Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

PIĄTA ISTOTA

Слово Просвіти, №13 за 2005 рік

SPOJRZENIE Od dzieciństwa mam respekt do kalendarzy — tych grubiutkich, które wiszą na ścianie i codziennie tracą po listku. Mama kupowała kalendarz na dwa tygodnie przed Nowym Rokiem i można było — rozchyliwszy na chybił trafił — zajrzeć w przyszłość. Dowiedzieć się, że na listku „Dzień urodzin” umieszczony jest, jak zawsze, portret Woroszyłowa; 1 Maja przypada w niedzielę (szkoda dnia wolnego, który przepadł), ale 1 września również będzie niedziela (i wakacje staną się o cały dzień dłuższe). Kalendarz mój na ścianie Zdechłą muchę kołysał. Co tam wypadnie mi, Wiedzą Bóg i komisarz. Pewnego razu taką kołomyjkę przez wąsy wyszeptał mi do ucha dziadek Melnyk, nasz sąsiad, i przycisnął palec do warg — milcz, powiada, nikomu nic… Zagłębivszy się w taki kalendarz kilka tygodni temu, dowiedziałem się, że na 29 marca br. przypadają trzy, że tak powiem, różnego kalibru święta. Pierwsze — „czerwone”: Dzień gospodarki mieszkaniowo-komunalnej. I dwa „czarne” — Międzynarodowy dzień eliminacji dyskryminacji rasowej oraz Światowy dzień poezji. Oho, panie i panowie, w poezji ŚWIATOWY dzień, a myśmy nie wiedzieli. Zresztą świętowanie u nas jednak się odbyło, bo praktycznie na tę datę przypadł sławny jubileusz sławnej Liny Kostenko. Poezję — mimo specyfiki tego pojęcia — można określić jako środek językowego kontaktu między ludźmi. Najlepsze komputery nauczone są układać kiepskie wiersze. Do wyłożenia słynnego twierdzenia Fermata, nad którego dowodem matematycy całego świata daremnie głowili się przez trzysta lat, wystarcza sześć słów (po ukraińsku) i osiem symboli matematycznych. Każdy prawdziwy wiersz (na niego mogą wystarczyć i cztery wersy) jest jednocześnie twierdzeniem i jego dowodem. Właśnie dlatego przed poezją pasują najpotężniejsze komputery. A Poeta, któremu poszczęściło się odnaleźć w duszy genialny wers, nie wyjaśni, jak dokładnie to zrobił, i żadnym celowym (nie żywiołowym) wysiłkiem nie powtórzy takiej procedury. „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Słowo było Bogiem” — to, ogólnie rzecz biorąc, nie o poezji. Ale istnieje legenda, że Adam i Ewa przed wygnaniem z raju rozmawiali wierszami. „Gdy śpiewał jeszcze kamień, miały skrzydła żmije // i Ewa odziewała się w czeremchowe liście”, — oto kiedy to było. W czeremchowe liście odział Pramatkę ukraiński poeta Bohdan-Ihor Antonycz siedemdziesiąt lat temu. Dzisiaj żyjemy w czasach, kiedy doszło do tego, że poeci muszą usprawiedliwiać swoje prawo do istnienia, a kiedy nie potrafią temu sprostać, to zaczynają tracić wiarę. A zresztą dotyczy to nie tylko poetów, ale w ogóle pisarzy i artystów. Zrozumienie społecznej roli sztuki, życzenia i wymagania, jakie stawia twórcy społeczeństwo, nie są czymś stałym. Dzisiaj poeci niby muszą tworzyć dla współczesności, podporządkowywać się jakiejś idei, doktrynie, programowi, grupie. Idą jeszcze dalej, próbują nie tylko stawiać problemy, ale je rozwiązywać, jeszcze i wystawiać nieomylne drogowskazy. Takimi lub mniej więcej takimi słowami rozpoczął swoje wystąpienie Antonycz, kiedy odbierał nagrodę literacką lwowskiego Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy za swoją drugą książkę poezji „Trzy pierścienie”. A kontynuował słowami Prousta: „Artysta służy ojczyźnie, ale kiedy dokonuje swojego odkrycia, nie myśli o ojczyźnie, ale tylko o prawdzie, przed którą stoi”. Tradycyjna poetyka jako słowne odzwierciedlenie mentalności całego narodu rodzi wersy i me-jednego pojednać z ukraińską poezją”. Przede wszystkim czytelników, którym znudziły się buńczuczne deklaracje poetyckie, ukrywające brak talentu. Czy wpadały już wam w oczy, doborowe towarzystwo, zakalce „pomarańczowych hymnów” (które różnią się, powiedzmy, od „październikowych” jedynie podmalowaniem słowa, a nie jego poetyckimi barwami)? Sam Antonycz w wystąpieniu, o którym mówiliśmy na początku, powiedział o tym tak: „Pisarze stają się bezradni albo upraszczają siebie do roli grupowych gitarzystów jakiejś firmy z krzykliwym szyldem… Chcę i mam odwagę iść samotnie i być sobą”. Nie wiem, czy znajdzie się choć jeszcze jedna równowielka formuła dla sztandaru, pod którym idzie przez życie prawdziwy Poeta: chcę i mam odwagę być samym sobą. Ale być sobą nie można w tłumie czy na zebraniach partyjnych… To robi się samotnie. Wcześnie, w wieku 28 lat, osierociwszy ukraińską Muzę, Antonycz odszedł, nie ustabilizowawszy swojego stylu. Naznaczone niemal jedną datą, czytamy hiperbyło niezrozumiałe dla wielu z tych (oni do dziś nie wyginęli), którym nie udaje się zrozumieć różnicy między rosyjskim Słowem a imperialnym Paragrafem. Z drugiej strony, galicyjscy rusofile (którym, rzecz jasna, milszy był Paragraf) nie mieli żadnych podstaw, by zapisać Antonycza do swoich zeszytów. W jego poezji z czasem nabierają wagi urbanistyczne w formie, nowoczesne (nie modernistyczne) w istocie motywy. Nie podważając fundamentalnego tradycjonalistycznego kapitału, nowe wersy nowych wierszy zaświadczają, że Antonycz widzi cały świat — przede wszystkim w jego tragicznej niedoskonałości. „Księżyc, rozpięty na antenach…”; „W wannie karp złocisty // pluszcze, niby z piany panna…”; „Do gwiazd przypięte kokardy samolotów…”; „Na ambrazury księżyc oparł się // i po szybie, niby kropla, spłynął…”. Wreszcie dwa genialne wersy: „W małym pokoju ściany, niby ręce, // trzymają płochliwą ciszę w garści”. I obok (no, całkiem prosto, i my z wami coś takiego weźmiemy i wymyślimy, prawda?): „Niby czarny kot, usiadł brzuchaty czajnik…”. Jeśli powrócić do teraźniejszości, to czasem drażnią, a czasem śmieszą niektórzy wielbiciele rosyjskiej literatury, gotowi czytać raczej suahili niż po ukraińsku. Jednocześnie — wiem to z własnego doświadczenia — niektórzy nie mają pojęcia, że w Kijowie pisze i wydaje się „ich” (nie z ducha) Kateryna Kwitnyćka — największy dorobek rosyjskiej poezji w epoce „po Achmatowej”. Dzień poezji możemy uważać za dzień Wiersza lub dzień Poety. Różnica niewielka, ale ona jest. „Boli natchnienie krwi”, — pewnego razu napisał Antonycz. Tam, gdzie jest natchnienie, nie mija bez krwi; połączywszy się, one zawsze bolą. Urodzony daleko od Dniepru i za-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn