Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

„Pieśń to sztandar narodu i bardzo ważne jest, aby poeta, kompozytor i wykonawca-śpiewak nigdy o tym nie zapominali...” Anatolij Mokrenko

Слово Просвіти, №13 за 2005 рік

Osiemdziesiąt lat temu w Kijowie urodził się wybitny kompozytor, artysta ludowy Ukrainy Ihor Szamo. Utalentowany uczeń sławnego pedagoga i kompozytora Borysa Latoszynskiego wniósł znaczący wkład w ukraińską muzykę. Jest autorem trzech symfonii, kantat „Duma o trzech wiatrach” i „Śpiewa Ukraina”, zespołów instrumentalnych, utworów na fortepian, chórów, romansów do słów Tarasa Szewczenki i Andrija Malyszki, ponad 300 pieśni, muzyki do około 40 filmów i ponad 40 spektakli, w szczególności „W niedzielę rano ziele kopała” według O. Kobylańskiej, „Planeta nadziei”, „Dziękuję ci, moja miłości”, „Sierpówka”, „Pierwszy grzech”, „Błękitne jelenie”, „Krawcow”, wszystkie – O. Kołomijcia, „Pora żółtych liści”, „Takie długie, długie lato”, „Pod wysokimi gwiazdami”, „Tyły”, wszystkie – M. Zarudnego, „Makbet” W. Szekspira, wystawionych w Kijowskim Ukraińskim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki. Za cykl pieśni („Ballada o braterstwie”, „Kijowie mój”, „Stoi nad Wołgą kurhan”, „Zaczarowana Desna”, „Pieśń o szczęściu”, „Nie szum, kalino”, „Frontowcy”) wraz z Dmytrem Łucenką uhonorowany Narodową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki (1976). „Wir” (1996 rok) przy wydawnictwie „Ukraiński pisarz”. Pisało mi się o Dmytrze Omeljanowyczu lekko, jak przemawiała dusza, bo tak lekkim w działaniu i otwartym na świat był poeta, i chociaż różnica wieku między nami wynosiła dwadzieścia lat, nie odczuwałem tej różnicy w latach i miałem prawo nazywać Dmytra Łucenkę pobratymcem, bo tak poeta napisał mi w dedykacji na swojej książce „Brzozowy dzwon”: „Drogiemu pobratymcowi Jaremie Hojanowi na jasne szczęście i dobro daruję spowiedź – twój Dmytro. Listopad 1980 roku”. Harmonię między ludźmi, jak i w muzyce, tworzył Dmytro Łucenko i ja odczuwałem tę harmonię w pełni, kiedy mówił o swoich pobratymcach, i dla każdego znajdował w duszy łagodne słowa. Ciekawe były opowieści o tym, jak powstawały pieśni z ukraińskimi kompozytorami. Szczególną czułością otaczał Dmytro Omeljanowycz kompozytora Ihora Szamo, którego czule nazywał „Ihorek”. Była to wielka i wierna przyjaźń dwóch inteligentów, których zbratała nie tylko praca nad pieśniami, ale i osobista przyjaźń, sławne męskie pobratymstwo, kiedy towarzysz stoi za towarzyszem, jak stali w bojach frontowcy. Dlatego też pieśni, które stworzyli bracia Dmytro i Ihor, a jest ich ponad dwadzieścia, są tak szczere i promienne, jak ukraińska dusza, i przyjął je oraz pokochał naród. Słowa i melodia zlewają się w przedziwną harmonię i chwytają za serce, i żyją pieśniarsko, i nie da się ich rozdzielić, jak nierozdzielną była przyjaźń twórców pieśni. Lecą lata jak rozsiodłane konie. Odszedł w wieczność Ihor Szamo, a za pobratymcem nie stało i Dmytra Łucenki, a dusze ich są żywe i odzywają się do nas w pieśniach. Śpiewamy je w rodzinnym gronie, śpiewamy na święta w „Weselce”, śpiewamy daleko od domu, w obcych stronach, śpiewamy „Ukraino, miłości moja”, „Kijowie mój”, „Gdzie sine góry”, „Jesienne złoto”, „Nie szum, kalino”, „Zaczarowana Desna” i inne. A o historii powstania każdej z tych pieśni i o pierwszych wykonawcach wiele opowiadali mi autorzy – Dmytro Łucenko i Ihor Szamo. Wspomnę kilka opowieści samych twórców