Strona · s. 13strona oryginału ↗
Strategie językowe Wołodymyra Swidzinskiego
Слово Просвіти, №12 за 2017 рік
Eleonora Sołowiej — znana krytyczka literacka i literaturoznawczyni, doktor nauk filologicznych, wiodąca pracownica naukowa Instytutu Literatury Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, laureatka od razu dwóch prestiżowych nagród literackich imienia Serhija Jefremowa i Wasyla Stusa, napisała niezwykle interesującą książkę o jednym z poetów „Rozstrzelanego odrodzenia”. Jej fundamentalna rozprawa „Nierozpoznany gość. Los i spuścizna Wołodymyra Swidzinskiego” faktycznie przywraca do życia oryginalnego liryka, którego śmiało można zaliczyć do grona najbardziej utalentowanych ukraińskich poetów ubiegłego wieku. W czasach radzieckich nazwisko pisarza było przemilczane, podobnie jak okoliczności jego tragicznej śmierci z rąk funkcjonariuszy NKWD.
— Zapewne największym dramatem w życiu Wołodymyra Swidzińskiego było to, że nie potrafił zaakceptować radzieckiej rzeczywistości. Dlaczego, Pani zdaniem, nie udało mu się przetrwać w tamtych strasznych czasach? Przyczynę jego śmierci należy szukać w jego rodzinnych korzeniach, w twórczości poetyckiej, współpracy z instytucjami kulturalno-oświatowymi doby Ukraińskiej Republiki Ludowej czy, wreszcie, w dziecięcym postrzeganiu okrutnego świata zewnętrznego? — Tak, ten poeta znalazł się jakby nie w swoim czasie, jakby przypadkiem wrzucony w epokę, która była mu całkowicie obca. Nie wyobrażając sobie życia poza Ukrainą, faktycznie wybrał los „wewnętrznego emigranta” i tym samym skazał się na swoiste literackie „zaplecze”, na po swojemu wyzywającą „nieobecność”, którą tak głęboko pojął Wasyl Stus w swoim eseju o ulubionym poecie. Swidziński wykazał stoicką wierność temu wyborowi, rzadki nonkonformizm — zwłaszcza jak na człowieka, który przeżył wszystkie fale przedwojennych represji. Te okoliczności, które Pani wymieniła — rodowód, poezja, doba URL, dziecięce postrzeganie — są raczej przesłankami takiej postawy, a nie samej śmierci. Choć wszystko to organy karne mu wypomniały, kiedy nadszedł czas. — Czy można uważać, że do książek Wołodymyra Swidzińskiego — „Liryczni poezji” z 1922 roku, „Weresień” z 1927 roku i „Poezji” z 1940 roku — ówczesna krytyka literacka odniosła się ogólnie negatywnie? W jakich dokładnie jego utworach poetyckich, jak wspominał sam poeta, dostrzegła ona słabo ukryty fatalizm? I jak wtedy wyjaśnić, że Jurij Janowski mimo wszystko odważył się wystąpić jako redaktor odpowiedzialny ostatniej za życia książki Wołodymyra Swidzińskiego? — Stosunek krytyki do poety można scharakteryzować jako mieszankę wrogości i irytacji ze swoistym zdumieniem w rodzaju: „No skąd takie coś w ogóle mogło się wziąć w naszych czasach?”. A zarzucano mu nie tylko „fatalizm”, ale i „bezperspektywiczne mieszczańskie postrzeganie świata”, kategorycznie twierdzono, że „cicha, marzycielska liryka poety-indywidualisty nie mówi nic do serca pracujących mas”. Czyli dla takiej krytyki nie do przyjęcia było wszystko u poety, który miał odwagę pozostać sobą — wbrew okolicznościom i czasom. Jeśli chodzi o Janowskiego — nie tylko on, który zaczynał swoją drogę jako poeta, a potem i w prozie poetą pozostał, rozumiał prawdziwą wartość twórczości Swidzińskiego: należny szacunek oddawali mu Majk Johansen, Mykoła Bażan, tenże sam Tyczyna… Była cała plejada jeszcze całkiem młodych poetów, którzy znali i szanowali Swidzińskiego, uważali go za „mistrza”, za wzór: Wasyl Borowy, Ihor Muratow, Wałentyna Tkaczenko, Ołeksandr Weretenczenko… — Z Pani punktu widzenia, na czym polega przewrót w ukraińskiej poezji lat 20. i 30. ubiegłego wieku, dokonany przez Wołodymyra Swidzińskiego na równi z takimi utalentowanymi poetami jak Ołeksandr Ołeś, Mykoła Woronyj, Mykoła Filanski, Petro Karmanski, Wasyl Paczowski? — Wymienieni przez Panią poeci to jednak raczej poprzednicy Swidzińskiego, ale także wspólnicy w tym dążeniu do zdecydowanej odnowy poetyckiej. Jednak właśnie jemu udało się — jak chyba tylko młodemu Tyczynie, jak Antonyczowi — dokonać estetycznego przełomu, radykalnie odnowić poetykę, pokonać utarte granice i „zmęczenie” już zużytego arsenału środków wyrazu, wyjść ku nowym estetycznym horyzontom. Aby mówić o tym rzeczowo, trzeba sięgnąć do tekstów, analizować je, zagłębiać się w nie… „Zanurzać się” — jest i taki czasownik u tego poety… To było również moim zadaniem w książce „Niewpoznany gość” — jednym z zadań, ponieważ nawet dziesięć lat po pierwszym wydaniu jest to jak dotąd jedyna monografia o Wołodymyrze Swidzińskim. — Czy naprawdę uważa Pani, że Wołodymyr Swidziński stał się dla Wiktora Domontowycza w jego powieści „Bez gruntu” pierwowzorem jednej z postaci, historyka sztuki i poety Arsena Petrowycza Witwyckiego? — Może nie tak dosłownie, raczej to po prostu pewien wspólny typ poety: człowieka-anachorety, jak teraz mówią, introwertyka, skoworodyński typ człowieka trochę „nie z tego świata”. Właśnie takich świat próbuje „łowić”, ale oni w większości nie dają się, choć płacą za to wysoką cenę. Może właśnie dlatego niektóre cechy Witwyckiego tak przypominają Swidzińskiego, choć za realny pierwowzór tego pierwszego uważa się również poetę Mykołę Filanskiego. — Co było przyczyną rozstania Wołodymyra Swidzińskiego z Zinaidą Sułkowską? Czy stało się to w wyniku niedostatków materialnych czy innych nieporozumień w życiu małżeńskim? — O tym trudno mówić: to zbyt delikatne materie. Możliwe, że małżeństwo to nie było szczęśliwe przez to, że nie otrzymało błogosławieństwa rodziców… Matki ich były siostrami, w środowisku duchownym takie rzeczy tym bardziej nie były mile widziane. Ale młodzi postawili na swoim, i to przez wiele lat — trzeba było się pogodzić. Potem — długi czas osobno, kiedy poeta przeprowadził się do Charkowa, a żony z córką jeszcze nie miał jak zabrać do siebie… Kiedy w końcu rodzina się połączyła, zapewne już zaszły jakieś nieodwracalne zmiany. Zinaida Josypiwna z czasem przeprowadziła się z dzieckiem do Winnicy, gdzie mieszkała jej siostra; tam pracowała jako nauczycielka, a poeta odwiedzał je. Wśród moich ostatnich szczęśliwych odkryć jest bratanica Zinaidy Josypiwny, córka owej siostry, Wiry Josypiwny, 92-letnia Oksana Mykołajiwna Chraszczewska, która mieszka w Bojarce. Od niej mam jeszcze pewne przekazy rodzinne, a także fotografie z archiwum rodzinnego… A wnuczka siostry poety Oleny Jewtymiwnej, Iryna Usmanowa, sama mnie znalazła dzięki internetowi… I również podzieliła się rodzinnymi fotorelikwiami. Niektóre z nich weszły do nowego wydania „Niewpoznanego gościa”… — Co Pani poczuła, gdy po raz pierwszy wzięła do rąk sprawę śledczą Wołodymyra Swidzińskiego, założoną mu w 1941 roku? Czy jest w niej faksymile samego podsądnego lub tekst napisany przez niego odręcznie? Pani zdaniem, dlaczego poetę tak długo nie rehabilitowano w byłej Ukraińskiej SRR? — Rzecz jasna, każde takie znalezisko niezwykle porusza. Tam rzeczywiście są jego podpisy pod protokołami, jak należy. Coś istotnego udało się doprecyzować, w tym miejsce strasznej śmierci poety. Było i rozczarowanie: wciąż nie wiemy, na czyj donos aresztowano poetę. Ale możliwe też, że donosu nie było: po prostu w warunkach zbliżania się Niemców chwytano wszystkich, którzy już od dawna byli pod podejrzeniem o nielojalność, mieli niezbyt dobrą ankietę itp. Jeśli chodzi o rehabilitację — zapewne odpowiednie organy po prostu nie mogły poradzić sobie z taką ilością pracy, wszak to właśnie ukraińska kultura poniosła największe straty od stalinowskich represji. Ale w przypadku Swidzińskiego mamy jeszcze szczególną niechęć systemu do uznania, choćby z opóźnieniem, tej zbrodni. Uderza ta nieostygła przez dziesięciolecia niechęć całego systemu do poety, który został zniszczony z tak dzikim okrucieństwem, że potem sami kaci zreflektowali się i próbowali udawać, że go… po prostu nigdy nie było. Zgodnie z ówczesnym przekonaniem: „nie ma człowieka — nie ma problemu”… — Badając upodobania poetyckie Wołodymyra Swidzińskiego, wspomina Pani o jego fascynacji liryką Ołeksandra Błoka, Maksymiliana Wołoszyna, Borysa Pasternaka. I jednocześnie zaznacza Pani, że nie zaakceptował utworów poetyckich Nikołaja Gumilowa. Dlaczego jego wiersze nie przypadły do gustu Wołodymyrowi Swidzińskiemu? — Cóż, oni są w pewnym sensie antypodami: pełen woli i wojowniczy Gumilow, miłośnik egzotycznych krajów i safari, zwolennik teorii „silnej osobowości”, „nadczłowieka”… Tutaj ciekawe jest co innego: Gumilow był już stracony i proskrybowany, a Swidziński z właściwą sobie bezpośredniością pisze o swoich poetyckich upodobaniach w liście, wymieniając nazwiska, które już były lub z czasem stały się zakazane… — Może Pani zilustrować na konkretnym przykładzie, jak Wołodymyr Swidziński omijał cenzurę, uciekając się do aluzji, alegorii, sugestii i podtekstu. — Nie jestem pewna, czy zawsze robił to umyślnie, świadomie: wydaje mi się, że przynajmniej czasami ten „kod” powstawał z głębokiego wewnętrznego impulsu, tak jak same wiersze… Czy nie najbardziej jaskrawym przykładem jest wyłanianie się z owych głębin świadomości czy nawet podświadomości „heretyckich” kolorów, jak choćby w wierszu z 1934 roku „Wspomnienie”: Na ziemi nadchodzi lato, / Na ziemi jaśmin kwitnie, / Świat-tęcza zanurza się / W błękitne i złote… I to kolorystyczne połączenie pojawia się nie raz, nie tylko w tej poezji, więc o żadnym przypadku nie może być mowy… — Czy naprawdę credo twórczym, jak pisał Wołodymyr Swidziński w jednym ze swoich wierszy, były dla niego „samotność, trud, milczenie”? — Oczywiście, że to jego podstawowe, zasadnicze wartości, właśnie dlatego te toposy są przewijające się i wielowymiarowe, o każdym z osobna można mówić szczegółowo, z wieloma przykładami. W szczególności „milczenie” jako szczególny typ „wypowiedzi” — jeden z „markerów” tej poezji. — Plejada krajowych i diasporowych językoznawców oraz literaturoznawców uważała Wołodymyra Swidzińskiego za prawdziwego stróża języka ukraińskiego. Jeśli spróbować lakonicznie podsumować, to jaki spadek językowy zostawił obecnemu pokoleniu Ukraińców ten niezrównany liryk? — W najpełniejszym dwutomowym wydaniu Swidzińskiego (2004) wyjaśnienia wielu rzadkich czy zapomnianych leksemów dawałam w przypisach do poezji. Z czasem, w jednotomnikach z 2011 i 2013 roku, za stosowne uważałam dawać na końcu książki specjalny słowniczek. Nawet owa nieprzychylna poecie ówczesna krytyka musiała uznawać wyjątkowe bogactwo jego języka. Strategie językowe Swidzińskiego są całkowicie oczywiście powiązane z głębokim zrozumieniem, że kwestia języka dla Ukraińców długo była kwestią „być albo nie być” i że trwała zagrożoność etnosu najbardziej obrazowo przejawia się właśnie jako zagrożoność języka. Ma ten temat jeszcze wiele innych aspektów, od tegoż samego „milczenia” do „niewyrażalności”. W rozwiązaniu czy choćby postawieniu ich Swidziński staje w rzędzie wybitnych poetów XX
Wołodymyr Swidziński z córką Myrosławą. Połowa lat 20. XX wieku, jak Aleksander Błok, Rainer Maria Rilke, Borys Pasternak, Thomas Stearns Eliot, Paul Celan, Bolesław Leśmian. Pierwszy tę światową skalę, tę „miarę” poezji Swidzińskiego pojął Wasyl Stus, który postawił go w wymownym szeregu Goethe—Swidziński—Rilke, przy czym wtedy, gdy w ojczyźnie poety praktycznie go nie znano. — Andrij Sodomora, który w bieżącym roku był nominowany do Narodowej Nagrody imienia Szewczenki, — jeden z tych, którzy dołączyli do sprawy zachowania pamięci o Wołodymyrze Swidzińskim jako utalentowanym tłumaczu. Czy dorobek translatorski Swidzińskiego zachowuje swoją wartość? Wszak wysoką klasykę każda epoka czyta na nowo, to znaczy często i na nowo tłumaczy. — Swidzińskiemu duchowo bardzo bliscy są kijowscy neoklasycy z kręgu Mykoły Zerowa. Jest to dla mnie świadectwem, że nawet w lepszych warunkach dla twórczej samorealizacji on zapewne i tak zajmowałby się przekładem: to doprawdy „pokrewna praca” dla niego. A już dla poety nieprzystającego do epoki — była to pewna „nisza”, możliwość twórczości przynajmniej w takim wariancie, możliwość niezaangażowanego udziału w budownictwie kulturalnym, w tymże pielęgnowaniu języka. I możliwość „nieuczestniczenia” w totalnych deformacjach literatury, poezji, artysty. Wreszcie pewny zarobek, środek do życia. Spośród jego przekładów szczególnie lubię te, które w dwutomniku opublikowano po raz pierwszy: „Zimowy wieczór” Puszkina, „Dziadek Mazaj i zające” Niekrasowa, a także doskonałe przekłady z Lermontowa, Gottfrieda Kellera, tegoż Puszkina, z autorów antycznych. — Czy w czasie od pierwszego do drugiego wydania monografii „Nierozpoznany gość” w pełni zrealizowała się ta sprawa „powrotu poety”, którą Pan, jak widać, miał na celu? — W znacznej mierze — tak. W pełni — raczej nie. W końcu spóźniony powrót artysty nieuchronnie wiąże się z jakimiś niepowetowanymi stratami: całe pokolenia były obdzielone, nie spotkały się z tą poezją i jej autorem. Jednak obecnie przynajmniej pokonano ten deficyt samych tekstów poety, udostępniono je dla wszystkich, którzy zainteresują się tym zjawiskiem. Pojawiają się nowe ciekawe publikacje o twórczości Swidzińskiego, obroniono już dwie prace doktorskie: jedna w całości jest mu poświęcona, druga w dużej mierze. Ale i dla przyszłych badaczy jest to wdzięczny materiał. Osobliwością prawdziwej poezji jest jej zasadnicza niewyczerpalność. Rozmawiał Taras HOŁOWKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
