Strona · s. 14strona oryginału ↗
Tetiana IWASZCZENKO: „Jestem przekonana, że teatr jest wieczny”
Слово Просвіти, №12 за 2017 рік
Tetiana IWASZCZENKO to autorka wyrazista, nietuzinkowa, emocjonalna, mądra. Jej sztuki z powodzeniem wystawiane są na deskach 19 teatrów Ukrainy. Niedawno repertuar sceny kameralnej im. S. Danczenki Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki wzbogacił się o czterdziestą premierę T. Iwaszczenko — spektakl „Tajemnica bytu”, poświęcony Kamieniarzowi.
— Czym zainteresował Panią wizerunek Kamieniarza? — Moje dziecięce lata minęły na ulicy Iwana Franki w Kijowie. Właśnie w dzieciństwie otworzył się przede mną świat pisarza poprzez jego bajki. Z czasem przyciągnęła mnie poezja Franki, jego liryka intymna. Chociaż wszystkich nas przyzwyczajano do myśli, że Franko to tylko niezłomny Kamieniarz. Nie wierzyłam, że liryka Franki to tylko głęboka analiza intymnych przeżyć, właściwych człowiekowi. Takie twierdzenia przypominały kłamliwe gadanie. Jeśli Iwan Franko poezją swoją jest na poziomie Dantego i Petrarki, to logika podpowiadała, że za tym głębokim bólem poety musi stać kobieta! Kimże ona jest, muza Franki, komu poświęcił on tak bolesne wiersze, które połączyły się w zbiór „Zwiędłe liście”? Zaczęłam szukać, zbierać materiały, które dotyczą osobistego życia Iwana Franki. O napisaniu sztuki nie marzyłam, bo rozumiałam, że geniusza zagrać może tylko geniusz. Powróciłam do postaci Iwana Franki po tym, jak Ukraina zdobyła niepodległość. Właśnie to wydarzenie historyczne znów zwróciło moje myśli ku postaci Franki, ku jego filozoficznym rozmyślaniom. Sztuka otrzymała tytuł „Tajemnica bytu”. Iwan Franko był opętany twórczością. Jego dorobek składa się z ponad stu tomów, światło dzienne ujrzało tylko pięćdziesiąt. Przecież, jak wiadomo, za czasów radzieckich była surowa wskazówka: nie drukować więcej tomów, niż napisał W. Lenin. Iwan Franko był opętany nie tylko twórczością. Miłość do swojego narodu, pragnienie widzenia Ukrainy niepodległą nie opuszczały go ani na chwilę. Przecież Niepodległa Ukraina, po europejsku praworządna, politycznie rozwinięta, gdzie nie panuje prymitywny program czarno-białego myślenia, kraj z potężną gospodarką, gdzie dominuje duchowość, a nie kłamstwo renegatów, właśnie taka Ukraina — to marzenie Iwana Franki. Energia geniusza Franki nie zniknęła, tytaniczna energia geniuszy nie znika, ona ozłaca ziemię, gdzie za życia mieszkał geniusz, jednoczy się z energiami innych światłych umysłów ludzkości. Niestety, o myślach-ideach Iwana Franki zapomnieli rządzący. Przypomnę słowa Iwana Franki, które napisał w swojej słynnej przedmowie „Co nieco o sobie samym”: „Nie lubię Ukraińców… tak mało pośród nich znalazłem charakterów, a tak wiele drobnostkowości, ciasnej skostniałości, dwulicowości i pychy, że naprawdę nie wiem, za co miałbym ich kochać… Czy może mam kochać Ukrainę jako rasę, tę rasę ociężałą, rozwydrzoną, sentymentalną, pozbawioną hartu i siły woli, tak mało zdolną do życia politycznego na własnym śmietniku, tak płodną na renegatów najróżniejszego sortu…”. Napisał on tak nie dlatego, że nie kochał Ukrainy! Bolała Frankę bezradność narodu naszego. Złościła sprzedajność polityków-renegatów, którzy wskoczyli do władzy dla własnego wzbogacenia. Franko jakby stał się naszym współczesnym. Sztuka o Iwanie France była na czasie. Czas wymagał powiedzieć nie tylko o nieubłaganym Fatum w życiu i miłości geniusza. Czas wymagał pokazać Iwana Frankę jako bojownika o niepodległość Ukrainy, jako polityka-filozofa, pisarza i poetę-proroka, Mojżesza narodu ukraińskiego. Z tych myśli i wyłoniło się pragnienie napisania sztuki o naszym „współczesnym”… Iwanie France. Zrozumiałe, że próbując stworzyć wizerunek Franki, ograniczenie się do jedynej miłości byłoby obłudą. — Spektakl „Tajemnica bytu” na kameralnej scenie teatru Franki jest interesujący obsadą aktorską… — Wszystkie laury dla reżysera Andrija Maja. On zatwierdzał obsadę aktorską. On wyciągnął ideę fatum, która jest zaszyfrowana w sztuce, postawił akcent właśnie na myśloformie „fatum”. Wezwał widza do zastanowienia się, na ile fatum przejawia się w losie geniusza. W losie człowieka. A czy człowiek jest twórcą swojego losu? Reżyserskie odczytanie „Tajemnicy bytu”, forma spektaklu są zgodne z teraźniejszością. — Pierwsze odczytanie sztuki „Tajemnica bytu” odbyło się w Kijowskim teatrze na Podolu. Dlaczego właśnie w tym teatrze? — Teatr na Podolu kierowany jest przez Witalija Małachowa, obecnie artystę ludowego Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki. Uważam Witalija Juchymowycza za swojego ojca chrzestnego w sztuce. Właśnie on pobłogosławił pierwszą wystawę mojej sztuki „Zdołaj za ogon złapać diabełka, albo Jak wyjść za mąż?”. Przez dziesięć lat ta wesoła komedia cieszyła widza. Po wystawieniu „diabełka” na deskach teatru na Podolu pojawił się spektakl „Ja zabiłem…” według mojej sztuki. Naturalne, że i z trzecią sztuką „Tajemnica bytu” zwróciłam się właśnie do niego. Sztuka mu się spodobała i dał „zielone światło”. — Rolę Olgi Chorużyńskiej, żony Iwana Franki, w tym spektaklu wykonywała zasłużona artystka Ukrainy Łarysa Trojanowska. — Łarysa Trojanowska zagrała w pięciu spektaklach według moich sztuk, łączy nas wieloletnia twórcza przyjaźń i udane projekty teatralne. Pojawia się na scenie i natychmiast rozkochuje w sobie widza, tak magnetycznie działa jej wielostronny talent. Łarysie Trojanowskiej mistrzowsko udają się i komediowe, i dramatyczne role. To rzadki dar aktorski. Trzeba jeszcze powiedzieć o reżyserze pierwszego spektaklu „Tajemnicy bytu”. Naszym reżyserem był Witalij Semencow. Do plastycznego rozwiązania spektaklu dołączył choreograf Serhij Szwydkyj. Wizerunek Iwana Franki stworzył filozof teatru, aktor Wołodymyr Kuzniecow, obecnie zasłużony artysta Ukrainy. Kuzniecow doskonale opanował język ukraiński, aby stworzyć wizerunek Iwana Franki. We Lwowie na festiwalu „Złoty Lew” aktora Wołodymyra Kuzniecowa w roli Iwana Franki widzowie wzięli za Galicjanina. Sceniczne życie spektaklu było udane przez dziesięć lat. Po Kijowskim teatrze na Podolu spektakl pojawił się w repertuarze innych teatrów Ukrainy: Drohobycz, Ługańsk, Lwów, Kołomyja, Dniepr. Ale najbardziej wyczekiwaną była inscenizacja na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. Przecież to wiodący teatr Ukrainy, z którym związana jest twórczość koryfeuszy. Dla każdego ukraińskiego dramaturga wielkim zaszczytem jest, aby jego sztuki szły w teatrze narodowym. Co więcej, odtąd jest spektakl o Iwanie France w teatrze, który nosi jego imię. — Jak układały się Pani relacje z grupą twórczą? — Byłam szczęśliwa… U mnie pojawiła się jeszcze jedna rodzina. W profesjonalnym sensie mogę powiedzieć: wszyscy aktorzy zaangażowani w spektakl są utalentowani, energiczni, przepełnieni miłością do teatru. W naszym spektaklu są dwie Chorużyńskie, dwóch Franków. Cieszę się, że rolę Olgi Chorużyńskiej w starszym wieku wykonuje artystka ludowa Ukrainy Hałyna Jabłonska — legenda ukraińskiej sceny. Hałyna Hilarijiwna przyjęła nowy dla siebie styl gry, zaproponowany przez reżysera Andrija Maja. I to jest potwierdzeniem jasnej młodości, mądrości jej błyskotliwego talentu. Wielkie podziękowania dla artysty ludowego Ukrainy Oleha Szawarskiego, który gra Iwana Frankę w starszym wieku. Jego prawdziwy talent poczuł oddech teraźniejszości. Niezwykła forma spektaklu, po którą sięgnął reżyser Andrij Maj, udała się aktorowi. Wizerunek Iwana Franki wcielił z mądrą energią prawdziwego mistrza. Frankę w młodych latach gra Dmytro Czernow. Dmytro mówi, że on tylko próbuje dotknąć wielkości geniusza Iwana Franki. Przecież zagrać Frankę jest niemożliwe. Ale wybuchowa emocjonalność, energia pasji, filozoficzna spójność, które są właściwe talentowi Dmytra Czernowa, przekonują widza. Wira Ziniewicz gra Olgę Franko w młodych latach. Olga w wykonaniu Wiry Ziniewicz jest atrakcyjna, bezbronna, pozostawiona sam na sam ze swoim cierpieniem. Nie obłudna, kochająca, ofiarna, prawdziwie szczera i mądra, taką widzimy żonę geniusza dzięki dramatycznemu talentowi aktorki Wiry Ziniewicz. Rozumiemy, Olga złamała się pod presją dramatycznych okoliczności, dotknęła ją choroba nerwowa. Fatum weszło i w jej życie. Rolę infernalnej istoty, rolę Fatum stworzyła Anastasija Dobrynina. Aktorka połączyła w sobie trzy hipostazy: pierwszą miłość Iwana Franki — Olgę Roszkewycz, fatalną miłość — Celinę Żurowską i wreszcie samo Fatum. Energetyczna Anastasija Dobrynina, tworząc negatywne wizerunki Fatum i Celiny Żurowskiej, jest prawdziwa. Aktorka nie boi się wywoływać trwałego nieprzyjęcia, odrazy, strachu, gniewu widzów, grając uosobienie ciemności. Ale energetyczny przekaz negatywu Dobrynina zmienia, kiedy ukazuje nam wizerunek Olgi Roszkewycz. Widz współczuje, wierzy aktorce. Dzisiaj inscenizacja „Tajemnicy bytu” jest na czasie. U nas trwa wojna, znów rozstrzygają się losy Ukrainy. Iwan Franko jest z nami, jest potrzebny Ukrainie. — Co Pani zapamiętała z minionego roku? — Rok 2016 był dla mnie znamiennie szczęśliwy: w różnych teatrach Ukrainy odbyło się dziesięć premierowych spektakli według moich sztuk. Dziesięć radosnych wybuchów. Spektakl w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki był znamienny jeszcze i tym, że to czterdziesta premiera w moim życiu jako dramaturga. W tym samym roku odbyła się dziesiąta inscenizacja mojej sztuki „Zamawiam miłość”, premiera była w Sumskim Akademickim Teatrze imienia M. S. Szczepkina. Reżyserem spektaklu jest zasłużona artystka Ukrainy Ołena Zaryćka. Sztuka „Zamawiam miłość” poświęcona jest aktorkom, które mają po czterdzieści lat, to prawdziwa benefisowa rola kobieca. W tym samym roku ujrzała światło dzienne moja pierwsza książka „Siedem akordów”, do której weszło siedem sztuk, które ujrzały światła rampy w różnych teatrach Ukrainy. — Swego czasu wielu teatralnych widzów zaskoczyła Pani swoją sztuką „Empty trash” (Spalamy śmieci). — Tak, widzowie na początku spektaklu zawsze są oszołomieni, przecież niczego podobnego wcześniej nie widzieli. Większość odbiera spektakl z zachwytem, obojętnym nikt nie pozostaje.
Stanisław Mojsejew, który wówczas kierował Kijowskim Akademickim Młodym Teatrem, zawsze był otwarty na twórcze poszukiwania. To właśnie on przychylnie odniósł się do niezwykłego gatunku mojej sztuki. Reżyserem spektaklu „Empty trash” (Spalamy śmieci) zgodził się zostać zasłużony artysta Ukrainy Jurij Odynoky. Jedną z głównych ról w tym przedstawieniu grała Tetiana Stebłowska, ludowa artystka Ukrainy; to właśnie dla niej napisałam sztukę „Zamawiam miłość”. Pierwszą inscenizację sztuki „Zamawiam miłość” na scenie zrealizował zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wołodymyr Sudjin. W 2003 roku los ponownie zetknął nas z Tetianą Stebłowską w spektaklu według mojej sztuki „Ucieczka od rzeczywistości”. Sztuka została napisana dla młodzieży, Tetiana Stebłowska grała mamę głównej bohaterki. — Jak Pani ocenia stan współczesnego ukraińskiego teatru? — Teatr zawsze ma swoje problemy, przede wszystkim finansowe. Można spierać się o style, kierunki, upodobania przy wyborze dramaturgii. Ale najważniejsze jest to, że teatr dzisiaj to żywy organizm energetyczny, który przyciąga do siebie widzów. Przez dziesięciolecia teatrowi wieszczono śmierć. Dzisiaj teatr po raz kolejny udowadnia, że jest nieśmiertelny i nigdy nie stanie się strefą wykluczenia. Niesie ideę humanizacji społeczeństwa. Teatr darzy swoich odwiedzających radością przyjemności, możliwością przeżycia jeszcze jednego życia, jednocząc się duszą z bohaterami spektaklu. Teatr to kraina magii. Dzisiaj, jak nigdy dotąd, teatr jest potrzebny: pomaga nam przetrwać trudne czasy. — Teatr to magia, a dramaturgia? — Dramaturgia… To słowa-emocje, przesiąknięte energią autora, zaszyfrowane przez niego w rozmyślania-idee. Forma, w której istnieją słowa-emocje, nosi nazwę „dialog”. Dramaturg potrzebuje reżysera-sojusznika, utalentowanych aktorów, aby wcielić energię dialogów-emocji w żywe obrazy. To dość skomplikowany proces. — Co podtrzymuje Pani świat wewnętrzny? — Kilka czynników i każdy z nich jest pierwszy: miłość, ból, współczucie, wiara w Stwórcę, odwieczne poszukiwanie odpowiedzi na pytanie „Po co żyjemy na tym świecie”? — Czego się Pani boi? — Pustki, osobistej obojętności. Szara obojętność jako przejaw ciemnej energii jest właściwa każdemu z nas. Energia „ciemności”, czyli obojętność, nie powinna dominować w sercu. Boję się utraty zainteresowania życiem. — Jakie ma Pani plany twórcze? — Mam stałą wiarę, że wszystko, co negatywne w naszym życiu, ulegnie transformacji, skomplikowany proces budowania państwa zakończy się zwycięstwem jasnego rozumu. To mój plan twórczy, najważniejszy. Pragnę napisać sztukę, która podarowałaby widzom nadzieję, pozytyw słonecznej energii, popchnęła do samodzielnego myślenia. Napisać coś wartościowego, ważnego, nad czym czas nie panuje. Jeśli jest cel, znajdzie się droga. Cel mam — pracować dla niepodległej, szczęśliwej Ukrainy. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
