Strona · s. 4strona oryginału ↗
Tragedia ukraińskiego Brześcia
Слово Просвіти, №12 за 2017 рік
Zoja SZAŁIWSKA, członkini Proświty, członkini Kijowskiego Towarzystwa Praw Człowieka „Chełmszczyzna” im. Mychajła Hruszewskiego
„Brześć – jedna z najbardziej świadomych ukraińskich wsi Chełmszczyzny, która rozciągnęła się na 3 km. Mieszkało w niej około 1000 osób, z czego 95% stanowili Ukraińcy, wieś posiadała: filię towarzystwa „Ridna Chata”, od 1928 roku działała spółdzielnia spożywcza „Jedność”, kasa wzajemnej pomocy „Świat Wsi” oraz rejonowa mleczarnia, podporządkowana „Masłosojuzowi”. Ozdobą wsi była murowana cerkiew prawosławna z pozłacanymi krzyżami i wysoką dzwonnicą. O tej wsi pisała gazeta „Nasze Życie” w 1926 r. (Makar J., Hornyj M., Makar W. Od deportacji do deportacji. T. 3. — s. 784—785): „We wsi Brześć w powiecie hrubieszowskim 13 i 14 czerwca br. odegrano dramat Tobilewicza „Najemnica”. Przedstawienie zorganizowano w stodole. Sztukę odegrano całkiem dobrze. Pomimo tego, że wielu naszym chłopakom w dni powszednie przychodzi ciężko pracować… niedziela i święto zawsze szanowane są jako dzień oświaty. A źródłem oświaty w Brześciu jest filia… Przyjdzie niedziela-święto, chłopcy i dziewczęta zbiorą się, pośpiewają ładne ukr. pieśni, bo nasza filia może poszczycić się tym, że ma niebyle jaki chór, który dzięki aktywnemu udziałowi młodzieży rośnie coraz bardziej, poczytają książek i czasopism, porozmawiają, jak by poprawić życie, to na śpiewy, to na próbę się zbierają, i w ten sposób nasza młodzież spędza niedzielę i święto za każdym razem. Ani jednego grosza, zarobionego w pocie czoła, świadoma młodzież nie straci na próżne sprawy…”. O tym, że kraj od dawnych czasów był zamieszkany przez Ukraińców, świadczyły nazwiska rdzennej ludności Brześcia i sąsiednich wsi: Kozak, Romaniuk, Hawryluk, Kuchariuk, Lewczuk, Antoniuk, Kozluk, Prociuk, Melnyczuk”. Z początkiem II wojny światowej życie Ukraińców w Polsce stało się zupełnie nie do zniesienia. W dzień do wsi wdzierali się Niemcy, grabili ludność, urządzali łapanki na młodzież w celu wywiezienia do Niemiec. Lecz prawdziwa groza zaczynała się w nocy. Uzbrojone polskie bandy czyniły wobec Ukraińców bezlitosny terror. Z nastaniem zmroku ukraińskie rodziny chowały się w stajniach, na strychach, w piwnicach, stogach słomy. Lecz to był niepewny schron. „My zniszczymy Ukraińców we wsiach, i one staną się nasze”, — tak mówili Polacy. I niszczyli… Rano za wsią rozległy się strzały, i setki uzbrojonych bandytów szybko otoczyły wieś, strzelając zapalającymi kulami po strzechach. Przerażeni ludzie próbowali wyrwać się z płonących chat, lecz kosiły ich kule. Rannych nieludzie wrzucali w ogień, wielu udusiło się od dymu, chowając się w piwnicach. Ci, którym udało się uratować, ukrywali się w okolicznych wsiach. Lecz wielu zamordowały polskie bandy podczas powtórnych krwawych akcji, jak to stało się z ocalałymi mieszkańcami Brześcia we wsiach Peresolowice i Bohutycze, które też zostały spalone. A z czasem, wpadłszy do zniszczonego Brześcia, bandyci znaleźli w ocalałej szkole stare babcie, kobiety z małymi dziećmi. Wypędzili nieszczęsne na ulicę i rozstrzelali, dodając do ofiar okrutnego terroru jeszcze 18 osób.
Opowieść mojej mamy Olhy Wojtenko (Morokiszko) o tragedii wsi Brześć powiatu hrubieszowskiego. Moja starsza siostra Jewhenija była żoną Kozaka Mychajła Iwanowycza, który przed wojną służył jako kapral w Zamościu, był bardzo oczytany. Matka Marija śpiewała w chórze cerkiewnym. Rodzina była narodowo świadoma, religijna. W święta wszyscy ubierali się w wyszywanki. Tego strasznego marcowego poranka 1944 r. Mychajło z ojcem doglądali bydła, Jewhenija zbierała 12-letniego Zenowija do szkoły. Usłyszeli, że wieś otoczyli i podpalili polscy bandyci. Postanowili chować się w wcześniej przygotowanym zbiorowym schronie. Tam już było wielu ludzi. Jewhenija powiedziała, żeby Mychajło z ojcem uciekali ze wsi, bo bandyci zabijają przede wszystkim mężczyzn, a ona z 8-miesięczną Nadijką i Zenowijem zostaną w schronie z sąsiadami. Byli pewni, że polscy bandyci nie będą zabijać kobiet i dzieci. „Dziadku, ja z tobą będę biegł”, — prosił chłopiec, lecz dziadek Iwan powiedział, żeby został z matką. Nie wszystkim mężczyznom udało się uciec. Wielu dosięgły kule. Razem z wieśniakami uciekał i ksiądz, trzymając w rękach krzyż. Jemu udało się uratować. A oto syna Wołodymyra, z którym chodziłam do szkoły, kiedy byli u nas na parafii, zastrzelili. Mychajłowi z ojcem cudem udało się uratować, a kiedy wrócili, zastali straszny obraz: po wsi leżały trupy zabitych. W schronie zaś 19 wieśniaków udusiło się od dymu. Wśród nich i moja siostra Jewhenija z dziećmi. Ośmiomiesięczną Nadijkę trzymała na rękach. Niektóre ciała jeszcze były ciepłe. Na miejscu chaty — zgliszcza, gdzie spłonęła żywcem przykuta do łóżka przez chore nogi matka Mychajła Kozaka Marija. Została tylko kupka popiołu. Mychajło wykopał dół na cmentarzu i pochował swoich bliskich, a dalej ukrywał się u swoich krewnych. Te szczegóły śmierci bliskich dowiedzieliśmy się od samego Mychajła, którego mój ojciec odszukał w Zamościu, gdzie już pod koniec 1944 roku czekali na wyjazd do ZSRR. Mychajło został deportowany na Wołyń, do Łucka. Jak później stało się wiadome, w Brześciu zginęły i rodziny ojcowych bratanków. W okrutnych akcjach w ukraińskich wsiach brali udział i współmieszkańcy-Polacy. Od nich we wsi stało się wiadome, że we wsi Brześć zginęli i nasi bliscy. W rozpaczy postanowiłam sama iść chować siostrę, nikt nie mógł przekonać, że to niebezpieczne — wszędzie na drogach stali wartownicy z polskich band. Obok wsi Żuków spotkałam dwóch mężczyzn,
Ukrainki z Chełmszczyzny. Lata 40. XX wieku, które odwiedzały swoje gospodarstwa, z których wysiedlili je Niemcy do wsi Grabowiec. Razem dotarliśmy do wsi Rogów, gdzie był folwark, w którym już dawno bazowały polskie formacje nacjonalistyczne. Za wsią zatrzymało nas dwóch uzbrojonych w granaty i rewolwery wartowników w niemieckich mundurach: „halt!”. Zaczęli wypytywać, skąd idziemy. Powiedziałam, że wracam z pracy u Niemców. Kazali pokazać dokumenty i podnieść ręce za głowę. Kiedy zobaczyli nasze ukraińskie paszporty, rzucili je na śnieg i zaczęli deptać nogami, wściekle przeklinając po polsku. Potem odeszli, długo naradzali się i kazali nam biec. Biegłam z całych sił, a w plecach piekło: czekałam na strzał. Mężczyźni zaś ze strachu nie mogli ruszyć się z miejsca. Wtedy bandyci zdjęli z nich skórzane pasy i zaczęli nimi bić. Przebiegłszy jakieś pół kilometra, za Sołtysami spotkałam kobietę z mojej wsi Sławentyn, która była zamężna w Mienianach, która też próbowała dojść do Brześcia, gdzie mieszkał jej brat. Kobieta powiedziała, że polska warta otoczyła płonącą wieś i nikogo tam nie wpuszczała. Postanowiłam nocować we wsi Grabowiec u rodziny znajomego kowala. Przez całą noc za wsią widać było łuny — płonęły ukraińskie wsie. Rano, poradziwszy się gospodarza, wracałam do domu już inną drogą — przez wieś Wolicę. Dalej opuszczona przez ludzi wieś Cieszyn — nie było nawet psów i kotów. Ledwo doszłam do domu, bo bardzo bolało mnie serce. Od tego czasu choruję na dusznicę bolesną. Chcę dodać, że polskie oddziały zbrojne formowały się i przechodziły szkolenie na długo przed masowym terrorem przeciwko Ukraińcom. Wspominam, jak postanowiłyśmy z siostrzyczką pójść do lasu po poziomki, wcześniej przecież chodziłyśmy do lasu jak do ogrodu. Lecz nazbierać jagód się nie udało — w lesie zobaczyłyśmy uzbrojonych mężczyzn. Szybko pobiegłyśmy do domu. A już kiedy przebiegałyśmy przez pole do ogrodu, zobaczyłyśmy z karabinem młodszego z dwóch sąsiednich braci Polaków, który, oglądając się, wracał z lasu. Swoją drogą, następnego dnia po spaleniu Brześcia mój brat Wołodymyr zaszedł do sąsiadów-Polaków, którzy mieszkali po drugiej stronie drogi. Z ich synami się przyjaźnił. Zobaczył, jak były sanitariusz wojskowy Magula Stach robił opatrunek na zranionej nodze młodszego brata. Okrutny konflikt na mieszanych ukraińsko-polskich ziemiach świadomie prowokowali Niemcy. Ukraińców wyganiano z ich wsi i przymusowo osiedlano w polskich gospodarstwach. Tak stało się z rodzinami trzech moich wujów: Mykoły Mychajłowycza Bihunca, Mykoły Kyryłowycza oraz Wołodymyra Kyryłowycza, których potem okrutnie zabili Polacy we wsi Bronisławka w powiecie hrubieszowskim.
Lista krewnych mojej mamy Olhy Iwaniwny Wojtenko (Morokiszko), którzy zginęli z rąk polskich bandytów w latach 1943—44. Kozak Jewhenija Iwaniwna, 28 lat, rodzona siostra Olhy Morokiszko, — moja rodzona ciotka — wieś Brześć, powiat hrubieszowski. Kozak Zenowij Mychajłowycz, 9 lat (jej syn), siostrzeniec Olhy, mój kuzyn — tamże. Kozak Nadija Mychajłiwna, 8 mies. (jej córka), siostrzenica Olhy Morokiszko, — moja kuzynka — tamże. Kozak Marija, 58 lat, teściowa Kozak Jewheniji — tamże. Rodziny siostrzeńców ojca Olhy, Morokiszków Wołodymyra i Stepana — 6 osób — tamże. Bihunec Mychajło, rodzony dziadek Olhy — mój pradziadek. Bihunec Mykoła Mychajłowycz, rodzony brat matki Olhy Iwaniwny Morokiszko, jej wuj — mój dziadek, wieś Bronisławka w powiecie hrubieszowskim. Bihunec Wołodymyr Kyryłowycz, syn dziadkowego brata Olhy, jej wuj — mój dziadek, wieś Bronisławka. Radzieccy wojskowi nie obronili Ukraińców przed bezprawiem polskich bandytów, a jedynie nalegali na ich wyjazd do ZSRR. Ogółem przymusowo wysiedlono z Polski ponad 480 tysięcy Ukraińców, jeszcze około 150 tysięcy rozsiedlono po Polsce. Deportacja była połączona z morderstwami, grabieżami. Na ludzi, którzy nie chcieli opuszczać rodzinnej ziemi, polowano jak na zwierzęta. Po tym, jak wieś Brześć opuścili ostatni jej mieszkańcy, Polacy zniszczyli ślady zamieszkiwania tu etnicznych Ukraińców. W latach 1946—47 rozebrano cerkiew prawosławną, barbarzyńcy zniszczyli nawet fundament i wycięli wiekowe drzewa, wyrównali i zasiali to miejsce. Zniszczone zostały też dwa cmentarze prawosławne, a nagrobkami z ukraińskimi imionami wyłożono drogę na bagnistej grobli. Taki sam tragiczny los spotkał wiele dziesiątek ukraińskich wsi, w których zabito tysiące cywilnych ludzi. Przed śmiercią doznawali oni okrutnych tortur. Tak została zniszczona prastara etniczna gałąź ukraińskości. Przecież właśnie te ziemie wchodziły w skład Księstwa Halicko-Wołyńskiego, potężnego tworu państwowego. Jego skuteczny władca, książę Danyło Halicki, zbudował nowe miasta, w szczególności Lwów, Chełm. Polska jako demokratyczne państwo musi szanować pamięć swoich cywilnych obywateli Ukraińców, zamęczonych przez polskich bojówkarzy. Przecież ich przodkowie wiekami żyli na tej ziemi, pracowali dla Polski, służyli w jej wojsku. Historyczna prawda i sprawiedliwość muszą zwyciężyć w imię ostatecznego porozumienia między narodem ukraińskim a polskim oraz ich wspólnego udziału w budowie zjednoczonej Europy.
Smutnym i żałobnym dla mojej rodziny zawsze był wiosenny dzień 21 marca. Właśnie tego dnia 1944 roku polscy bojówkarze zniszczyli ukraińską wieś Brześć w powiecie hrubieszowskim, na Chełmszczyźnie (obecnie terytorium Polski). Tego krwawego ranka okrutnie zabito ponad 300 Ukraińców, cywilnych wieśniaków, głównie kobiety, dzieci, starców. Nasza rodzina straciła jedenaścioro swoich bliskich…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