pieśni i śpiewaków. Oto pieśń — „Ukraino, miłości moja”. Już sam tytuł pieśni wywołał niezadowolenie funkcjonariuszy, którzy kierowali kulturą z wysokich gabinetów, bo słowa poety, słowa płynące z serca, brzmiały jak przysięga miłości do Ukrainy, a melodia Ihora Szamo płynęła uroczyście, szeroko i swobodnie jak hymn do rodzinnej ziemi, wyśpiewany przez jej synów. Dmytro Łucenko opowiadał, jak pisali tę pieśń, jak łatwo ona się rodziła, bo dusze ich zlały się w miłości do Ukrainy, jak do ukochanej matki. Wspominali ojca chrzestnego poety Łucenki w literaturze, Wołodymyra Sosiurę, który doświadczył strasznych prześladowań ze strony stalinowskich oprawców za wiersz „Kochajcie Ukrainę!”, ale pod wpływem strachu nie odstąpili od zamysłu i pieśń została napisana, a jej tytuł brzmiał jak życiowe credo poety i kompozytora, rycerzy ukraińskiej kultury — „Ukraino, miłości moja”: Moja Ukraino, Moja Ojczyzno, Ukraino, miłości moja! Rozciągnęłaś się za sine Karpaty W bujnych sadach i rozmaitości dąbrów. Jak wierną miłość, Jak łagodną matkę, W sercu noszę cię ja. Refren „Moja Ukraino, moja Ojczyzno, Ukraino, miłości moja!” powtarzał się kilka razy jak potężny akord, jak majestatyczny chorał, jak dominanta w muzyce i modlitwa ukraińskiej duszy, i to bardzo nie spodobało się urzędnikom od kultury, bo cały nastrój pieśni nie wpisywał się w oficjalną platformę ideologiczną. Jak autorzy pieśni ośmielili się przejawić narodową ograniczoność, przysięgać w miłości do Ukrainy, nazywać ją matką, kiedy ze wszystkich radioodbiorników i telewizorów, ze sceny brzmiało natrętne „mój adres — nie dom i nie ulica, mój adres — Związek Radziecki”? Pieśni zaczęto wiązać skrzydła, nie wypuszczać do ludzi, i o tym wspominał w rozmowie ze mną nasz utalentowany śpiewak Anatolij Mokrenko, z którym łączy mnie dawna serdeczna przyjaźń: „Pieśń — to sztandar narodu i bardzo ważne dla poety, kompozytora i wykonawcy-śpiewaka, by nigdy o tym nie zapominać, a wysoko nieść nasz pieśniowy sztandar. Podkreślam ten obywatelski obowiązek twórców pieśni, bo ostatnio obserwuje się odchodzenie niektórych kompozytorów od tradycji ludowo-pieśniowych, obniżone wymagania także wobec tekstu poetyckiego”. Szczytem twórczego braterstwa Dmytra Łucenki i Ihora Szamo stała się pieśń „Kijowie mój”, która jest epoką w ukraińskiej pieśniowości i żyje z narodem jako serdeczny hymn do Kijowa — serca naszej Ukrainy. Ta pieśń przyszła z życia, które bracia szczerze kochali, zatem narodziła się z miłości. Twórcy pieśni opowiadali mi, jak został stworzony ten pieśniowy skarb narodu. Pewnego razu Dmytro Łucenko i wybitny śpiewak Jurij Hulajew szli Chreszczatykiem, podziwiali piękno Kijowa i cudowny dzień, kwiaty, które kwitły wzdłuż bulwarów i rozweselały duszę. Poeta i śpiewak zatrzymali się, oczarowani ich pięknem, a Jurij Hulajew poprosił Dmytra Omelianowycza o napisanie pieśni o paciorecznikach, którą on z wielką miłością zaśpiewa. Wtedy narodziły się poetyckie wersy: W oczy patrzą pacioreczniki, Serce w nie przeleję, Niech opowiedzą ukochanej, Jak ja wiernie kocham. Poeta poczuł, że muzykę do pieśni, która zaczyna się rodzić, może stworzyć tylko Ihor Szamo. Poetyckie wersy już prosiły się o nuty, nastrój był cudowny, i pewnego pięknego podwieczorku Dmytro Łucenko wyszedł na Włodzimierską Górkę — święte miejsce naszej ziemi i spojrzał ze skarpy na Dniepr, kijowskie przestrzenie, które chrzcił z podniebienia święty Włodzimierz. Dusza wyśpiewała nowe wersy przyszłej pieśni, która już zaczynała żyć: Gra morze zielone, Cichy dzień dogasa. Drogimi dla mnie Stały się zbocza Dniepru. A kompozytor Ihor Szamo mieszkał obok Włodzimierskiej Górki i nie raz stał w tym miejscu, gdzie jego przyjaciel, którego frontowa młodość też była przestrzelona wojną, właśnie napisał wiersz o Kijowie, i patrzył nie tylko na dnieprowskie krajobrazy, ale jakby zaglądał w siwe wieki i przyszłość. Więc Ihor Naumowycz powitał przyjaciela z otwartymi ramionami i twórcy pieśni od razu usiedli przy fortepianie. Melodia popłynęła lekko, pieśń wychodziła, jak bogini z białych fal, ale to już była pieśń nie o kwiatach paciorecznikach, a o Kijowie. Zaprosili Jurija Hulajewa, on zapoznał się z pieśnią i poprosił autorów o zwolnienie melodii, przeniesienie jej w tempo walca — i popłynęła pieśń o Kijowie, jeszcze jeden cudowny utwór o Ukrainie. Kompozytor Ihor Szamo żył w harmonii z białym światem. Żył w harmonii, kiedy sercem przyjmował poetyckie słowo i dawał mu skrzydła muzyki, i wypuszczał z duszy pieśń do ludzi. Żył w harmonii, kiedy kochał ludzi i przygarniał do piersi wiernych przyjaciół, i był z nimi obok, jak brat, kiedy było im ciężko. Tragiczne dni przeżywała rodzina Łucenków, szlochali ojciec Dmytro i matka Tamara — gasła ich ukochana córeczka Łaroczka, i w tej tęsknej godzinie, do ostatniej chwili, stał obok brat Ihor Szamo. Żył w harmonii, kiedy swoje męskie słowo działacza społecznego stawiał na straży ukraińskiej kultury narodowej. Przypominam sobie, w listopadzie 1978 roku kompozytorzy Kijowa zebrali się na swój plenum, aby omówić los ukraińskiej pieśni, w szczególności współczesnej, na którą szedł atak drobnotematyki i niszczenia melodii jako skarbu ludowego i kodu genetycznego narodu. Plenum trwało cztery dni. Wtedy spotkałem się z Ihorem Naumowyczem Szamo w jego domu i odbyłem z nim długą rozmowę o pieśni jako intonacji czasu, której fragmenty przekazuję w tym wspomnieniu: „Każdy czas ma swoją wizytówkę. W muzyce — to pieśń. Odpowiada ona na problemy życia, wzywa naprzód. Dlatego ważne jest podnoszenie odpowiedzialności twórcy pieśni jako osobowości, która powinna mieć swój głos, nie być podobną do innych. Razem z tym trzeba podkreślać także wielką odpowiedzialność tych, którzy wypuszczają pieśń w życie, nie dawać drogi drobnemu, powierzchownemu, obojętnemu. Współczesna pieśń jest nieodłączna od podstawy ludowej, dlatego trzeba głębiej studiować ludowe tradycje pieśniowe i wykorzystywać je w swojej twórczości”. Łabędzią pieśnią Dmytra Łucenki i Ihora Szamo stało się „Jesienne złoto” — o przeżytych latach, jak żółty liść, który opada z drzewa w czasie jesieni, i o bliskim oddechu zimy, i o młodości, która zawsze jest z nami, i o miłości, która nigdy nie przemija i świeci człowiekowi jak słońce na niebie. Pora wiosny do mnie znów Nie wróci z wyroju, Szczęśliwych dni, upojną miłość, Jak pieśń, sercem wymarzę. Szkarłatny kwiat w gaju krąży, Szumią młode trawy, Czemuż, czemu, przyodziała ziemia Jesienne złoto?.. Łabędzia pieśń poleciała w świat i żyje. I kiedy śpiewamy ją, to wyobrażamy sobie jasne oblicza Dmytra Łucenki i Ihora Szamo i słyszymy przy sercu delikatny dotyk białego łabędziego skrzydła. Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuk Ukrainy. „Pieśń ma wchodzić w serce, a nie brzmieć z estrady w tej fałszywej manierze, którą nazywają modą”. Ihor Szamo

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn