Strona · s. 8strona oryginału ↗
ZAŚLEPIENI ZŁOTEM W FANTAZJACH O „SKLEJCE”
Слово Просвіти, №13 за 2005 рік
DIALOG SPECJALISTÓW — Wołodymyrze Makarowyczu, minęło już kilka miesięcy, odkąd niemal ze wszystkich środków masowego przekazu (telewizji, radia, prasy) dowiadujemy się o napiętej sytuacji, która powstała w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki. Często przedstawia się ją jako konflikt między administracją (Serhij Halczenko, Tetiana Andruszczenko) a większością zespołu naukowego. Przedmiotem sporu jest budowa odnowionej ekspozycji muzeum, którą jest okazja stworzyć w związku z pracami remontowo-konserwatorskimi, prowadzonymi obecnie w muzeum. Jest Pan znany nie tylko jako wybitny szewczenkoznawca, ale także jako ekspozycjonista. Sądzę, że kijowianom i gościom stolicy wciąż pozostają w pamięci wspaniałe wystawy, których koncepcje Pan opracowywał: „Święty Kijów nasz wielki”, ekspozycje poświęcone pamięci Pantełejmona Kulisza, Hanny Barwinok, Wasyla Tarnowskiego i inne. Wszystkie one budowane były na oryginalnych materiałach, w tym także na rysunkach Szewczenki. Z jednej z ostatnich publikacji Serhija Halczenki i Tetiany Andruszczenko o dźwięcznym tytule „Malarstwo »pod sklejkę«” („Dzerkało tyżnia”, 5 marca 2005 r., str. 20) można zrozumieć, że sedno konfliktu tkwi w tym, iż oni są za maksymalną reprezentacją oryginałów malarstwa Szewczenki, a „opozycja” — za tradycyjnym przedstawieniem w kopiach (właściwie — „pod sklejkę”). Czy rzeczywiście tak jest? — Rzeczywiście, tak jest napisane we wspomnianej przez Pana publikacji i, niestety, nie tylko w niej. Ale w rzeczywistości — to zupełnie nie tak. Bardzo długo nie chciałem wynosić, jak to mówią w ludzie, śmieci z chaty, a tym bardziej — z domu Szewczenki. Ale ponieważ publikacje w rodzaju tej z „Dzerkała tyżnia” są obrazą honoru i reputacji zawodowej zespołu naukowego muzeum, spróbuję sprostować przynajmniej niektóre z jej tez, jednak zacznę od wcześniejszego wywiadu samego Halczenki dla czasopisma „Dywo słowo”, gdzie wszystkie proponowane przez niego „nowacje” wyłożone są wprost, w całej ich obnażonej krasie, bez żadnych słownych woali i draperii. Na pytanie: „Co nowego chciałby Pan osobiście wnieść do ekspozycji?”, Halczenko odpowiedział: „Bardzo chciałbym wydzielić osobne sale dla najcenniejszych eksponatów, na przykład grafiki i malarstwa, dla obrazu »Kateryna«, dla materiałów o Bractwie Cyrylo-Metodiańskim… Odwiedziwszy tylko te cztery sale, widz może pojąć wielkość naszego genialnego poety i artysty” (Dywo słowo, 2004, nr 12. — S. 9). Po przeczytaniu czegoś takiego, u ludzi wtajemniczonych w problemy budowy ekspozycji muzealnej, pojawia się od razu kilka pytań: „Jak można, obejrzawszy sale, w których przedstawiono głównie rysunki i obrazy Szewczenki, pojąć go jako genialnego poetę? Przypuśćmy, że ktoś, chociażby autor pomysłu, jednak pojął. Ale co wtedy (i po co?) wystawiać jeszcze w dwunastu salach ekspozycyjnych, które również przeznaczone są do tego, aby pomóc zwiedzającemu »pojąć wielkość naszego genialnego poety i artysty«? Po co (lub dla kogo) takie mini-muzeum w wielkim muzeum? Dalej spróbujemy rzucić światło na te, wydawałoby się, retoryczne pytania, ale zauważmy na przyszłość znaczącą dla Halczenki tezę o »czterech salach, wśród których będzie i zo« (podkreślenie nasze — W. J.) — Panie Wołodymyrze, i mimo wszystko. W artykule „Malarstwo »pod sklejkę«” autor i autorka deklarują swoje poglądy jako całkowicie nowatorskie. Ogólnie rzecz biorąc, publikacja obfituje w sformułowania „nowa epoka”, „nowemu stawia się opór”, „nowatorskie podejście”, „powstały dwie koncepcje: tradycyjna i nowatorska” itp. Jak to się stało, że Pan, ten, który w swoich ostatnich książkach tak wiele rzeczywiście nowego powiedział o Szewczence-artyście, nie podziela myśli „modernistów”? — Rzecz w tym, że całe to „nowatorstwo” — to same deklaracje, no a gadanie o „nowatorskiej koncepcji” nie może nie wywoływać uśmiechu, wszak z początkiem prac remontowo-konserwatorskich administracja postawiła przed zespołem naukowym zadanie: nie zmieniając ani koncepcji naukowej, ani wyposażenia, ani głównej oprawy artystycznej działającej ekspozycji (na to nie ma ani czasu, ani środków) udoskonalać jedynie system rozmieszczenia eksponowanego materiału. Aby nie męczyć czytelnika, nie będę „teoretyzował” na tematy, „czym jest muzeum Szewczenki”, „jakie jest jego znaczenie”, jakim był przed „zwinięciem” ekspozycji. Skonstatujmy co następuje: muzeum istnieje, jego zbiory są unikalne, jego ekspozycja do ostatniego czasu, w całości, była jedną z najlepszych spośród muzeów literackich i artystycznych Ukrainy. Stworzona ona została, jak o tym słusznie piszą Halczenko i Andruszczenko, przez „utalentowanych artystów A. Hajdamakę i W. Sołodowa”. Oryginalność i specyfika naszego muzeum tkwi w tym, że jest ono, w istocie swojej, literacko-artystycznym, a z uwagi na znaczenie postaci Tarasa Szewczenki w historii Ukrainy, w pewnej mierze — także historycznym. W tym właśnie kryje się złożoność ekspozycyjnego rozwiązania problemu adekwatnego przedstawienia literackiego i plastycznego dziedzictwa artysty oraz jego artystyczno-historycznego znaczenia. Od czasu otwarcia ostatniej ekspozycji muzeum minęło 16 lat. Zrozumiałe, że w warunkach niepodległej Ukrainy istnieje potrzeba za pomocą języka muzealnego uwydatnić obraz wielkiego Artysty i orędownika Narodu. Poprzednia, jak i odnawiana ekspozycja, będą budowane według zasady chronologiczno-tematycznej dzięki przemyślanemu powiązaniu różnorodnych eksponatów, które wszechstronnie i pełnie naświetlają twórczość wielkiego poety i artysty. — Panie Wołodymyrze, po przeczytaniu artykułu w „Dzerkale tyżnia” odnosi się wrażenie, że oponenci autorów nalegają, aby zostawić wszystko bez zmian, tak jak było wcześniej, a Halczenko i Andruszczenko proponują choć jakiekolwiek, ale jednak nowacje. — Takie wrażenie odnosi się dlatego, że autorzy publikacji używają starego i niegodnego chwytu przemilczania myśli innych. Minęło już nie jeden rok, odkąd w muzeum przeprowadzono zamknięty konkurs dotyczący odnowienia ekspozycji. W tym konkursie za najlepszą uznano moją pracę i wtedy moje propozycje składały się z jedenastu stron maszynopisu. Ale były wtedy nie tylko moje propozycje. Wie Pan, aby nie upodabniać się do niektórych i nie być gołosłownym i wielomównym, odczytam fragment z moich ówczesnych propozycji, które dotyczą właśnie przedstawienia plastycznego dziedzictwa Szewczenki i wcale nie „pod sklejkę”. Ten cytat wiele wyjaśni. „Nie dążyć do wystawienia dosłownie wszystkiego i od razu (przede wszystkim dotyczy to grafiki Szewczenki). Proponowany dobór, rozluźnienie lub wariantowość nie tylko zapewni lakoniczność ekspozycji, wygodne rozmieszczenie materiałów do ich oglądania, ale także da możliwość okresowego wystawiania oryginałów akwareli Szewczenki. W działającej ekspozycji w systemie doboru i grupowania materiałów dominującą jest zasada biograficzna. Obecnie istnieje możliwość i potrzeba wyodrębnienia z kolażowej różnorodności dzieł Szewczenki-artysty, przedstawienia ich w komfortowym osobnym szeregu wizualnym (lub szeregach), w miarę możliwości, przestrzennie zorganizować je w granicach sal według gatunków z wykorzystaniem sposobów i technik reprezentacji galeryjnej. Na przykład, jeśli nawet nie wracać do dawnego pomysłu sali”
„Kateryna”, to można w taki sposób, jak w obecnej ekspozycji, „wyprowadzić” w jeden blok portrety, powiedzmy, Łyzohuba, Keikuatowej oraz Łukjanowycza. Na wyodrębnienie i akcentację zasługują także serie „Malownicza Ukraina”, „Przypowieść o synu marnotrawnym”, autoportrety Szewczenki, cykle krajobrazów i in. Wyodrębnienie i grupowanie może być robione zarówno w płaszczyznach istniejących luster architektonicznych, jak i osobno wykonanych do tego modułach, które zapewniałyby należyty reżim świetlny oraz temperaturowo-wilgotnościowy, a co za tym idzie — bezpieczne przechowywanie oryginałów, które, co więcej, można by wymieniać”. — Jeśli dobrze zrozumiałem, to jest Pan również za maksymalnie możliwym przedstawieniem w ekspozycji malarstwa i grafiki Szewczenki? — I nie tylko ja, ale i naukowcy muzeum, którzy oponują Halczence i stworzyli alternatywny plan tematyczno-ekspozycyjny. Niestety, zostałem od tej pracy teraz odsunięty. Ale sama Pana wątpliwość, która powstała po przeczytaniu artykułu, jest uwarunkowana jeszcze jednym niegodziwym chwytem jego autorów: to przesunięcie akcentów, aż do zamiany pojęć i deklarowania półprawd. W swoich pismach i publicznych wystąpieniach nieustannie powtarzają, jakby rzeczywiście „z playbacku”, wszystkim zrozumiałe, nawet banalne rzeczy, które nie powinny budzić w niewtajemniczonym czytelniku podejrzeń: „Znaczy, ktoś jest przeciwko temu!”. Oto i w „Dzerkale tyżnia” czytamy: „Nowatorskie podejście ma na celu właśnie merytoryczne odkrycie wielowymiarowości artysty poprzez unikatowy przedmiot muzealny, a zwłaszcza poprzez jego spuściznę malarską”. Rzeczywiście, trudno się z tym nie zgodzić, ponieważ jest to oczywiste. Dla tych, którzy już zdążyli wpaść w niewolę podobnych powtórzeń-zaklęć i uwierzyli, że muzeum zbudowano na samych kopiach, że dzieła Szewczenki „tylko rzadko i w dość ograniczonej ilości wyjmowano z magazynów muzealnych”, powiem tak: malarstwo Szewczenki (właściwie jego malarstwo olejne), które chcą skoncentrować w „złotej” sali, nigdy w magazynach nie przebywało, a już od ponad pół wieku jest wystawiane w stałych ekspozycjach muzealnych. Tak samo
Ostre pytania dotyczące odnowienia ekspozycji Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie po jego remoncie omawia historyk sztuki Stanisław Buszak ze znanym szewczenkoznawcą, pracownikiem muzeum Wołodymyrem Jaciukiem. Tylko w ciągu dwóch ostatnich lat ujrzały światło dzienne trzy monografie Wołodymyra Jaciuka — „Malarstwo i grafika Tarasa Szewczenki: obserwacje, interpretacje” (2003), „Twarzą w twarz z Szewczenką: ikonografia 1838—1861 lat” (2004) oraz „Nie zapomnijcie wspomnieć: pocztówka szewczenkowska jako zabytek historii i kultury. 1890—1940” (2004). Wywiad przeprowadzony z powodu pojawienia się w „Dzerkale tyżnia” (z 5 marca 2005 r.) artykułu obecnego dyrektora Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki Serhija Halczenki oraz pracownika muzeum Tetiany Andruszczenko „Malarstwo »z playbacku«”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
