Strona · s. 11strona oryginału ↗
«A KTOŻ TO KIEROWAŁ LOSAMI LUDZKOŚCI?»
Слово Просвіти, №12 за 2011 рік
W centrum wydawniczym „Proświta” wkrótce ukaże się wznowienie „Dziennika podróży” Daniela Krmana (Itinerarium 1708—1709). Refleksjami na temat tej książki dzieli się pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Pawło MOWCZAN.
Czyż nie każdemu świadomemu Ukraińcowi przypadł w udziale ten „niebezpieczny zaszczyt” bycia napiętnowanym potrójnym znakiem: „mazepińczyk”, „petlurowiec”, „banderowiec”… Piętno — różnej jakości i zależne od poziomu wykształcenia piętnującego. Mnie po raz pierwszy ostemplowano „mazepińczykiem” w Tobolsku, w wąskim kręgu miejscowych intelektualistów, do których należało też kilku „małorosjan”, którzy w mojej obronie i obronie godności narodowej ukraińskich kozaków-zesłańców do tych krajów za czasów Piotra I, milcząc słuchali, jak mistrzowsko ostemplowali mnie „mazepińczykiem” „gospodarze” tych ziem, którzy w swoim czasie „przyrośli” do imperium przez naszych własnych ziomków Jermaka, Kilce, Hrozę, zwerbowanych przez znanego „dobroczyńcę” Stroganowa… Z czasem doszyli mi już „pagony” petlurowca i banderowca. I dlatego poszukiwania jakichkolwiek informacji o I. S. Mazepie stały się zwykłą potrzebą… Aha… zdrajca… A już potem — zwolennik niepodległości… Cara zdradził, przechodząc na stronę szwedzkiego króla Karola XII. I im więcej dowiadywałem się o wychwalanej przez A. Puszkina „bitwie połtawskiej”, tym bardziej interesowało mnie pytanie: — Dlaczego król szwedzki Karol XII przyprowadził swoje wojska na Ukrainę? Dlaczego nie pod Moskwę? Dlaczego nie pod Sankt Petersburg? Nie pod Psków czy Smoleńsk? A dlaczego pod Połtawę?! Dlaczego ta klęska była „przeznaczona”? Czytam po raz kolejny „Dziennik podróży” Daniela Krmana (Itinerarium 1708—1709) i nie znajduję odpowiedzi… Kiedyś, czytając „Wspomnienia z wojny rosyjsko-tureckiej 1877—1878 r.” Mykoły Sadowskiego, wydane przez drukarnię towarzystwa „Czas” w Kijowie (1917 r.), natrafiłem na to miejsce, gdzie wybitny artysta, a wtedy — niezrównany żołnierz, oficer armii carskiej, który posiadał najwyższe odznaczenie wojskowe — Krzyż św. Jerzego — opowiedział o spotkaniu w mołdawskim mieście Gałacz z grobem hetmana Iwana Mazepy, o którym mówi jako o „sławnym patriocie, który pragnął zdobyć szczęście i wolność, i cześć swojej rodzinnej, bezdolnej Ukrainie, wyczerpawszy się w ciężkiej walce, poległ w dalekiej obczyźnie, anatemą napiętnowany… Gorzkie, bolesne rozbudziły rozmyślania, które jeszcze bardziej zaostrzyły lata i nowe nieszczęścia, jakich doznał rodzinny kraj… Bezradna ty moja rodzinna Ukraino! Komu ty tylko nie pomogłaś zdobywać wolności i niepodległości? Kogo ty nie wspierałaś budzić uczucia narodowe i wytwarzać kulturę narodową? Wszystkim. I Lachom, i Moskalom, i Mołdawianom. Oto i teraz, siedząc sama w niewoli, w ciężkim jarzmie, wystawiłaś swoich synów wyzwalać znacznie wolniejszych od ciebie — Bułgarów z niewoli tureckiej. A ktoż tobie pomoże zrzucić ze swojej szyi to ciężkie jarzmo, które nierozważnie włożyłaś sobie za czasów Bohdana? Kto pomoże tobie zdobyć wolność, jak ty pomogłaś?! Nikt! Nikt! O tobie już zapomnieli wszyscy. Nawet synów twoich nastolatków w szkole cudzoziemskiej uczą, że ciebie nigdy nie było, a tak sobie, powiadają, skrawek narodu rosyjskiego, historycznymi błędami oderwany od swoich, a potem wolą bożą wrócił znów do swojej rodzinnej rosyjskiej chaty. Dzieci małe, nierozumne wierzą bajce!” Można by ograniczyć się tylko do cytatu o bezradności, gdyby nie tak aktualne rozmyślania o tak zwanej „rodzinnej rosyjskiej chacie”, o której nam niemal codziennie przypominają Gundiajewy, Michałkowie, Zatuliny i wszelka drobna domorosła nieczystość, która pod przykrywką tak zwanej władzy ukraińskiej gatunek bajki o „jednokrwistości i wspólności” przekształciła w ogólnoduchową ideologię… Jednak daremne wysiłki „ruskomirowców”. Dlatego że to uczucie, które wyraził w swoich wspomnieniach Mykoła Sadowski, jest jakby pewną matrycą, która odbita jest w naszych duszach, na którą nie można nie zwracać uwagi, uczucie narodowego samozachowania, konieczność w umysłowo-kulturowym samouświadomieniu narodu. Są one niezniszczalne jak głęboko naturalne ludzkie instynkty. Naród, jako jedyna zbiorowa osobowość, ma takie samo prawo do istnienia, do swojej godności i swojego postępu, jak i każda ludzka osobowość, którą i religia, i moralność humanistyczna uznają za najwyższą wartość. Właśnie dlatego zmuszony jestem przypomnieć dzisiejszym oponentom ukraińskiej niepodległości, którą utożsamiają z nacjonalizmem, wypowiedź znanego rosyjskiego filozofa Iwana Iljina, który uważał, że problem „rzeczywistego nacjonalizmu jest rozwiązywalny tylko w związku z duchowym rozumieniem ojczyzny: wszak nacjonalizm jest miłością do ducha swojego narodu i do tego właśnie do jej duchowej swoistości”. Dlaczego to takie ważne przypomnienie? A dlatego że cudzoziemiec Daniel Krman w swoich zapisach dziennikowych oddziela Ukrainę — Kozakię od innych ziem, a kozaków-Ukraińców od Moskali… „Ojczyzna, — zaznacza Iwan Iljin, — pochodzi od Ducha Bożego: narodowo przyjęty, wypielęgnowany i w ziemskie sprawy wprowadzony dar Ducha Świętego”. „Dla tego aby znaleźć swoją ojczyznę i zlać się z nią uczuciem i wolą, i życiem, koniecznie trzeba żyć duchem i strzec go w sobie i koniecznie potem urzeczywistnić w sobie patriotyczne samouświadomienie”, — takie patriotyczne samouświadomienie urzeczywistnił Iwan Mazepa, przechodząc na stronę Karola XII. Wszak, jak zaznaczał francuski dyplomata w relacji do swojego rządu w 1708 r., „kozacy nie są naturalnymi poddanymi rosyjskiego cara, oni tylko poddali się jakby pod jego protekcję, i nikt nie może oskarżać ich za to, że widząc, jak niszczy ich wolności, oni podnieśli powstanie”. Portret Mazepy, którego Daniel Krman nazywa „majestatycznym księciem kozaków, zobaczywszy go po raz pierwszy na Starodubszczyźnie we wsi Hirky, gdzie odbyła się pierwsza audiencja szwedzkiego króla Karola XII oraz hetmana, jest bardzo przekonujący i nieprzeciętny: „Był to człowiek ponad siedemdziesięcioletni, męskiego oblicza, które odbijało kozackiego geniusza, który między innymi władał łaciną, polskim i rosyjskim językami i był właścicielem wielkiego bogactwa…” Zrozumiała rzecz, że dla nas, Ukraińców, bardzo ważny jest prawdziwy portret naszego hetmana, który, odczytując ukraińską perspektywę w świetle dziewięcioletniej wojny, która już się przeciągnęła, pomiędzy Szwecją a Moskowią, próbował wykorzystać tę szansę, którą zaproponowała historia. Szansę na tyleż realną, co i iluzoryczną. Nikt nie mógł zapewnić ani Piotra I, ani Karola XII, że oni będą zwycięzcami… W wielkich historycznych bataliach ważą wiele, na pierwszy rzut oka, drugorzędne czynniki, które zostały zauważone przez czujne oko Daniela Krmana: udział w decydującej bitwie pod Połtawą — kałmuckiej konnicy, która prześladowała „pokonanych” aż do drugiej przeprawy… Czy bywa historia obiektywną? To pytanie jest również istotne, i dla nas, ludzi XXI w., tak i dla uczestników tych batalii, które miały miejsce na naszych terenach na początku XVIII w.”. Z logiki rzeczy, pomnik zwycięzcy bitwy pod Połtawą powinien stać kałmuckiemu jeźdźcowi z wysoko podniesioną włócznią… Wszak ze źródeł historycznych wiadomo, dlaczego Piotr I zwlekał z rozpoczęciem bitwy: oczekiwał on pomocy właśnie kałmuckiej kawalerii, na zakup której nakazano wykorzystać nie tylko skarby skarbowe, ale i cerkiewne… Kałmuk z historii imperialnej — wykreślony. Wszak konieczna była heroizacja samowładcy, dlatego nie znajdziemy w żadnym niemal utworze na temat „Połtawy” „przyjaciela stepów”, — kałmuka… I pytanie sprawiedliwości historycznej zawisa w powietrzu. W związku z czym nie mogę nie zacytować Blaise’a Pascala: „Gdyby można było, to ludzie oddaliby siłę w ręce sprawiedliwości, ale ponieważ siła nie pozwala rozporządzać sobą, jak oni chcą, przez to, że ona — właściwość całkowicie uchwytna, podczas gdy sprawiedliwość — jakość duchowa, którą można rozporządzać, jak się chce, to oni oddali sprawiedliwość w ręce siły; w ten sposób sprawiedliwością nazywają to, czego ludzie zmuszeni są przestrzegać. Stąd i pochodzi prawo miecza, wszak miecz daje rzeczywiste prawo”. (Blaise Pascal, Myśli. Moskwa, 1899 r., rozdział VII, sekcja VIII”). Zatem, nasze poczucie niesprawiedliwości, które miało miejsce w naszym decydującym momencie historycznym w 1709 r. pod Połtawą, pozostaje moralną refleksją na temat „sprawiedliwości”. I do dzisiaj pytanie „Po co Szwedom potrzebne było iść aż pod Połtawę”, aby doznać druzgocącej klęski”, leży w płaszczyźnie historycznej celowości i sprawiedliwości. A miecz był w ręce młodego dwudziestosiedmioletniego króla Szwecji Karola XII. Szwedzki historyk Peter Englund, analizując najbardziej druzgocącą klęskę swojego państwa za całą historię swojego kraju pod Połtawą, twierdzi, że z punktu widzenia krótkotrwałych skutków bitwa pod Połtawą obróciła się dla Szwecji w katastrofę, „jednak w długofalowym planie, ona, jak to nie paradoksalnie brzmi, przyniosła pewną korzyść… jak nie dziwnie to brzmi, można twierdzić, że jedna z dróg, która doprowadziła do dzisiejszego sukcesu i dobrobytu Szwecję, brała początek właśnie tam, pod Połtawą”. Peter Englund motywuje to tym, że Szwecja pozbyła się kompleksu imperialnego, niezwykle uciążliwego ciężaru wydatków ekonomicznych na sferę militarną, na dewaluację ludzkiego życia i na wiele innych towarzyszących wojnom problemów… To — wnioski współczesnego Szweda. A co dla nas, Ukraińców, oznacza ta katastrofa pod Połtawą, — my jeszcze nawet nie zrobiliśmy ani należytej analizy, ani, że tak powiem, ogólnonarodowego audytu. Tym piętnem katastrofy, która miała miejsce 300 lat temu, my oznaczeni jesteśmy wszyscy. Za nią, jak reakcja łańcuchowa, zaczęła się wielka prawdziwa ruina narodowa we wszystkich możliwych i niemożliwych wymiarach. Destrukcja fundamentów etnicznych, zasad moralnych, prawa zwyczajowego, utrata własnego wyrazistego oblicza kulturowego, uwydatnienia językowego w literaturze, autonomii religijnej, utrata własnego miejsca w wielkiej polityce europejskiej,.. lista ta może obejmować wszystkie sfery, włącznie z komponentem ekonomicznym, edukacyjnym, kulturowym, politycznym… Zadziałała znana zasada domina, która rozpostarła Ukrainę na kilka długich stuleci bezprawia, niewolnictwa i smutku… Dla uzasadnienia w aspekcie ontologicznym tej klęski szwedzki historyk powołuje się na prowidencjonalne katreny Nostradamusa, które zostały wyrażone jeszcze w 1555 roku: „Na początku osiemnastego stulecia Wschód zachłanny z pomocą księżyca Osiągnąwszy niebywały sukces, Odrzuci kawał od północnego kraju. Król daleko od ojczyzny rozbity, W doliny nowiu ucieka…” Zatem, klęska była zdeterminowana, przewidywalna… W rozdziale „Droga do Połtawy” (str. 23) wspominany przeze mnie Peter Englund konstatuje: „Szwedzka armia stała daleko na południu, w sercu Ukrainy, tysiące kilometrów od ojczyzny. Jakie to zdumiewające siły ją przyprowadziły tutaj?” Pytanie, rzeczywiście, ważne dla nas. Jest ono równoznaczne pytaniu wielkiego Lwa Tołstoja, który, przeprowadziwszy bardzo skrupulatną analizę wojny pomiędzy Rosją a Francją za czasów Napoleona, w epilogu pyta: „Tak coż jest siłą napędową losów ludzkich?” Pytanie o znaczeniu planetarnym, które bez związku z Bożym zamysłem rozpatrywać, wydaje się bezsensowne. Daniel Krman, który robił notatki dziennikowe, jako człowiek, który był zaangażowany w szczególną misję religijną, nie był w stanie postawić tych wydarzeń, świadkiem których był „w sercu Ukrainy”, w szerokim uniwersalnym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
