Strona · s. 6strona oryginału ↗
«Dobrze jest tworzyć historię…»
Слово Просвіти, №12 за 2017 рік
Andrij TOPACZEWSKIJ Wokół postaci Mychajła Hruszewskiego narosło niemało bajek; niektóre z nich są godne uśmiechu, inne wymagają sprostowania. Carscy żandarmi wymyślili, a radzieccy czekiści później podchwycili legendę, jakoby „pożyczył” on świadomość narodową w austriackiej Galicji. W rzeczywistości jednak poglądy historyczne i społeczno-polityczne Hruszewskiego zaczęły kształtować się jeszcze w latach młodzieńczych w gimnazjum w Tyflisie, a w pełni uformowały się w Kijowie, podczas studiów na wydziale historyczno-filologicznym Uniwersytetu św. Włodzimierza. Jego nauczycielami byli niestrudzeni działacze, profesor Wołodymyr Antonowycz i pisarz Ołeksandr Konyski. Dzięki wysiłkom tych uczonych patriotów we Lwowie otwarto pierwszą na świecie katedrę historii Ukrainy, do której kierowania zaproszono 28-letniego magistra M. S. Hruszewskiego. W starciu z moskalofilami szerzył w Galicji wiedzę o jednolitej historii i kulturze „od Sanu po Don”, kontynuował pracę nad „Historią Ukrainy-Rusi”, stał na czele Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, nalegał na utworzenie samodzielnego ukraińskiego uniwersytetu. Jednocześnie redagował tygodnik „Seło”, pisał dla „Rady” oraz „Literacko-Naukowego Biuletynu”. Szczególnie dbając o szerzenie wiedzy wśród młodzieży, w 1911 roku wydał „Ilustrowaną historię Ukrainy”. Jak pisał w „Autobiografii”, „w ciągu pół roku rozeszło się pierwsze wydanie w 6 tys. egzemplarzy i zostało powtórzone zaraz potem, jeszcze z większą ilością materiału ilustracyjnego…”. Po powrocie do Kijowa po wybuchu wojny w 1914 roku został aresztowany na podstawie wspomnianej wyżej żandarmskiej legendy jako „austriacki szpieg”, wielokrotnie przesłuchiwany i odbywał zesłanie w Symbirsku, Kazaniu oraz Moskwie. Kijów zobaczył ponownie dopiero po rewolucji lutowej, w marcu 1917 roku. Właśnie wtedy, jako wybitna osobowość, znajduje się w samym centrum wydarzeń historycznych, bierze w nich najaktywniejszy udział. „Dobrze jest tworzyć historię, ważniej niż pięknie ją pisać”. To powiedzenie Mychajła Hruszewskiego pomaga zrozumieć jego życiowy i twórczy cel. Narzędziem tworzenia Historii staje się jego publicystyka z czasów rewolucji ukraińskiej (1917–1921); niedawno została wydana jako osobny zbiór z gruntownym wstępem Ihora Hyrycza („Powrotu nie będzie!”, Charków, 2015). Szczerość i przekonująca siła tych artykułów, esejów, pamfletów, niezrównana erudycja historyczna autora stały się nabytkiem naszego czytelnika, który pod wpływem nowoczesnych technologii zaczął przyzwyczajać się do zwięzłej, ale bezbarwnej, odpersonalizowanej informacji. O specyfice własnej pracy Hruszewski pisał we „Wspomnieniach”: „W każdej chwili, w każdym stadium mojego życia muszę mieć przed sobą jakiś cel, któremu muszę oddać się całkowicie i bez reszty”. Ofiarna natura i wytrwały charakter uczonego widoczne są w 2000 publikacji, książek i broszur publicystycznych. Jego talent polemiczny ujawnił się jeszcze w „czasach kijowskich”, czyli w latach 90. XIX wieku, kiedy rozpoczynał główne dzieło swojego życia, „Historię Ukrainy-Rusi”. Wtedy toczyła się dyskusja z „normanistami” o korzeniach wschodniosłowiańskiej państwowości. Teorii normańskiej trzymali się w szczególności oficjalni rosyjscy historycy, umniejszając państwowotwórcze znaczenie Rusi Kijowskiej i jej ludu. Imperialną doktrynę moskalofilów Hruszewski podważył już w 1. tomie swojego monumentalnego dzieła, poświęcając temu zagadnieniu osobny rozdział. Zestawiał informacje kronikarskie z faktami historycznymi, stał ponad sporami dotyczącymi teorii normańskiej, ważył argumenty każdej ze stron. Unikając uproszczeń i przesad, autor „Historii…” przeprowadził wszechstronną, wnikliwą analizę źródeł pisanych dotyczących wschodniosłowiańskiej państwowości, której źródła i rozwój powiązał z Europą. W przeciwieństwie do swoich oponentów, którzy absolutyzowali znaczenie jednostek, znajdował, według własnej definicji, „ślady ewolucji społecznej w samym ludzie”. Zauważył w starych kijowskich zabytkach „charakterystyczne cechy języka ukraińskiego”, a na podstawie znalezisk archeologicznych przekonująco udowodnił, że Polanie i inni Słowianie Środkowego Naddnieprza nie zajęli miejsca mitycznych „Wielkorusów”, skądinąd nie migrowali, lecz byli autochtoniczną, odwieczną ludnością naszego kraju, bezpośrednimi przodkami Ukraińców. W jaki sposób potomek prawosławnych duchownych, syn profesora seminarium duchownego, dyrektora szkół ludowych, rzeczywistego radcy stanu stał się rewolucjonistą w nauce i polityce? Serhij Fedorowycz Hruszewski, gorliwie wychowując swojego pierworodnego, nie tylko zapoznawał go z Pismem Świętym, ale także przybliżał do literatury świeckiej, uczył ukraińskich pieśni. W swoim wyborze Mychajło niezależnie od ojca śmiało przyszedł do polityki poprzez historię. Sukcesy zaś badań historycznych, siła i głębia utworów publicystycznych w znacznej mierze spowodowane są nieustannymi poszukiwaniami nowego. Przyznawał, że do tego skłoniła go Biblia, którą studiował pod wpływem ojca… W 1918 roku pisze: „Wytartymi ścieżkami chodzić łatwiej, choć one ostatecznie, jak mówi Ewangelia, prowadzą do zguby wartości moralnych życia. Ale pokusa jest wielka i tutaj właśnie ważne jest… „odnaleźć siebie” i nie grać na cudzą nutę, a iść tą drogą, którą wskazały nam realne okoliczności” („Na progu Nowej Ukrainy”). Przejść pomiędzy pokusami i złudzeniami, nie zboczyć na ścieżkę wydeptaną i wyścieloną dobrymi chęciami, to cierniowa, wąska droga uczonego, badacza, poszukiwacza prawdy. Przypomnijmy słowa Szewczenki: „U każdego swój los i swoją drogę szeroką” — drogę, na której siły zła niszczą i zagarniają. Tę myśl Hruszewski potwierdza powiedzeniem Hryhorija
Skovoroda o samopoznaniu i znowu — ewangeliczną prawdą: „Musimy »poznać siebie« i, poznawszy raz, trzymać się mocno tej linii, którą wskazuje nam to poznanie, i nie zbaczać »na przestronną drogę i szerokie bramy«, inaczej grozi nam niebezpieczeństwo, że po jakimś czasie jeszcze raz, po raz drugi będziemy przerabiać rewolucję — socjalną, walkę z domowym socjalnym bolszewizmem, jeszcze cięższą i bardziej krwawą”. Powiedziane wiek temu, dzisiaj brzmi aktualnie! Bezczynność dla niego to grzech, większy od błędu. To drugie „potomstwo nam wybaczy”; to pierwsze zaś — nigdy. Tak było i z bolszewickim dekretem „o pokoju”, który powitali przywódcy Ukraińskiej Republiki Ludowej, a niektórzy nawet uwierzyli. Wychodząc z okoliczności, Hruszewski początkowo także poparł tę pokojową deklarację i nawet występował za federalizacją byłego imperium. Z czasem dało to powód, by nazywać go jeśli nie „czerwonym”, to przynajmniej „różowym”; stworzyła się legenda o politycznej niezdecydowaniu wybitnego uczonego jako przewodniczącego Centralnej Rady. Mylił się? Tak. Ale był genetycznie niekompatybilny z nowymi władcami Rosji. Wychowany na tradycyjnych wartościach, Hruszewski nie akceptował bolszewików z wielu powodów, wśród których ich bezbożność i agresywna amoralność były bardziej niż wystarczające i oczywiste. Szerokie bramy do królestwa ciemności, rozwarte przez Lenina i jego Komitet Centralny, groziły pochłonięciem i zniszczeniem ukraińskiej tożsamości narodowej. Tę niebezpieczeństwo dobrze sobie uświadamiał: „Ukraina nie może iść dalej starymi ścieżkami… którymi wlekło ją siłą gwałtowne moskiewskie rządy”, — rozwija myśl o jedynej możliwej, wiekami wycierpianej drodze budowy państwowej i narodowej, którą idziemy, często — wbrew dzisiejszej sytuacji. W domu, po zesłaniu, poczuł „kulturę piękna”, ale nie zobaczył „kultury życia”: „Kiedy ja, wróciwszy do Kijowa… słuchałem na szewczenkowskim spektaklu cudownych śpiewów naszych chórów, płakałem, ale płakałem nie z radości! My… zbyt pięknie śpiewamy w porównaniu z tym, co umiemy i możemy w naszych sprawach. Mamy zbyt piękną literaturę, muzykę, sztukę w porównaniu z naszym ubóstwem w pracy społecznej i politycznej”. Paradoks? Wcale nie. Hruszewskiego niepokoiła pewna jednostronność, niezrównoważenie wspólnoty młodego ukraińskiego państwa. W jego publicystyce terminem „kultura” nie określa się jakiegoś kręgu wiedzy humanistycznej. Kulturalne muszą być gospodarka, nauka, oświata, dyplomacja, sądownictwo, medycyna, handel, wszystkie przejawy życia społecznego i państwowego. Kultura i duchowość są nieodłącznymi cechami zawodów, instytucji, urzędów. Słowem „kulturalny” określał stan lub jakość. Obecnie nazywamy to europejskimi standardami… Warto posłuchać uwag i testamentów mądrego, wysoko wykształconego Mychajła Hruszewskiego. Niech przez ostatnie stulecie sens pojęcia „kultura” nieco się zmienił: sztuki plastyczne, teatr, muzyka, kino weszły do ogólnego pojęcia „sztuka”. Ale wtedy jaką jeszcze kulturą zajmuje się nasze Ministerstwo Kultury i Sztuki — może trypolską? W dziedzinie oświaty ludowej szczególne znaczenie Hruszewski nadawał historii, ale nie tylko przez własne zawodowe upodobania. W poznawczej książce „Na progu nowej Ukrainy” wśród warunków duchowej i politycznej niepodległości wyróżnia wspólne rozumienie historii swojego kraju. Właśnie historia państwa i narodu, postrzeganie jej, według biblijnej tradycji, jako całościowego procesu od początku do naszych dni, ma zjednoczyć wszystkie warstwy społeczeństwa. Wtedy wyciąga się świadome wnioski z przeszłości, od której zależy przyszłość… Zauważmy, że takie widzenie biegu historii, w nieprzerwanym (liniowym) czasie, jest właściwe właśnie myśleniu chrześcijańskiemu, w odróżnieniu od pogańskiego, kiedy człowiek żył w czasie cyklicznym, od żniw do żniw, błagając swoich bogów, aby znów nastało lato. Coś podobnego powróciło w czasach radzieckich: przeszłość przekreślano w oczekiwaniu na „świetlaną” przyszłość, za którą odpowiadała garstka „klasyków” marksizmu. Uświadamiając sobie niebezpieczeństwo fałszowania przeszłości i wulgaryzacji przyszłości, pisze: „Studiowanie dzieł przodków stanowi przedmiot wychowania jeszcze w bardzo wczesnych stadiach… (i jest) podstawą tej ludzkiej solidarności, na której żyje i rozwija się samo życie społeczne”. Należy sprostować rozpowszechnioną legendę, jakoby pragnął „rozwiązać armię”. Tragedia pod Krutami, zajęcie Kijowa przez murawjowców, celowy ostrzał pociskami zapalającymi jego rodzinnego domu w styczniu 1918 roku ostatecznie położyły kres nadziejom na pokój z bolszewikami samego Mychajła Hruszewskiego oraz innych, mniej skłonnych do historycznych uogólnień. Krzepło zrozumienie, że obronić ukraińską niepodległość mogą nie dyplomacja, nie czynniki zewnętrzne, a silne wojsko. Chociaż niektórzy przywódcy URL, skuszeni socjalistycznymi ideami pacyfizmu, wyobrażali sobie siły zbrojne jako ochotnicze. Przyszłe ukraińskie wojsko Hruszewski widział jako kulturalne. Oznacza to: armia nie z rekrutów, którzy, broniąc „ohydy starego reżimu”, nie wiedzieli, o co walczą, nie wyobrażali sobie, po co im Port Artur lub Dardanele, jak to było w 1904 i 1914 roku. W obronie Ukrainy stają świadomie, szanując „wartości państwa”. Taka armia nie tylko chroni wysokie wartości moralne, ale i żyje nimi. Będzie ona „nie zagrożeniem, a gwarancją państwa i narodu”. W odróżnieniu od wielu swoich (i naszych) współczesnych, Hruszewski rozumiał, że demokracja jest celem, a nie środkiem. I w armii widział tylko jeden ze środków osiągnięcia wysokiego celu — budowy demokratycznych stosunków w państwie. Ale nawet uważając armię za „instytucję przejściową”, którą z czasem zastąpi „ogólnonarodowa milicja” według ustroju terytorialnego, w istocie był za armią zawodową, z wyższym wykształceniem dla korpusu oficerskiego, który by „nie uciekał z wojska na bardziej syte placki”. Na taką armię, dodaje, „nie szkoda będzie znacznej części budżetu”. Rok 2016 minął pod znakiem Mychajła Hruszewskiego z okazji jego 150-letniego jubileuszu. Lecz już w roku bieżącym możemy obchodzić 100-lecie jego prac społeczno-politycznych, rewolucyjnej publicystyki, rozpoczętej przemówieniem na Ukraińskiej Manifestacji w Kijowie 19 marca 1917 r. Publicystyczne dziedzictwo M. S. Hruszewskiego obala mity, wymysły i zwykłe niedomówienia, które towarzyszą politycznym sporom wokół postaci Wielkiego Ukraińca.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
