Strona · s. 10strona oryginału ↗
KIEDY ZMARTWYCHWSTANIE UKRAIŃSKA DUSZA?
Слово Просвіти, №12 за 2011 рік
Dmytro MISZCZENKO, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Skromny dotąd w poetyckich zmaganiach ze stołecznymi poetami Melitopol odezwał się niedawno wspaniałą książką poezji Ołeha Honczarenki „Kryłohija Wicznoji Hordiji”. Poeta pracował nad tą znaczącą w jego dorobku książką 12 lat. Zapoznanie się z nią daje podstawy sądzić, że pod pojęciem hordiji Ołeh Honczarenko rozumie odwieczne dążenie naszej, zakochanej w przyrodzie ludności do piękna, a wśród piękna — do wolności i niepodległości. Niestety, życie społeczne ludzi nie zawsze sprzyja triumfowi tego dążenia, nierzadko mu przeciwdziała — gdzieś wymagają okoliczności, gdzieś — ludzie. I to przeciwdziałanie nie może nie odbić się na samym człowieku. Zrozumienie tej złożoności ludzkich relacji nie mogło nie wpłynąć na złożoność artystycznego opracowania zamysłu, tego wiru wydarzeń i okoliczności, z którego wyłania się ukryta w labiryntach życiowych perypetii prawda. To, że autor podszedł do tego wyważenie i odpowiedzialnie, poświadcza nie tylko „skórna” prawda przeszłości, ale i nie mniej „skórne” analogie z życiem współczesnych. Wielu dano możliwość wypowiedzenia się na stronach „Kryłohiji…” — prowodyrowi wyprawy wojsk rosyjsko-ukraińskich na Krym księciu Golicynowi, hetmanowi Mazepie, kobzarzowi, kozakowi, bandurzyście, Mądremu Strażnikowi, biblijnym prorokom, a wśród tych wielu — także matce poety. Jej słowo jest bodaj najistotniejsze. „…I bezczeszczenie szalało, — wyznaje ona, — i świat nas rzucał na pastwę buntowniczym wiatrom, których i nie zliczysz, bo — grobla.. Ja z południa stepowego i duszę ci wyśpiewałam w namiotach tęczowych i przy tabunowych ogniskach. Tak, my — barbarzyńcy, synu. My dzieci gwiazd podniebnych, co i promienie, i strzały spotykały twarzą i piersiami. Nas boją się dlatego, że nas. Ołeksij KOWALEWSKIJ, laureat nagrody literackiej imienia W. Sosiury, m. Charków
W poezji Mykoły Pywowara — wielowymiarowej, nierzadko wyrafinowanej i nieoczekiwanej pod względem obrazowo-znaczeniowym — najbliższe są mi próby filozoficznego pojmowania świata. To coś, czego ukraińskiej poezji brakuje. I zawsze brakowało. Powiedzmy, do Chajjama czy bliższego nam w czasie i mentalności Tiutczewa ona niemal nie dorastała. I raczej nie zdoła — zważywszy na to, w jaką chimeryczność, na jakie manowce myśli i uczuć coraz bardziej się ześlizguje… Kogo by u nas nie czytać — niemal zawsze potkniesz się o drobnostkę, przypadkowe słowo czy nawet słowny szereg. O całościowym artystyczno-filozoficznym wrażeniu rzadko przychodzi mówić. Przeważa mało kontrolowana asocjacyjność, z której buduje się coś mniej lub bardziej zorganizowanego, zamkniętego. Wiersz Mykoły Pywowara wewnętrznie „rozumie”, „odczuwa” ten bolesny problem — stara się być jak najbardziej lakonicznym, głębszym, a zarazem pozbawionym stereotypów, klisz. Za tym wszystkim stoi nie po prostu tłum dobrych i uczciwych, Nas nie kochają dlatego, że my, pragnący wolności, ciemność… My — Orda, nas nigdy, nigdzie i nikim nie zatrzymać…” Wiele z tego, co opowiedziała matka, jest zrozumiałe dla poety, a dlaczego dobrych i uczciwych nie kochają i dlaczego się boją — należy rozwikłać. Jeśli istnieje dobro, to istnieje i zło, jeśli istnieje uczciwość, to istnieje i nieuczciwość. A co można przeciwstawić złu i nieuczciwości? To, co przeciwstawiała matka, wszyscy, których nazywała ona zwolennikami wolności, dobra, sprawiedliwości, kto strzegł w sercu przekazany przez przodków w spadku jako świętość — honor, sumienie. Więc nie dziwi, że lwia część powieści to autorskie rozważania nad takimi pojęciami jak honor, sumienie. Oznaką dalszych rozważań poety jest pragnienie zrozumienia psychologii tych, którzy przeciwstawiają się, a w konsekwencji zdradzają dobrych i uczciwych. Choć przykro mu przyznawać się przed samym sobą, to jednak zmuszony jest zaczynać od obojętnych. „My — Orda”, — powiedziała matka. A w Ordzie różni się zdarzają: jedni kierują się starym jak świat „moja chata z kraja”; innych interesuje tylko, czy „grosze wyrosły w hrywny”; a jeszcze inni sprzedają swój głos za 30 srebrników. Lecz są i otwarci wrogowie. Obojętni, jak uważa autor, nie są beznadziejni. Dlatego nie szczędzi słów i wysiłków, pragnąc rozbudzić w nich poczucie honoru, aby stanęli w szeregach dobrych. Gorzej z odstępcami — ci są beznadziejni. Jak ci: „Ja wyrok odsiadywałem! Ja racje żarłem! Hulaj boso! Szawa — nie lejce!” Oni zapomnieli język, zapomnieli i ród, do którego należeli. Lecz jeszcze gorzej z odstępcami, którzy przeszli do obozu wroga, którzy dla „łakomstwa łudzącego”, dla utrzymania swojego biznesu na powierzchni sprzedali honor za mandat w Radzie Najwyższej. A ci, na stronę których przechodzą, myślą jeszcze dalej: położyć kres tak zwany talent poetycki. Tutaj przemawia szacunek do bytu, jego otwartych i tajemniczych przejawów. „Mało — wiedzieć. Mało — rozumieć. Trzeba kochać. Nie ma zagadki talentu. Jest wieczna zagadka miłości”, — pisał Hryhir Tiutiunnyk. M. Pywowar strukturyzuje, rozstawia akcenty w swoich wierszach, wyznacza priorytety światopoglądu i odtwarzania świata. Tak nikt nie kochał, po tysiącu lat tylko przychodzi podobna miłość, — z tymi wersami W. Sosiury organicznie współbrzmi wiele poezji M. Pywowara. I co szczególnie cenne — opierają się one nie na fundamentach socjalnych, a na trwalszych — panteistyczno-ukraińskiej demokracji. Dlatego tak boleśnie brzmi słowo poety. A jak brzmiał rozpostarty Majdan! Jakie słowa piękne mówili! Stali jasni, ramię w ramię… „Odwieczny Scyta, odwieczny Mądry Stróż, // nie uznaję i symbolu „granica”.// Bogactw nie ma, bogactw nie nagadasz. // Jest koń… jest łuk… jest mięsa kawał z noża…// Jest pieśń i wolność! // Zatem, jestem szczęśliwy. // Boję się tylko, że i po śmierci, ledwie, // Znajdą się sędziowie nawet w raju // i znów mi postawią w winę // to, że kocham do bólu Ukrainę // i że modlę się za Taurydę swoją”. Styl wiersza Honczarenki przekonująco zaświadcza: nie należy on do poetów, którzy przebijali się do światła wyważonym ludowym słowem. Ale nie należy też do tych, którzy obrazowość poetyckiego myślenia podmieniają bezsensowną wymyślnością, napuszczają mgły leksemami, których nie ma w przyrodzie. Słowo u niego jest świeże, niezużyte. I to czyni jego poezję i treściwą, i emocjonalnie nasyconą, malowniczą. Nie będę wdawał się w analizę wielkiego rozdziału „Świątynia objawień” czy innych rozdziałów, gdzie Boże przykazania mają zauważalny wpływ na ludzką świadomość. Ograniczę się do jednego przypadku, który wiele powie o ludzkich zamysłach, działaniach. Mieszkałem przez długi czas na ulicy Panasa Myrnego 17. Obok, w przysadzistym jednokondygnacyjnym domu mieszkała starsza kobieta. Przed wojną była służącą u Żyda, który handlował mięsem na rynku. Głód 1933 roku zmusił ją szukać ratunku w Kijowie. Kto wie, czy uratowałoby ją miasto od głodowej śmierci, gdyby nie ten dobry człowiek. Zobaczył ją, zupełnie nędzną na rynku, i wziął do siebie jako służącą oraz pomocnicę w handlu. Tak i żyła u tego Żyda aż do wojny. Kiedy do Kijowa wtargnęli Niemcy, im, Żydom, nakazano zbierać się na Łukianówce. Biadali, lękali się, lecz co mieli robić, kiedy grozili śmiercią za nieposłuszeństwo. Zostawili ją, babcię Julę, w gospodarstwie, zostawili jej dobro swoje i poszli. Gospodarze tak i nie pojawiali się. Babcia Jula żyła początkowo za zarobione przy okazji karbowańce, potem — za mizerną emeryturę, ale wiary w powrót gospodarzy nie traciła. Sąsiedzi często widzieli ją przy wejściu, siedziała na krzesełku, wyglądało na to, że czeka na kogoś. Wiedzieli, jak bieduje ta cicha babcia, więc wracając z rynku, nie mijali jej, dawali coś z kupionego. Zmieszana, odmawiała, ale w końcu dziękowała kłaniając się i brała. Lecz oto nadszedł czas, kiedy babcia poczuła — jej dni są policzone, i zawołała milicję, a milicja — kogoś z urzędników bankowych, sąsiadów. Kobieta postawiła przed obecnymi szkatułkę z tajemnym zamkiem. — Oto, ludzie dobrzy, wartości moich gospodarzy. Kiedy szli, ulegając Niemcom, z domu, poprosili, żebym strzegła tego, co w szkatułce, do ich powrotu. Długo czekałam na nich, lecz, chyba nie doczekam się już, więc przekazuję wszystko to państwu. Opiszcie wszystko to, niech sąsiedzi potwierdzą, i zdajcie, komu należy. Kiedy otworzyli szkatułkę, obecni zaniemówili: były w tej szkatułce pierścienie, zwykłe i zdobione drogimi kamieniami, bransolety, złote zegarki, złote sztabki, kobiece kolczyki, a czy nie najwięcej było złotych, jeszcze carskich, monet. Uprawiwszy się z powierzoną im sprawą, milicjanci poszli. — Babciu Julo, — dziwiły się i wyrzucały sąsiadki. — Przecież wiedziałyście, że gospodarze wasi rozstrzelani w Babim Jarze. Biedowałyście tyle lat. Czyż nie mogłyście wydobyć z tej szkatułki jednej-dwóch cennych rzeczy, oddać do lombardu, i tym choć trochę podtrzymać siebie? — A ono nie moje, nie moim trudem zarobione. — Ale tyle lat w takiej nędzy… — Lata nie zmieniają Bożych przykazań. Przenieśmy się myślą z drugiej połowy XX wieku w obecne. Babcia Jula była niepiśmienna, o ileż lat cierpiała niedolę, a nie połakomiła się na cudze. A dzisiejsi, wszyscy ci nienasyceni… Ci rzucili się na pozostawione bez nadzoru dobro, jak muchy na miód, za bezcen rozchwytali wszystko, co uważano za ogólnonarodową własność. I nawet dziś nie zatrzymują się, strzelają do siebie nawzajem. Kim oni są? Skąd oni są? Babcia Jula miała Boga w sercu, ona z tych Ukraińców, którzy zamieszkiwali Ukrainę przed kolektywizacją i święcie przestrzegali przejętego od ojca-matki kodu genetycznego narodu. A ci, obecni… Że nie mają oni Boga w sercu, można nie wątpić, im o ileż lat i dziesięcioleci wbijano do głowy, że Boga nie ma, rób co chcesz, byle nie na szkodę systemowi. A dlaczego rozminęli się z kodem genetycznym narodu ukraińskiego? Pytań wiele, a odpowiedź nie nasuwa się, wręcz przeciwnie — im dłużej pytamy, tym bardziej natarczywie puka do głowy inne: co może zatrzymać tę szarańczę? Zmartwychwstanie ukraińskiej duszy czy globalna katastrofa? Autor „Krylogii Wiecznej Gordii” nie daje odpowiedzi na pytanie — on jedynie prowadzi nas do myśli: wy — Orda, ci, których nie kochają, jednak boją się. Czyż nie odnajdzie się wśród was jeden, który położy temu kres? A i to, że sam nie traci ducha, o czymś tam mówi nam: „Bóg dał mi przeklęty ten Talent, Jego nie zamienię i na szczęście”.
tym bardziej nie ograniczony etnicznie, a potencjalnie pojemny, o wiele bardziej świetlano-perspektywiczny, niż przywykła wyobrażać sobie świadomość uwarunkowana bieżąco: Coś takiego jeszcze nad chatami, Jest, czym pełen jestem na wieki. Ukraino, cicha tajemnico, Wiatr nas jeszcze nie wyrzekł… Uderza spojrzenie M. Pywowara na zagadkę jego miłości, dobro, Wszechświat oraz istnienie człowieka na ziemi. MOJEJ ZAGADCE — MIŁOŚCI! Ja was kocham, dawno kocham, I będę wiecznie was kochać. Dlatego wróżę cud-żyto I niebieską, słoneczną chwałę. A wy kochajcie się i miłujcie! Kochajcie najlepszego na świecie Dopóki są błogosławione chwile I hymn śpiewa wam poeta… I na koniec. Niechże czytelnik nowej książki poezji Mykoły Pywowara „Słoneczne przystanie” też nie będzie pozbawiony zagadki miłości. Zagadki, która dana jest nie tylko stąd. A do końca rozwiązywana jest, jeśli i tutaj, — to tylko sercem niebylejakim oraz niecodzienną mądrością bytu…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
