Gdzie stała wiśnia-czereśnia, Szczodry wieczór, dobry wieczór! Na tej wiśni kora złota. Azję aż po Mongolię i Chiny, gdzie konia udomowiono w II lub nawet III tysiącleciu przed Narodzeniem Chrystusa. Potwierdzają to również badania archeologiczne kultury trypolskiej na ziemiach Ukrainy. Szczególnie głębokie korzenie ma hodowla koni w Europie, ponieważ właśnie tutaj wyhodowano liczne rasy — od lekkonogich angielskich kłusaków i potężnych niemieckich koni pociągowych po niskie, ale wytrzymałe górskie koniki. Przykładem takiej góralki jest nasza huculska rasa. Nie na darmo przecież moc maszyn przez długi czas mierzono końmi mechanicznymi! Do lat 30. XX wieku koń pozostawał, na równi z wołem, głównym pomocnikiem naszego rolnika. Oprócz już wspomnianych cech, konie mają rozwinięte zmysły: słuch, wzrok i węch, a do tego jeszcze dobrą pamięć. Jeśli rolnik cenił przede wszystkim niewymagający charakter i siłę pociągową swojej koniny, to kozacki konik musiał biegać żwawym kłusem, dobrze pływać, a kiedy trzeba — to i cicho stać, nie wydając głosu. Zatem „koń koniowi nierówny”? Tak, bo jeśli jest bystry, to staje się przyjacielem człowieka, który nie tylko polega na jego zaletach, ale też dogadza mu i dobrze dba. Inaczej „gdy konie sieczkę jedzą, to na bok patrzą”. Przyjaźń jeźdźca z koniem jest opiewana w słowiańskich pieśniach, rycerskich legendach i balladach; wierny konik rozumie kozaka w pół słowa, poznaje drogę, wynosi z bitwy rannego, tęskni za gospodarzem. Z wielkiego szacunku przypisuje mu się ludzkie cechy: „Koń płacze bez głosu”, „Konia nie bij, sługi nie przeklinaj, żony nie drażnij”. A co najważniejsze — ufa mu: „Jak wsiadł na konia, to i dola moja”, „No! Z doliny w dolinę i na Ukrainę”. I wreszcie, kiedy sprawa ruszy z miejsca, to mówią: „Jak na konia posadził”. …Tysiąc lat malują świętego Jerzego Zwycięzcę (u nas — Jurija (Jura) Zmijoborcę) na koniu. Współczesny okrutnego prześladowcy chrześcijan, rzymskiego cesarza Dioklecjana (284—305 lata), Jerzy urodził się w Ziemi Świętej w rodzinie wysokiego wojskowego, centuriona (setnika). Odmówił wyrzeczenia się wiary, za co stracili go poganie. Jego życiorys uważano za wzór honoru wojskowego arystokratycznej warstwy Bizantyńczyków, a z czasem — słowiańskich książąt. Liczne legendy z jego żywota opowiadają o rycerzu, który zatrzymał się, by napoić konia przy mieście, gdzie potwór pożerał dziewczęta. A właśnie wtedy kolej przyszła na córkę księcia. Rażąc smoka włócznią i mieczem, Jur-Jerzy zwrócił córkę ojcu. A jeszcze zwrócił się do obecnych z Komuż iść korę skrobać? Dziewce Nastce korę skrobać. Naskrobała ona aż trzy miseczki, Trzy miseczki, trzy półmiski. Poniosła ona do złotnika: — Złotniku, drogi braciszku, Wykuj mi trzy pierścionki: Pierwszemu pierścionkowi — zaręczać się, Drugiemu pierścionkowi — poślubić się, Trzeciemu pierścionkowi — na urzędzie siedzieć, Na urzędzie siedzieć — na miłego patrzeć. Wiśnie, wiśniowy sad symbolizują dom, rodzinę, miłość; wydeptana ścieżka do wiśni — obraz dostępnej dziewczyny: „Oj w sadku wiśnia, //Pod nią ścieżynka, //A starosta się pytał: //Kto tę ścieżynkę wydeptał? //Oj wydeptał ścieżynkę //Młody Iwasieńko, //Z wieczora chodząc, //Podarki nosząc”. O intymnych relacjach najwyższego emocjonalnego stanu mowa w ludowej perle „Oj w wiśniowym sadku //Tam słowik szczebie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn