Strona · s. 10strona oryginału ↗
Akademik NAN Ukrainy Stepan PAWLIUK: „Ratujmy ukraińską naukę!”
Слово Просвіти, №12 за 2017 рік
„Właściwie miasta określają przyszłość…” — Jak naukowcy Pańskiej placówki praktycznie próbują (cytuję Prezydenta) „przekształcić Ukrainę w nowoczesne państwo europejskie”? — Sukces w sferze naukowej jest możliwy, jeśli kwalifikacje uczonych osiągają lub przewyższają poziom współczesnych europejskich czy światowych profesjonalnych intelektualistów. Takie wymagania panują w systemie naszej Akademii Nauk i są one, właściwie, postawione przed kolegami z Instytutu Ludoznawstwa. Z większości tych wymagań jestem zadowolony. Cieszy mnie, gdy zatwierdzam dokumenty do udziału w spotkaniach naukowych w światowych centrach intelektualnych w różnych kwestiach nauk socjohumanistycznych. W tak niełatwy, ale efektowny i efektywny sposób ukraińska nauka inkorporuje się w światową przestrzeń intelektualną, nawet w takich problemach, które nie są szczególnie charakterystyczne dla świata — jak, powiedzmy, kultura narodowa (w szerokim rozumieniu tej sfery społecznej). Oczywiście światowe centra naukowo-pedagogiczne są bardzo zainteresowane fundamentalnymi badaniami przyrodniczymi, a na kulturę tradycyjną zwracają większą uwagę z pozycji zainteresowania estetycznego. Ale — uwaga! Dowiadując się, coraz bardziej się zachwycają, a ten stan przeradza się w stan wnikliwego i uważnego studiowania. Mamy w tym procesie solidne rezultaty, kiedy planowane są syntetyczne projekty naukowe, do których zaangażowani są uczeni Instytutu. Jednak najważniejsze są wyniki. Zarówno na międzynarodowej niwie naukowej, jak i w swoim własnym społeczeństwie, instytucje władzy należy zapewnić zdolnymi, profesjonalnymi, patriotycznymi intelektualistami, którzy przynajmniej pojęli prawdę, że nauka jest niezbędna nie tylko dla wiedzy o Wszechświecie, ale także o taktyce i strategii rozwoju swojego narodu. Zatem dla sprawy pomyślnej budowy państwa konieczne jest wyjaśnienie kultury behawioralnej, a wraz z tym — i potencjalnych zasobów, które można by dziesięciokrotnie zwiększyć, gdyby uwzględnić emocjonalno-estetyczny składnik jego charakteru. Operować takimi niuansami mogą kierownicy obdarzeni władzą, z nastawieniem na uczciwość, etykę chrześcijańską. A oni, niestety, okazali się nieudolnymi, bezwolnymi „samochwałami”, pozostawiając sferę naukową na pastwę przetrwania, katastrofalnie ograniczając finansowanie branży, zwłaszcza w ostatniej dekadzie. Nauka akademicka zachowała i utwierdziła znamienną cechę stylową: fundamentalność idei naukowych nie tylko sfery stosowanej, ale i socjohumanistycznej, uświadamiając sobie, że nowe ukraińskie społeczeństwo wymaga istotnego „remontu” dyscyplin humanistycznych od w przeważającej mierze fałszywej imperialno-komunistycznej historiozofii. I ten „remont” powinien był być realizowany na naukowych zasadach obiektywizmu, wszechstronności, gruntowności i konsekwencji badania tego czy innego zjawiska społecznego, z wyłączeniem fragmentaryczności. Realność tych akademickich wytycznych wobec wyzwania społecznego przejawiła się w całym socjohumanistycznym spektrum nauk, zasadniczo zmieniając radzieckie akcenty ideologiczne, co stało się metodologiczną podstawą dla naświetlenia istoty pamięci narodowej, historii, kultury, światopoglądu. Już nie kołyszą swojego pochodzenia etnicznego trzy narody wschodniosłowiańskie w historiograficznej kołysce rosyjskiej ideologii imperialnej. Ukraińscy uczeni udowodnili, że każdy naród, aby być pełnowartościowym, musiał mieć swoją kołyskę. Bo wiadomo, że zaniedbane dzieciństwo może przyczynić się do nieadekwatnej kultury behawioralnej dziecka — w ludzie mówią: „trudne dziecko”. Także Iwan Mazepa nie jest już przeklęty przez naród, a nasi liderzy polityczni oraz działacze nauki, kultury, pisarze nie są już burżuazyjnymi sprzedawczykami, a strzelcy siczowi oraz wojownicy UPA bronili jednak swojej Ojczyzny przed różnymi okupantami. A jakaż to pełna poświęcenia praca została włożona przez akademickich uczonych-literaturoznawców, aby bez skreśleń można było przeczytać cały proces literacki na Ukrainie!? Chcę przez to podkreślić, że dzięki stylowi akademickiemu, systemowej metodyce, metodologii, umiejętnościom twórczym, zgromadzeniu godnych uczonych w placówkach akademickich, możliwe jest konsekwentne, pełnowartościowe badanie każdego zjawiska społecznego, unikając epizodyczności, powierzchownego naświetlenia, banalnej mitologizacji. Akademiccy uczeni-etnolodzy, historycy sztuki przywrócili z niebytu zakazane w epoce radzieckiej tematy etnogenezy Ukraińców, historii etnicznej, całościowego procesu kulturowo-artystycznego na Ukrainie. Dzięki pracom znanych współczesnych ukraińskich historyków sztuki możliwe było określenie poziomu i miejsca narodowej kultury artystycznej w kontekście Europy, całościowe objęcie ukraińskiej kultury artystycznej w kontekście europejskim. Ale jest to możliwe tylko przy obecności odpowiedniego środowiska twórczego, w którym wypracowano już tradycje badawcze, praca prowadzona była według określonego algorytmu, fundamentalnie, kształtowała się szkoła historii sztuki. Styl instytucji akademickich umożliwiał realizację całościowych projektów twórczych — jak można to prześledzić na przykładzie ośrodka historii sztuki Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy, kiedy stworzono gruntowne badania o ukraińskiej kulturze malarskiej, wykonane przez znanego uczonego Pawła Żółtowskiego i jego uczniów. Inny znany uczony — laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Wołodymyr Owsijczuk bodaj po raz pierwszy na Ukrainie udowodnił synchroniczność rozwoju ukraińskiej kultury artystycznej i społeczeństwa z europejską praktyką istniejącą w średniowieczu, w szczególności w czasie epoki renesansu. W nowej ukraińskiej dobie uczeni opracowali naukowy program badania kultury artystycznej Ukrainy w diachronii, na całym tysiącletnim odcinku bytu Ukraińców. Nie czyniąc niepoprawnych zarzutów uczonym spoza Akademii Nauk, mimo wszystko należy zaznaczyć, że organizacja projektów twórczych według algorytmu akademickiego jest trudna do wyobrażenia. Jeszcze jedna ilustracja. Katastrofa czarnobylska. Mógł dosłownie zniknąć na oczach unikalny archaiczny pokład tradycyjnej kultury Polesia. Akademia Nauk, mając w swoim systemie odpowiednie instytuty, zleciła opracowanie programu państwowego dla minimalizacji przerażających skutków katastrofy atomowej w sferze kultury i jego realizację Instytutowi Ludoznawstwa. Począwszy od 1994 r., ponad pół setki uczonych z instytutów akademickich — bardzo często z Liną Kostenko, co roku w ciągu trzech miesięcy skrupulatnie rejestrowali wykryte w każdej ze wsi pierwszej i drugiej strefy, częściowo — trzeciej, a także — u przesiedleńców wszystko, co dotyczyło tradycyjnej kultury, bytu, archeologii, krajoznawstwa, nawet etnodialektologii itp. Już kilkaset wsi zniknęło z mapy Ukrainy. Pozostał materiał o wyjątkowej wartości, zebrany przez uczonych z działalności życiowej ludności Polesia. Była to prawdziwie pełna poświęcenia praca przeważnie akademickich uczonych. Inny aspekt. Nowa ukraińska doba jest w stanie formowania strategii budowy i stabilizacji społeczeństwa, unikania zjawisk kryzysowych.
Niestety, poza uwagą urzędników państwowych wciąż pozostają ujawnione negatywne tendencje w sferze etnokulturowej państwa, bez naprawienia których nie sposób myśleć o właściwym wychowaniu godności za swój kraj, historię, osiągnięcia kulturowe i wreszcie o samoetnoidentyfikacji — byciu Ukraińcem, z pasją broniącym swojego Państwa, walczącym o jego rozkwit. — Kolebka etnokultury — wieś czy miasto? — W tym kontekście istotne stały się osiągnięcia naukowców dotyczące subkultury ukraińskiego miasta. Zrozumiałe jest, że miasto akumuluje w sobie, absorbuje bez względu na estetyczne, moralne czy niemoralne przejawy, masową współczesną kulturę; przez miasto przechodzą przepływy informacyjne, co również wpływa na kształtowanie się jednostki. Nie posiadać wiedzy o powstaniu sublokalnych grup i ich interakcji; o „przybłatnionej” subkulturze, tworzonej przez marginalne jednostki ze środowiska osób społecznie nieprzystosowanych, narkomanów itp., oznacza puścić rozwój miasta i państwa na żywioł. Etnokulturowe aspekty konkretnych osobliwości recepcji przez różne etnospołeczne grupy ludności miejskiej informacji mass mediów i najnowszej reklamy, która wpływa nie tylko na te czy inne nastawienia, oczekiwania i stereotypy myślenia różnych grup mieszkańców miasta, ale także na sam styl życia, na system orientacji wartościowych, na codzienne relacje, a nawet na werbalno-komunikatywne zachowanie mieszkańców miasta — wszystko to aktualizuje badania nad urbanizacją. W środowisku akademickim rozwinięto badania w dziedzinie etnologii urbanistycznej ze względu na ich niezwykle ważny charakter aplikacyjny w obszarze etnopolityki, budownictwa językowego, dekolonizacji miejskiej sfery kulturowo-cywilizacyjnej. Przecież to właśnie miasta dzisiaj określają wszystkie główne perspektywy współczesnych procesów etnospołecznych i etnokulturowych Ukrainy. W wielu miastach i dużych aglomeracjach miejskich świadomi narodowo Ukraińcy, niestety, nie mają jeszcze adekwatnego dla siebie środowiska kulturowego i komunikacyjnego: czują się jak w diasporze. Komunikacyjno-kontaktowa sieć dużych miast Ukrainy z jej całkowitą dominacją rosyjskiego języka i rosyjskiej ulicznej subkultury jakby „wypada” z żywej tkanki ukraińskiego organizmu etnokulturowego. Z drugiej strony, powszechnie wiadomo, że właśnie miasta jako ośrodki, w których koncentruje się nie tylko ludność i przemysł, ale także kultura, nauka, show-biznes, informacja, różnorodne możliwości rekreacji itp., określają przyszłość, określają perspektywy wszystkich procesów społecznych, w szczególności — etnospołecznych. Wszystkie najnowocześniejsze innowacje, wszystkie „embriony” przyszłości, wszystkie decydujące wektory rozwoju społeczno-politycznego rodzą się i kształtują właśnie w miastach. Dlatego ukraińskość poza miastem oznacza tylko jedno: ukraińskość — poza epoką, ukraińskość bez przyszłości, ukraińskość bez perspektywy.
“A schematy i tak działają” — Jak rozumieć, że w Ustawie Ukrainy “O działalności naukowej i naukowo-technicznej” państwo powinno przeznaczyć z budżetu na naukę co najmniej 1,7% PKB, a w Ustawie “O budżecie państwowym Ukrainy na 2016 rok” wydatki te stanowiły zaledwie 0,16% PKB? — Gdyby kierownicy państwa nie byli tak znieczuleni, zwłaszcza w ostatnim dziesięcioleciu, a pozostałaby w duszy choć cząstka wstydu, to nie hańbiliby się przed światem faktem drastycznie zmniejszonego przydziału środków na Narodową Akademię Nauk Ukrainy dziesięciokrotnie! Nie, nie, nie dziesięć procent, a ponad dziesięciokrotnie! Z założonej przez Ustawę normy 1,7% PKB, proszę się zastanowić — zaledwie 0,16%! I proszę zastanowić się jeszcze nad innym paradoksem — Naftohaz Ukrainy jest również instytucją państwową, gdzie wynagrodzenie za pracę również powinno być uregulowane do rozsądnego poziomu, a w tym samym czasie “dobroczynny” Rząd przyjmuje stawki taryfowe dla kierownictwa tej instytucji w takich rozmiarach, że po prostu dziw bierze: kierownikowi instytucji państwowej zatwierdzono miesięczne wynagrodzenie w wysokości dwóch milionów (2 000 000) hrywien, a radzie nadzorczej — w granicach 800 000 tys. hrywien?! Dla Instytutu Ludoznawstwa, w którym są naukowcy najwyższej kwalifikacji — akademicy, członkowie korespondenci, laureaci Nagrody Narodowej im. T. Szewczenki i inni (łącznie 188 pracowników), przydzielono aż 840 000 tys. hrywien(!) jako miesięczny kosztorys na wszystkie wydatki (?). Mówiąc: nie odmawiajcie sobie niczego, na pensję ledwo wystarczy 50—55% (!?), do zupełnie nędznej pensji, która średnio wynosi 6-7 tys. hrywien. A jakie zawrotne pensje są w wielu innych spółkach państwowych i służbach państwowych? Czy nie śmiesznie brzmi usprawiedliwienie od urzędników państwowych odnośnie wpisanych pensji — żeby nie kradli?! Horror! Całe zastępy funkcjonariuszy organów ścigania, opłacanych z naszych pieniędzy, czym się zajmują? Być może zapewniają bezpieczeństwo gospodarzom wyższej kasty władzy? Zapewne w tym jest prawda… i w tym jest tragedia! A nad naukowcami można się znęcać. Dla władzy jest całkowicie normalne, że kierownik Naftohazu Ukrainy, który nie produkuje absolutnie niczego, jest opłacany dwa i pół raza lepiej niż cały zespół Instytutu, który za upokarzająco niską płacę z zapałem odkrywa przed światem wielkość naszej historii i kultury!
Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko podpisał nową redakcję Ustawy Ukrainy “O działalności naukowej i naukowo-technicznej”. Po jakimś czasie Petro Ołeksijowycz na swoim Twitterze próbował zapewnić obywateli Ukrainy: “Ta Ustawa otwiera przed nauką unikalne perspektywy, przed naukowcami, którzy chcą przekształcić Ukrainę w nowoczesne państwo europejskie”. Ciekawe, jakie myśli wywołały te zapewnienia kierownika kraju u samych naukowców, skoro ustawa obowiązuje ponad rok. O to zapytaliśmy dyrektora Instytutu Ludoznawstwa NAN Ukrainy, akademika NAN Ukrainy Stepana Pawluka.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
