Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Mykoła Łysenko i mogiła Szewczenki. W 170. rocznicę urodzin M. W. Łysenki

Слово Просвіти, №12 за 2012 рік

Raisa TANANA, kierownik działu Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. 22 marca minęło 170 lat od dnia urodzin wybitnego ukraińskiego kompozytora, jednego z najlepszych interpretatorów twórczości Tarasa Szewczenki, Mykoły Witalijowycza Łysenki. Przez całe życie utalentowany kompozytor niósł miłość i szacunek do wielkiego ukraińskiego poety, niezwykle zachwycał się jego twórczością. Od 1868 roku, pisząc muzykę do „Testamentu” Szewczenki (na zamówienie Galicjan), Mykoła Witalijowycz rozpoczął wielką serię utworów pod tytułem „Muzyka do „Kobziarza”, do której wchodzi prawie 90 utworów wokalnych różnych gatunków. Lecz głęboki szacunek i miłość do Tarasa Szewczenki objawiały się nie tylko w sięganiu kompozytora po jego teksty, częste były też przyjazdy Mykoły Witalijowycza do miejsca wiecznego spoczynku Kobziarza. O tym można dowiedzieć się z ówczesnej periodyki, ze wspomnień syna kompozytora — Ostapa, z zapisów i autografów, które Łysenko zostawił na stronach ksiąg wrażeń pierwszego ludowego muzeum poety — Tarasowej świetlicy, z korespondencji Mykoły Witalijowycza z utalentowanym pedagogiem, dziennikarzem i wiernym stróżem mogiły Szewczenki W. S. Hnyłosyrowem, z chóralnym i kulturalno-oświatowym działaczem, dyrygentem chóralnym i pedagogiem H. I. Markewyczem. W Instytucie Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy imienia W. Wernadskiego oraz w Instytucie Rękopisów Instytutu Literatury Narodowej Akademii Nauk Ukrainy przechowywanych jest kilka takich listów, datowanych na lata 1882—1896. Z nich dowiadujemy się na przykład, że w 1882 roku Mykoła Witalijowycz ze swoją rodziną wypoczywał w Kaniowie. W liście do H. I. Markewycza z 31 marca 1882 roku pisał: „Na lato mamy w planach wynająć sobie daczę w Kaniowie, na górach, tak że i Połtawszczyzna cała, jak na dłoni, i Dniepr pod górą brzeg ryje, Tarasowa siedziba obok, do Kijowa i do Krzemieńczuka droga wodna niedaleko. Okolica, mówią, cudowna, gdyby tylko sądziło się wynająć…” (IR IL NANU F 25, nr 176). Mykoła Witalijowycz był członkiem Starej Kijowskiej Hromady, która opiekowała się uporządkowaniem mogiły Szewczenki. Dlatego nie było mu obojętne, w jakim stanie jest miejsce ostatniego spoczynku poety. Jego, jak i innych członków starej Hromady, boleśnie dotknął zakaz kijowskiego gubernatora, by ustawić na mogile Szewczenki żeliwny krzyż, który wykonano w 1883 roku w zakładzie Termena w Kijowie. A przyczyną zakazu stały się słowa T. H. Szewczenki, które Wasyl Wasylowycz Tarnowski zamówił dla pomnika-krzyża: Swoją Ukrainę kochajcie, Kochajcie ją… W czasie złym, W ostatnią ciężką minutę Za nią Pana błagajcie. W liście z 12 maja 1896 roku Mykoła Witalijowycz zawiadamia W. Hnyłosyrowa o swoim przyjeździe do Kaniowa: „Aniele niebieski, kochane serduszko Wasylu Stepanowyczu! Myślimy w środę, oto tego 15 lipca być w Kaniowie na mogile Ojca Tarasa. Ja z całą rodziną naszą, kilku studentów, może Konyski. Czy nie wyjechałbyś nam naprzeciw pomóc czy łodzią, czy to podwodą do góry dotrzeć…” (IR CNB NANU FIII, nr 4348). Wiadomości o wielbicielach Kobziarza, którzy przyjeżdżali pokłonić się jego mogile, Wasyl Stepanowycz początkowo zapisywał własnoręcznie. A potem zdecydował, że ludzie mogą to robić sami. I w 1893 roku zamawia specjalną Księgę. Lecz pojawiła się ona na stole w pierwszym ludowym muzeum Kobziarza dopiero po czterech latach — w 1897: wcześniej położyć jej nie pozwalały miejscowe władze. Pierwszy zapis z 5 czerwca 1897 roku w tej pamiątkowej Księdze należał do rodziny Łysenków. Pierwszy stoi podpis kompozytora, potem jego żony — Olhy Antoniwny, niżej — dzieci: Katiuszy, Halyny, Ostapa, Mariany. Szczególną uwagę przykuwa autograf najmłodszej córki Mariany, która wtedy miała 6 lat. Swoją małą ręką nie całkiem wprawnie wywiodła: „Musia Łysenko”. Odwiedziny mogiły Szewczenki stały się tradycyjnymi w rodzinie Łysenków. Oto jak o tym wspominał syn kompozytora Ostap: „Bywało, jak tylko zazielenią się łany szerokopolne, i Dniepr, i urwiska, Mykoła Witalijowycz nie znajduje sobie miejsca: „Pora do Tarasa w gości”. W ostatniej chwili do nas dołączały dziesiątki znajomych (Staryccy, Kosacze, chórzyści, uczniowie ojca)… Do samego Kaniowa rozbrzmiewało nad siwym Dnieprem płomienne słowo Tarasa. Potem długo wchodzili na stromy pagórek. Szli w milczeniu. Ojciec nie raz zatrzymywał się, ciężko oddychając, opierając się na swoim huculskim czekaniku. Widać było, że jemu, człowiekowi z chorym sercem, niełatwo przychodzi góra. Lecz on nigdy nie narzekał… Długie minuty przestał Mykoła Witalijowycz nad drogą mogiłą swojego nauczyciela i starszego brata…” (Ostap Łysenko. Wspomnienia o ojcu. — K., Muzyczna Ukraina, 1991. — S. 129.) Tego samego, 1897 roku, Mykoła Witalijowycz jeszcze raz przebywał przy drogiej sercu mogile. To było 19 lipca. Wracał ze swoimi chórzystami z podróży po Ukrainie. Do księgi wrażeń zapisali: „Chórzyści M. Łysenki, wracając ze swojej wędrówki, postanowili odwiedzić Tarasową mogiłę. Upamiętnili pieśnią, przemówieniami, czytaniem „Kobziarza” naszego geniusza, podziękowali tym dobrodziejom, którzy domyślili się założyć tę Księgę, pozachwycali się cudownym Dnieprem i górami, i pojechali”. I podpisy: pierwszy — M. Łysenki, dalej — jego chórzystów. Przewróciwszy już pożółkłe od czasu strony pierwszej księgi wrażeń, znowu natrafiamy na autografy rodziny Łysenków — 6 sierpnia 1898 roku. Po Sewerynie Pańkiwskim i Mychajle Jaworskim swoje podpisy postawili Olha, Mykoła, Ostap i Mariana Łysenkowie. Dla żony Mykoły Witalijowycza Olhy Antoniwny była to ostatnia podróż do Kaniowa — po dwóch latach jej zabrakło. Niełatwo było kompozytorowi z pięciorgiem dzieci po śmierci żony. Lecz i w tak trudne czasy nigdy nie zapominał odwiedzić Tarasowej góry. Razem z Mychajłem Staryckim, malarzem Iwanem Truszem, córką Mychajła Drahomanowa Ariadną w 1900 roku kompozytor znowu przychodził do świętej mogiły Kobziarza. Po tej podróży do Kaniowa malarz z Galicji stworzył dwa warianty obrazu „Mogiła T. H. Szewczenki”. Jeden z nich przechowywany jest we Lwowskim literacko-pamięciowym muzeum Iwana Franki, drugi — w Narodowym Muzeum we Lwowie. W następnym, 1901 roku, Mykoła Łysenko razem z synem Ostapem, wnukiem wybitnego ukraińskiego bajkopisarza J. P. Hułaka-Artemowskiego i kilkoma innymi wielbicielami Tarasa Szewczenki kolejny już raz przebywał na Tarasowej górze. Ludzie, którzy przychodzili do mogiły Kobziarza, w swoich zapisach wyrażali wiarę w lepsze życie, w to, że Ukraina będzie niepodległa. O wolnej, odrodzonej Ukrainie marzył przy mogile Szewczenki Członkowie „Ukraińskiego Klubu” przy grobie T. H. Szewczenki, góra jakby usiana była ludźmi. Zebrało się tu mnóstwo narodu. Była, oczywiście, konna i piesza policja… Przyjezdny ksiądz odprawił panichidę, którą odśpiewali podróżni, a jak tylko skończył, znów z większym zapałem ze wszystkich piersi wyrwał się głośny śpiew „Testamentu”. (Gazeta „Rusłan” z 17.06.1909) Aby na zawsze zachować w pamięci ten niezapomniany majowy dzień, wszyscy uczestnicy podróży sfotografowali się przy drogim grobie. Reprodukcja tej fotografii przechowywana jest w muzeum Kobziarza na Tarasowej Górze. W 1910 roku Mykoła Witalijowycz znów przyjeżdżał z członkami Ukraińskiego Klubu do grobu Szewczenki. Dowiadujemy się o tym z ówczesnej periodyki, a także z zapisów Je. Chykałenki w jego „Dzienniku”. W 1911 roku mijało 50 lat od dnia śmierci genialnego ukraińskiego poety. Jego wielbiciele przygotowywali się do uczczenia tego jubileuszu. Przygotowywał się do niego także „Ukraiński Klub” na czele z M. Łysenką. Ale jeszcze na długo przed jubileuszem, w listopadzie 1910 roku, naczelnik Kijowskiego oddziału ochrony wysłał notatkę służbową do kijowskiego generała-gubernatora z żądaniem zakazania obchodów 50-lecia od dnia śmierci T. H. Szewczenki. I ten zakazał wszelkich uroczystości jubileuszowych. Zrozumiałe więc, dlaczego w 1911 roku nie odbyła się tradycyjna podróż kijowskiego „Ukraińskiego Klubu” do grobu Szewczenki. Taka podróż odbyła się 27 maja 1912 roku, choć przebiegała ona pod czujnym nadzorem „pomocnika komisarza cyrkułu łybidskiego Jaworskiego z dwoma komisarzami”. Do członków „Ukraińskiego Klubu” dołączyli nie tylko Ukraińcy, ale i goście innych narodowości. „…o godzinie 9 rano mały parowiec „Maria” ruszył w dół Dniepru. Narodu na parowcu pełno — do 400 dusz… Wśród gości grobu także Mykoła Witalijowycz. Oto jeden z zapisów: „30 maja 1906 roku odwiedziliśmy grób Ojca. Daj nam, Boże, doczekać lepszych, upragnionych dni wolności i świtu Ukrainy-mateńki”. Od 1908 roku M. W. Łysenko stanął na czele „Ukraińskiego Klubu w Kijowie”, w którym prowadził ogromną pracę muzyczną i kulturalno-oświatową. Tutaj stale odbywały się wieczory literackie i muzyczne. „Ukraiński Klub” stał się centrum komitetu ds. budowy pomnika Tarasa Szewczenki oraz specjalnego komitetu pod przewodnictwem M. W. Łysenki ds. uczczenia 50. rocznicy od dnia śmierci poety. Począwszy od 1909 roku, Mykoła Witalijowycz organizował społeczne podróże do grobu Wielkiego Kobziarza. Świadczy o tym zapis w Księdze wrażeń z 24 maja: „Pierwsza ukraińska społeczna podróż, zorganizowana przez kijowski „Ukraiński Klub”. Przewodniczący klubu — Mykoła Łysenko”. A niżej na dwóch stronach złożyli autografy członkowie tego klubu, wśród których — publicysta, działacz społeczny Je. Łukasewycz, galicyjski działacz polityczny i publicysta M. Łozynśkyj, żona malarza I. Trusza A. Trusz-Drahomanowa, córka kompozytora Marjana Łysenko i wielu innych. Tego dnia odprawiono panichidę za Szewczenkę, uczestnicy podróży wygłaszali przemówienia, śpiewali pieśni. Najwyraźniej były to Zielone Świątki (Trójca), kiedy, zgodnie z tradycją, do grobu Kobziarza przychodziło wielu jego wielbicieli. Prasa tak donosiła o tym majowym dniu 1909 roku: „Ukraiński Klub zorganizował wycieczkę na grób T. H. Szewczenki. Zebrało się wielu ludzi (ponad 150 dusz): byli tu studenci, siwi dziadowie, profesor i działacze społeczni, prości wieśniacy, ślepy kobziarz, było z dziesięciu galicyjskich gości… Cała

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn