Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Lewko ŁUKIANENKO: «NIE SPRZEDAWAĆ HONORU I GODNOŚCI!»

Слово Просвіти, №12 за 2011 рік

Nasz rozmówca to Lewko Hryhorowycz ŁUKIANENKO. Bohater Ukrainy, legenda ruchu narodowo-demokratycznego, dysydent, obrońca praw człowieka, poseł do parlamentu kilku kadencji, autor Aktu Niepodległości Ukrainy, uchwalonego przez Radę Najwyższą 24 sierpnia 1991 roku, dokładnie w dniu urodzin polityka. W domu Lewka Hryhorowycza we wsi Chotiw pod Kijowem gabinet gospodarza świadczy o tym, że wciąż znajduje się on w epicentrum życia politycznego i społecznego. Komputer, laptop, brudnopisy rękopisów, gazety, wśród których jest „Słowo Proświty” — Lewko Hryhorowycz jest naszym prenumeratorem. Kasety i płyty z ukraińskim folklorem, wydane kilka lat temu przez Towarzystwo „Proświta”, regały z książkami. — Lewku Hryhorowyczu, wielu ludzi z bólem rozmyśla, dlaczego te zmiany dotyczące wzmocnienia państwowości, przejścia od totalitarnego do demokratycznego społeczeństwa w krajach byłego obozu socjalistycznego, w tej samej Krajach Bałtyckich, dokonały się w ciągu kilku lat, a u nas rozciągnęły się na dziesięciolecia? — Zastanówmy się, które regiony Ukrainy i z jaką prędkością szły ku niepodległości? Do krajów bałtyckich, do Polski można u nas przyrównać jedynie Ukrainę Zachodnią. Ponieważ Imperium Rosyjskie zajęło Ukrainę Zachodnią i kraje bałtyckie prawie jednocześnie, w latach 1939—1940. Ukrainę Wschodnią komunistyczne imperium okupowało w 1920 roku. Zatem Naddnieprze było pod komunistyczną okupacją przez trzy pokolenia, Ukraina Zachodnia — przez dwa. Dlatego, gdyby w 1991 roku Ukraina nie oddzieliła się od Związku i przez kolejne 25 lat trwała nad nią władza rosyjska, to i Ukraina Zachodnia byłaby taka, jak Wschodnia w 1991 roku. Zatem nie można przyrównywać całej Ukrainy do krajów bałtyckich. Przypomnijmy lata 1988—1991. To, co wtedy działo się na Ukrainie Zachodniej, było równoznaczne z tym, co działo się w krajach bałtyckich. Proszę przypomnieć, jak obchodziliśmy święto kozackie w Baturynie, 500-lecie kozaczyzny, wiece w Kijowie. Ukraina Zachodnia, która ma jedną czwartą ludności Ukrainy, dawała wtedy połowę uczestników wieców. Pokolenie mieszkańców Naddnieprza za dyktatury komunistycznej to zabita świadomość narodowa, aktywność obywatelska. Świadomość narodową zabijano poprzez karanie za nacjonalizm, a pod nacjonalizm podciągano wszystko: twórczość pisarzy, dziennikarzy, założoną wyszywaną koszulę. Oczyszczono podręczniki, napełniono je komunistyczną antyukraińską ideologią. Aktywność obywatelską również niszczono. Niebezpiecznie było wyrażać własne zdanie. Więc przyzwyczajono do tego, że naród stał się absolutnie bierny. — Rok 1991. Ukraina staje się niepodległym państwem. Ale czy państwową, narodową okazała się władza nowego państwa? — Do 1991 roku Ukrainą kierowała administracja okupacyjna. Kiedy ogłosiliśmy niepodległość, siły narodowo-demokratyczne nie miały możliwości zastąpienia tej administracji okupacyjnej. Wchodziłem w skład naszego najwyższego organu władzy — Rady Najwyższej. Ale w parlamencie narodowi demokraci nigdy nie mieli większości. I komunistyczna większość uformowała władzę wykonawczą. Praktycznie ci sami ludzie, którzy byli u władzy do 1991 roku, pozostali na stanowiskach. A potem, oprócz komunistów, pojawił się jeszcze nowy klan — czerwonego dyrektoriatu: przewodniczący kołchozów i sowchozów, dyrektorzy przedsiębiorstw. Oni przekształcili się w prywatnych właścicieli, prywatyzując narodowe dobro. I drugi prezydent L. Kuczma był przedstawicielem tego czerwonego dyrektoriatu. Pierwszy prezydent L. Krawczuk też był człowiekiem aparatu partyjnego, czyli Komunistycznej Partii. Ale jako człowiek elastycznego umysłu, gotów był przyjąć ukraińską Ukrainę. Zaproponował Ruchowi wspólne sformowanie rządu. Nie wiem, czy było to szczere ze strony Krawczuka, ale bez wątpienia błędem ze strony Czornowiła było to, że się nie zgodził. Krawczuk bardzo potrzebował oparcia, bo prezydent nie może być bez oparcia. I gdyby oparciem dla niego stał się Ruch, nie byłby przeciwny. Ale nie wyszło. I Krawczuk nie odszedł od oparcia, które uczyniło go prezydentem — od partii komunistycznej. Mówiąc o władzy, chcę zwrócić uwagę na środki masowego przekazu. Ukraina do tego czasu była terytorium, które na wskroś było ostrzeliwane przez rosyjskie media. Wiosną 1992 roku władza sprzedawała kanały telewizyjne tym, którzy więcej zapłacą. A więcej płacili ci, którzy przyjechali z zagranicy. Właśnie tak telewizja, najpotężniejszy rodzaj mediów, rozpowszechniania informacji, wpływu ideologicznego, wychowania ludzi, znalazła się nie w rękach Ukraińców. Za przyzwoleniem władzy. W rezultacie Ukraina do dziś nie ma swojej przestrzeni informacyjnej. I w dziedzinie prasy drukowanej największe gazety drukowane są po rosyjsku i wydają je ludzie dalecy od ukraińskich ideałów. Dlatego pod kierownictwem takiej władzy, z takim poziomem świadomości narodowej, dryfujemy między Moskwą a Zachodem. — Czy widzi Pan zmiany na lepsze? — Oczywiście, w tym czasie pojawiło się wielu patriotycznie nastawionych przedstawicieli inteligencji. Ale to za mało. Ukazują się wspaniałe książki, oto Bohdan Horyń niedawno zaprezentował trzytomowe wydanie. Ale jakie są nakłady? Po 2—3 tysiące. A niektóre w ogóle nie mogą się ukazać. Oto historyk Wołodymyr Ulianycz napisał unikalną historię ukraińskiego wojska, zaczynając od czasów książęcych. Nic nie pominął, także lata 20., kiedy były ukraińskie jednostki w Armii Czerwonej, i później, UPA. Przygotował 7 tomów. Ale potrzebne są spore środki, żeby to wydrukować. Może państwo jednak pomoże wydać tę pracę. To jeden przykład, a dorosła już cała kohorta takich patriotów, ale oni są biedni, drukują swoje prace w nakładzie 500 czy tysiąca egzemplarzy. I to na 46-milionowy naród! Kropla w morzu. Kiedy z Kanady przywiozłem książkę Pawła Sztepy „Moskowstwo” w dwóch tomach, tutaj zrobiono z niej jeden tom, wydrukowano, choć w skrócie. Ale jak ja ją drukowałem? Niewielką sumę wyasygnowało Zjednoczenie Sił Demokratycznych, któremu wtedy przewodniczyłem. Wydrukowaliśmy niewielki nakład we Lwowie. Potem Ukraińcy z Kanady zebrali trochę pieniędzy i za nie we Lwowie wydrukowano jeszcze jakiś nakład, potem jeszcze trochę. A książka przecież wywraca ten komunistyczny światopogląd i pokazuje, w czym tkwi siła i słabość Rosjan, w czym siła i słabość Ukraińców. — Jak to się stało, że już w pierwszych wyborach prezydenckich w 1991 roku kandydowało od razu kilku przedstawicieli sił narodowo-demokratycznych? — We wrześniu 1991 roku Mychajło Horyń, Wiaczesław Czornowił i ja przeprowadziliśmy naradę. Wtedy kierowałem Ukraińską Partią Republikańską, Horyń — Sekretariatem Ludowego Ruchu, Czornowił też był w kierownictwie Ruchu. I we trzech zdecydowaliśmy, że w wyborach prezydenckich będzie kandydował Łukianenko. Ale po kilku tygodniach Czornowił zaczyna swoją grę. Gdyby powiedział, że będzie kandydował, zgodziłbym się. Ale przecież moja kampania wyborcza już się zaczęła, Ruch gotów był mnie poprzeć, nasza UPR, inne siły. Oto tak poszliśmy na wybory. Ale jest inny aspekt. Bardzo dużo jeździłem podczas kampanii wyborczej po Ukrainie i mówiłem wyborcom na spotkaniach, wiecach: „Możecie wybrać lub nie wybrać mnie na prezydenta, ale błagam, zagłosujcie za niepodległością Ukrainy”. Wyjaśniałem ludziom, że Krawczuk zrobi rząd z komunistów, a ja z narodowych demokratów, nie będę wsadzał komunistów do więzień, ale usunę ich od władzy. Wreszcie, to, że oprócz Krawczuka było nas kilku kandydatów — Juchnowski, Hryniow, Taburiański, Czornowił i ja, to może było nawet niedobrze i przyczyniło się do tego, że był tak wysoki wynik referendum w sprawie niepodległości. A mówienie o tym, że gdyby od nas był jeden kandydat, to by wygrał, jest bezpodstawne. Re- W książkach jest jeszcze kilka innych ważnych tematów. Pierwszy — relacje ukraińskich więźniów politycznych z więźniami politycznymi Litwy, Łotwy, Estonii i innych krajów. Narody krajów bałtyckich to w ogóle nasi sojusznicy w walce przeciwko Imperium Rosyjskiemu. Ale byli z nami także inni więźniowie polityczni: Azerowie, Gruzini, Ormianie, niechby było ich mniej. Kolejny temat — więźniowie polityczni oraz administracja obozów koncentracyjnych i więzień. Jeszcze jeden temat to moje przemyślenia, rozważania, można powiedzieć marzenia dotyczące losów Ukrainy, wydarzeń z różnych lat. Kto pomagał w wydaniu czterotomowego dzieła? Pierwsze dwa tomy wydała na własny koszt Międzynarodowa Akademia Zarządzania Personelem i jestem za to bardzo wdzięczny oraz zadowolony, że praca nie pozostała w rękopisie. Trzeci tom ukazał się dzięki wsparciu finansowemu Serhija Owczaruka, prawnika, mojego współpracownika z Partii Republikańskiej. Na czwarty tom środki zbierałem sam. Wśród tych, którzy redagowali tomy, byli Mykoła Sławynśkyj, Hryhorij Hajowyj, mój towarzysz z drugiego uwięzienia Wasyl Owsijenko. Część nakładu zakupiłem i podarowałem te książki bibliotekom oraz placówkom oświatowym Ukrainy”. realne szanse na zwycięstwo miał tylko kandydat komunistów, na którego pracowały media i struktury władzy — byli komuniści. Co więcej, nasz naród był pod względem światopoglądowym bliski komunistom. Wyborcy nie byli gotowi głosować na nas. — Ale potem było wiele wyborów, parlamentarnych, prezydenckich. I za każdym razem pojawiał się ten problem jedności demokratów. — Ale jak dokładnie przebiegało, stabilizowało się nasze państwo? Rosja nieustannie prowadziła przeciwko nam wojnę informacyjną, propagandową. Oddziaływało to na komunistów Ukrainy, na władzę. Ciążyła nad nami stara świadomość, było wielu takich, zwłaszcza komunistów, którzy mówili, że to rzekomo tymczasowe, że wkrótce wrócimy do Związku. Naród nie miał możliwości, by się podnieść i przezwyciężyć tę starą antyukraińską ideologię. Co mogła zrobić garstka narodowo-demokratycznych gazet? Dlatego narodowe przejrzenie było bardzo zahamowane. A potem zaczął się zorganizowany podryw narodowo-demokratycznych partii. Powiem na przykładzie naszej URP. Jak tylko przychodził do nas patriotycznie nastawiony ukraiński biznesmen, przedsiębiorca i oferował pomoc partii, natychmiast dowiadywała się o tym władza. I na człowieka zaczynała się wulgarna presja ze strony urzędu skarbowego i innych organów, aby zmusić go do niezaprzestawania współpracy z nami. Oczywiście mieliśmy też problemy wewnętrzne. Część partii prowadziła ugodową politykę przystosowania się do władzy. Partię rozbito. Ale to samo było w partii socjalistycznej, którą rozbito na kilka. Tragicznie rozbito Ruch, gdzie problemy zaczęły się jeszcze przed jego rozłamem, kiedy zaczęto brać pieniądze od biznesmenów zbliżonych do Kuczmy. I Ruch nie był już alternatywą dla władzy. A to tragedia dla narodu: władza jest zła, alternatywy nie ma. — Nie możemy pominąć takiego tematu, jak 5 lat pomarańczowej władzy, czas nadziei, iluzji, rozczarowań. — Ludzie wyszli na Pomarańczową Rewolucję z nienawiści do reżimu Kuczmy. Jego antyukraińska polityka, bandyckie metody doboru kadr, niemoralność, rozkład gospodarki — wszystko to realia tamtego reżimu. Dziesięć lat ruiny. I Juszczenko stał się tym, wokół którego ludzie się zjednoczyli. Program, hasła Juszczenki były wspaniałe. Ale jego działalność przez 5 lat pokazała, że nie jest on mężem stanu, a jedynie propagandystą. Powiedzmy, występuje i mówi, jaki piękny jest język ukraiński. O tym i ja, i wy możemy mówić. A trzeba było wprowadzić nauczanie w szkołach i na uczelniach po ukraińsku. Ułożyć plan i zrealizować go siłą woli państwowej w ciągu 2—3 lat. Niestety, nic nie zrobiono. Oczywiście Juszczenko zaczął czynić pierwsze kroki w kierunku odrodzenia pamięci narodowej, wspierania demokracji. Ale w całości były to nieudane rządy, przez co do władzy doszła partia Janukowycza. — Ukraina i zagraniczna ukraińskość. Zwracam się do Pana jako do byłego Ambasadora Ukrainy w Kanadzie, gdzie jest najpotężniejsza ukraińska diaspora. — Decydujący dla kształtowania się relacji naszego państwa z zagraniczną ukraińskością był początek lat 90. Zostałem Ambasadorem wiosną 1992 roku, dużo jeździłem po Kanadzie, spotykałem się z Ukraińcami, zapraszałem ich na Ukrainę. Mówiłem, że mamy niemało problemów, ale też byłem w niewoli iluzji, nie myślałem, że rozpocznie się taka ruina. I oto setki Ukraińców z Kanady pojechały na Ukrainę na obchody pierwszej rocznicy Niepodległości. Ale wielu z nich wróciło z Ukrainy rozczarowanych: uderzyły nasza nieporadność, liczne problemy społeczne, zalew biurokracji. Starałem się jakoś wyjaśnić to wszystko skutkami kolonialnego niewolnictwa. Pewnego razu przyszedł do mnie Ukrainiec, który był wiceprezesem największego banku Kanady. Powiedział, że niemało Ukraińców z Kanady, biznesmenów, jest gotowych zainwestować duże środki w gospodarkę Ukrainy. Zorganizowałem mi spotkanie z tymi ludźmi. Zebrało się ich kilkudziesięciu. Mieli bardzo poważne kapitały, byli gotowi zainwestować na Ukrainie miliardy dolarów. I oto sformowali delegację, która pojechała na Ukrainę na zwiad. I w naszych ministerstwach natknęli się na mur biurokracji! Kiedy wrócili do Kanady, ten bankier, który organizował to spotkanie i wyjazd, przyszedł do mnie i mówi: „Pomóżcie mi pomóc wam”. — Błyskotliwa fraza! I tradycyjne, bolesne pytanie: „Co robić?”. Jak mamy wreszcie dokonać prawdziwych zmian, utwierdzić państwowość, demokrację? — Chcę zakończyć w optymistycznym tonie. 20 lat nie minęło na próżno. Naród przeszedł ogromne szkolenie. Zobaczyliśmy świat, świat zobaczył nas. Wyrosło nowe pokolenie. Baza społeczna państwowości, demokracji zwiększyła się. Ale naszym mediom, politykom trzeba wbić do głowy wyborcom jedną prostą, ale niezwykle ważną rzecz: wszystko zależy od wyborców! Nie trzeba sprzedawać swojego głosu na wyborach. Bo sprzedając go, wyborca na kilka lat przekazuje władzę oszustom. Trzeba przekonać ludzi, że ich karta do głosowania ma wagę, że teraz władzy nie przysyłają nam ani z Moskwy, ani z Berlina, my sami ją formujemy. Dlatego trzeba iść głosować. I wybierać godną władzę. Wtedy staniemy się gospodarzami w swoim kraju. Rozmawiał Petro ANTONENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn