Strona · s. 12strona oryginału ↗
Siła obnażonej prawdy Mykoła Tymoszyk. Wieś: W 2 t. — Kijów: Jarosławiw Wał, 2017
Слово Просвіти, №12 за 2017 рік
Nadia ONYSZCZENKO, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy
To nie jest dokumentalna historia jednej wsi ani studium krajoznawcze. Chodzi o wykład historii ukraińskiej „od dołu” przez pryzmat losów ukraińskiej wsi w ogóle. Tak napisał autor w pierwszym tomie „Zejść z niepamięci”. Najważniejszą postacią „Wsi” jest dokument archiwalny. Taki, który przez długi czas był ukryty w niedostępnych do niedawna kompartyjnych funduszach specjalnych właśnie przez siłę obnażonej prawdy, którą w sobie krył. W odróżnieniu od wielu radzieckich pisarzy Tymoszyk nie poetyzuje klamki w drzwiach i glinianego przyzby. Jego prawda o wsi jest gorzka i wycierpiana przez jego rodzinę, rodziny współmieszkańców, którzy nie zgadzali się (kto na głos, a kto milcząc) z narzucanymi im gazetowymi deklaracjami, lecz żyli mądrością swoich wierzących przodków. I to uratowało wielu od moralnej degradacji i nie uczyniło ich „sowieckimi człowiekami” bez „adresu, domu i ulicy”. Przeczytane w „Czernigowskich gubernskich wiedomostiach” sprzed ponad 120 lat odtworzyło wyraziste dziecięce wspomnienie. „Na południowo-zachodniej stronie Danyny w powiecie nieżyńskim, pośród cmentarza wywyższa się wielki kurhan, zasiany na wpół spróchniałymi krzyżami. Na tym kurhanie wielki dębowy krzyż osłania świeżą mogiłę potomka słynnego hetmana małorosyjskiego Tarasa Triasyły — emerytowanego korneta Iwana Andrijowycza Tarasewycza, który przeżył sto dziesięć lat i pod spokojną strzechą rodziny swojej cicho, spokojnie zamknął oczy na wieki”. Na początku lat 60. XX wieku cerkiew we wsi już zamknięto, ale pasch piec kołchoźnikom jeszcze nie zabroniono. Władza pozwoliła zaproszonemu przez wieśniaków z sąsiedniej Szatury księdzu poświęcić paschy przy mogiłach przodków. „Matka przykrywa dopiero co pokropiony koszyk ręcznikiem i prowadzi mnie, małego, za rękę do babci, aby przekazać jej dwie pisanki — wspomina Tymoszyk. — Ostrożnie schodzimy wąską i stromą ścieżką na samą górę, którą jakby ktoś specjalnie usypał pośród cmentarza, — tam, spośród wielu innych spoczywa od wojennych lat babcia Ustyna. Obok jej mogiły stał ów krzyż. Pamiętam, co odpowiedziała matka, kiedy zapytałem, kto tam leży. „Od ojca słyszałam, że jakiś bardzo ważny czyn. Wszyscy jego krewni za Ukrainą stali i wojną przeciwko Moskwie występowali”. Mówiła to przyciszonym głosem, oglądając się, aby nikt nie usłyszał…” Mamy opowieść, publikacja ówczesnego księdza Danińskiej Świątyni Świętej Trójcy Petra Ohijewskiego, który „zapieczętował” grób swojego niezwykłego parafianina w kwietniu 1853 roku, nawróciła do narodowych źródeł, do szewczenkowskiej „Tarasowej nocy”. Losy rodzinnego gniazda Triasyłów-Tarasewyczów w Danynie czyta się jak porywającą opowieść przygodową. Ostatnich potomków widziano tu wczesną porą letnią 1943 roku, za Niemców. Na progu chaty służącej Tarasewyczów Jelizawety Bondarenko stanął mężczyzna w wieku około 55 lat oraz dwóch chłopców-nastolatków w wieku 12-14 lat. Byli to jego synowie. Przyjechali oni na chutor niemieckim samochodem służbowym — kierowca w mundurze wojskowym siedział za kierownicą. W pierwszym rozdziale „Kozacki duch w każdej chacie stał” Mykoła Tymoszyk szuka i znajduje narodowy komponent w szkołach kozackich. Była u kozaków taka zasada: nie zostawiać na pastwę losu samych dzieci. Zarówno w czasach tatarskich najazdów, jak i w porze antypańskich i antypolskich powstań, kiedy płonęły wsie i miasteczka, starszyzna dawała wskazówkę podopiecznym pobratymcom dbać o dzieci, które zostały bez rodziców. Przywożono je skądkolwiek ze sobą na Sicz i otwierano dla nich oddzielne klasy szkolne. Stopniowo we wsiach Lewobrzeżnej Ukrainy zaczęły powstawać pierwsze ośrodki edukacyjne. Inicjatorami zakładania szkół kozackich występowały wspólnoty wiejskie. Wynajmowano czyjąś chatę, czasami budowano dla tego nową — szukano nauczyciela i brano na siebie wszystkie wydatki. Nauczycielami pierwszych szkół stawali się w większości wędrowni diacy. W wydaniach dawnej epoki autor odnalazł różne propozycje i rekomendacje dotyczące nauczania dzieci. W archiwum hetmana Kyryła Rozumowskiego zachowują się ciekawe propozycje łubieńskiego pułkownika Iwana Kuliabki, które zostały wcielone w wielu szkołach: — naukę należy zaczynać od Elementarza i Godzinek: przed obiadem uczyć gramatyki, a po obiedzie — pisania: — należy uczyć także liczenia; — nakazywać dzieciom w każdą niedzielę i święta chodzić do cerkwi oraz uczyć tam śpiewu; — tych chłopców, którzy nie nadają się do nauki szkolnej, zbierać w oddzielne dni w jedno miejsce dla kozackich ćwiczeń wojskowych. Wynagrodzenie diakowi-nauczycielowi rodzice płacili w większości w naturze — mąką, ziemniakami, kurzymi jajami, miodem, a częściowo — i pieniędzmi. Przekazywano we wsi, że suma zależała od rozumu diaka oraz poziomu wykształcenia dziecka. Taka ocena była w kompetencji ojca ucznia. Obie strony z góry nie ustalały ceny i nigdy nie spierały się o nią. „Stare ludowe, lub tak zwane kozackie, szkoły odgrywały zauważalną rolę w ochronie i utwierdzaniu narodowego elementu ówczesnej ukraińskiej szkoły — pisze profesor Tymoszyk. — Ich nauczyciele sami byli wywodzącymi się z ludu, uważani za lepszych nosicieli i języka ojczystego, i ludowych zwyczajów, co też wpajali swoim wychowankom. Nie byli zależni od różnych programów rządowych, żelaznej dyscypliny oraz scholastyki, która wyznaczała charakter rosyjskiej szkoły cerkiewno-parafialnej. Bezalternatywna epoka właśnie takiej szkoły — scholastycznej, obcej pod względem języka i ducha — nieuchronnie zbliżała się do ukraińskich osad od połowy XIX wieku. Jednak w Danynie pojawienie się takiej szkoły opóźniło zainicjowane i utrzymywane przez wiele lat przez lokalną wspólnotę wiejskie ludowe seminarium”. Kozackiego ducha przestrzegali także pierwsi właściciele Danyny. Zgodnie z gramotą polskiego króla Władysława IV z 9 września 1647 roku, ziemie dwóch kluczy województwa czernihowskiego — mryńskiego i wołodko-diwickiego — oddawano czterem synom byłego ukraińskiego hetmana Tarasa Triasyły — Josypowi, Fedorowi, Wasylewi oraz Markowi. Według uniwersału hetmana Samojłowicza chutor Danyna, który należał wtedy do Wołodkowej Diwyci, został przypisany do nieżyńskiego sędziego pułkowego Wasyla Humenskiego. Podstawą takiej decyzji służyło to, że tymi wsiami dotąd władał jego ojciec, również kozacki starszyna. W 1770 roku caryca Katarzyna II, która najbardziej przyczyniła się do przekształcenia znacznej liczby wolnościowych Ukraińców w zdenacjonalizowanych Małorosjan, daruje hrabiemu P. O. Rumiancewowi aż trzy czernihowskie wsie wraz z ich gruntami rolnymi: Wołodkową Diwycię, Danynę oraz Szaturę. W instrukcji dla generała-prokuratora Wiaziemskiego pisze: „Kiedy zaś w Małorosji hetmana nie będzie, to trzeba starać się, aby na wieki i imię hetmanów zniknęło”. Lecz kozacki duch kierował życiem danynców aż do lat 30. XX wieku. Dwa zgromadzenia wsi w połowie XIX wieku zdecydowały zbudować nową cerkiew, „żeby była lepsza od wszystkich”, dlatego że od czasu wybrania w 1864 roku księdza wsi Petra Skoryny dziekanem Drugiego okręgu powiatu nieżyńskiego Danyna stawała się administracyjnym centrum tego okręgu. Ojciec Petro został kierownikiem budowy. 15 maja 1883 roku założono i poświęcono fundament cerkwi, a 9 grudnia poświęcono główny, centralny ołtarz w imię Świętej Trójcy. Na koszty księdza i jego żony, a także datki parafian do 1896 roku ustawiano ikonostasy. Świątynia Świętej Trójcy była ostoją duchowości aż do sowietyzacji, kiedy ją najpierw przekształcono w magazyn zboża, a później — w wiejski klub. O dawnej wielkości cerkwi przypominają jedynie trzy artefakty: — zatwierdzony w 1891 roku w ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego Petersburgu szczegółowy makieta budowli, odnaleziona przez Mykołę Tymoszyka w archiwach byłej Czernihowskiej Konsystorii Eparchialnej;
— wykonana zaraz po wojnie przez znanego łosiniwskiego fotografa Mykołę Piwnia panoramiczna fotografia wiejskiej świątyni; — zmniejszona stukrotnie makieta świątyni, którą pod koniec lat 80. ubiegłego wieku wykonał stolarz-samorodny talent Petro Iłarionowycz Makarenko i jego średni syn Iwan. W 1908 roku ciało zmarłego księdza Skoryny wieśniacy niosą na ramionach trzy dni z Nieżyna do Danyny i chowają w kościelnej krypcie. W 1961 roku kości budowniczego cerkwi i Danyny wyrzucają na ulicę w błoto. Cztery odniesienia losu Petra Skoryny, które danyniec Tymoszyk nazwał chwałą, żałobą, zbezczeszczeniem i zapomnieniem, skłaniają do przemyślenia trudnych lekcji naszej historii, do pokuty, która oczyszcza własne sumienie. Profesor wzywa, by od uświadomionej skruchy przejść do konkretnego działania. Kolektywizacja i Hołodomor, represje i wojujący ateizm, totalitarny komunizm doprowadziły, zdaniem naukowca, do szczególnej choroby współczesnej Ukrainy — strachu przed prawdą. Za strachem przed mówieniem prawdy stoi niechęć do jej poznania. A co za tym idzie — walki o nią. Dokumentami archiwalnymi, opowieściami świadków, własną ukraińską postawą obywatelską Mykoła Tymoszyk doprawdy pomaga nam wszystkim wyjść z niepamięci. 30 lipca 2015 roku wysłał list na adres komitetu wykonawczego Danyńskiej rady wiejskiej rejonu nieżyńskiego z prośbą o rozpatrzenie w ustalonym porządku kwestii przywrócenia wsi historycznej nazwy. W notatce historycznej profesor dowodził, że pojawienie się wariantywnej nazwy Danino wywołane było rusyfikatorską polityką Imperium Rosyjskiego, co doprowadziło w czasach radzieckich do zastąpienia historycznej nazwy wsi Danyna nazwą Danino, a później Danyne. We współczesnej Danynie znaleźli się niepamiętliwi ignoranci i krzykacze, którzy byli przeciwko takiej propozycji. Ale ich patriotycznym słowem przeważyła sołtys, nauczycielka z zawodu Hałyna Oksenycz. Ustalony porządek biurokratyczny 7 września 2016 roku zakończył się Postanowieniem Rady Najwyższej Ukrainy nr 1496-VIII o treści: „Przemianować wieś Danyne w rejonie nieżyńskim obwodu czernihowskiego na wieś DANYNA”. „Choć droga nawrócenia z moskiewszczyzny na naszą, ukraińską, jest ciężka, to przy silnym uporze i pragnieniu jest możliwa. Nawet na przykładzie pojedynczej wsi” — twierdzi badacz. „W czasie czytania strasznych dokumentów nie raz myślą wracałem do Danyny lat 30. — pisze autor. — Jaka była reakcja jej mieszkańców na aresztowania współmieszkańców, jak odnosiła się wspólnota do krewnych aresztowanych, jak przeżyły swój ból rodziny »wrogów ludu«? W odpowiedzi na nagłe aresztowanie przez Nieżyński Okręgowy Oddział NKWD–WCzK–GPU na początku grudnia 1920 roku auto- Ta dokumentalno-publicystyczna publikacja może zostać zaprezentowana w każdej wsi, a nie tylko w Danynie na Czernihowszczyźnie, gdzie urodził się i wychował autor. W wewnętrznym pojedynku między utrwalonymi wersjami podręcznikowo znanych wydarzeń a dokumentami archiwalnymi i opowieściami naocznych świadków Mykoła Tymoszyk przechorował prawdę o wsi, którą w przedmowie laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki, pisarz Stepan Kołesnyk, nazwał krwawą raną na ciele wielostradalnej Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
