Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

JEJ PROZA TO NIEWYCZERPANE ŹRÓDŁO DLA DRAMATURGII

Слово Просвіти, №13 за 2007 рік

21 marca minęło 65 lat od dnia śmierci wybitnej ukraińskiej pisarki Olhy Julianiwny KOBYLAŃSKIEJ. Urodziła się 27 listopada 1863 roku w miasteczku Gura Humora (obecnie Gura Humorului, Rumunia), które wówczas znajdowało się na obrzeżach byłego Cesarstwa Austro-Węgierskiego, w rodzinie drobnego urzędnika J. Kobylańskiego. Jednak było jej pisane rozsławić na cały świat kraj bukowiński, a jej proza stała się niewyczerpanym źródłem dla dramaturgii. Spektakle oparte na inscenizacjach utworów Olhy Kobylańskiej stały się nie tylko wizytówką Czerniowieckiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. O. Kobylańskiej, ale także prawdziwym dorobkiem artystycznym, który przez długie lata wyznaczał jego twórcze oblicze. Maria WYSZNIEWSKA, teatrolog. PRZEZ CIERNIE DO SZCZYTÓW „ROZWOJU UMYSŁOWEGO”. Wielka rodzina Kobylańskich, która przyjechała na Bukowinę z Galicji, nie była w stanie zapewnić należytego wykształcenia wszystkim sześciorgu dzieciom. Czterech synów rodzice posłali do gimnazjum, a na dziewczęta, Olgę i Jewheniję, czekał los dobrych gospodyń, matek, które miały zajmować się sprawami domowymi. Dlatego, mimo że od młodych lat w duszy Olhy Kobylańskiej żyło pragnienie edukacji, aktywnej pracy twórczej, ukończyła ona tylko cztery klasy szkoły ludowej, zdobywając, jak sama to określiła, podstawy „dla dalszego rozwoju umysłowego”. Ze stron pamiętnika Olha Kobylańska wyłania się przed nami jako natura wrażliwa i emocjonalna, więc naturalnie wiele zajmowała się samokształceniem. Dla młodej dziewczyny była to jedyna droga wzrostu kulturalnego, rozwoju literackiego, i Olha Kobylańska odważyła się stanąć do walki nie tylko z własnym ojcem, który był człowiekiem surowym z natury, ale także z okolicznościami społeczno-politycznymi, które ograniczały skostniałymi tradycjami i skazywały kobietę na duchową wegetację. Młoda Kobylańska pasjonowała się dziełami z socjologii, politologii oraz traktatami filozoficznymi, szukała siebie w muzyce (grała na fortepianie, cytrze, drumli), nieźle malowała i grała w teatrze. Chciała nawet zostać profesjonalną aktorką, ale mimo wszystko dała pierwszeństwo literaturze. ZA ŻYCIA PISARKA NIE ZOBACZYŁA SWOICH BOHATERÓW NA SCENIE. Fascynacja O. Kobylańskiej teatrem odbiła się na jej twórczości literackiej. Jej powieści i opowiadania są bardzo bliskie utworom dramatycznym. Fabuły są pełne dramatyzmu i nasycone mistrzowsko napisanymi dialogami. Postacie obdarzone są indywidualnymi cechami charakteru, kolizje dramatyczne zbudowane są według wszystkich praw dramatu. Czuła to sama pisarka. Dlatego jeszcze za jej życia podejmowano próby inscenizacji niektórych utworów. Na prośbę Olhy Julianiwny w 1913 roku miała zamiar dokonać inscenizacji powieści „W niedzielę rano ziele kopała…” Łesia Ukrainka, ale na przeszkodzie stanęła choroba, która pokrzyżowała te plany. Kosowskim amatorom udało się przełożyć powieść „W niedzielę rano ziele kopała…” na język sceniczny i zrealizować premierową wystawę dramatu na 35-lecie działalności literackiej O. Kobylańskiej. Trudno powiedzieć, na ile udana była to inscenizacja, ponieważ rękopis nigdy nie został wydany. W 1936 roku powieścią „W niedzielę rano ziele kopała…” po raz pierwszy zainteresowali się artyści bukowińskiego teatru ukraińskiego pod kierownictwem Sydora Terłeckiego i Iwana Dudycza. Zlecili oni wykonanie inscenizacji powieści miejscowemu pisarzowi Ilarijowi Karbułyckiemu. Za zgodą pisarki od razu zabrał się on do pracy. W swojej inscenizacji autor, podążając za oryginałem powieści, położył nacisk na nierówność społeczną między różnymi warstwami ówczesnego społeczeństwa. Z powodu braku środków na wystawienie, nie została ona zrealizowana na scenie. A w 1939 roku, z powodu represji władz rumuńskich, przestał istnieć także teatr. Rękopis inscenizacji zachował się i obecnie znajduje się w zbiorach Czerniowieckiego Muzeum Literacko-Memoriałowego O. Kobylańskiej. Już po zjednoczeniu Bukowiny z Radziecką Ukrainą ponownie powrócono do idei inscenizacji powieści „W niedzielę rano ziele kopała…”. A zrealizować ją podjął się wówczas młody bukowiński dziennikarz, a obecnie znany pisarz Wołodymyr Bablak. Poradziwszy się pisarki, od razu przystąpił do pracy. I po pewnym czasie czytał swój wariant inscenizacji Kobylańskiej. Skrzydlaty zapewnieniami pisarki, że jego praca była udana, Bablak oddał rękopis prologu do dramatu do redakcji almanachu „Wilna Bukowyna”. W 1941 roku prolog nawet został wydrukowany. Jednak z czasem pisarz sceptycznie ocenił swoją próbę, przemyślał słowa Olhy Kobylańskiej. „Gdyby to zdarzyło się teraz — pisał później W. Bablak — rozszyfrowałbym jej ciche, dobre słowa tak: kiedy byłam w takim wieku jak ty, młodzieńcze, też robiłam głupstwa… Ale wtedy wybiegłem za drzwi uszczęśliwiony. A dzisiaj, czytając ponownie to, co miałem zuchwałość jej pokazywać, płonę ze wstydu”. „ZIEMIA” ZAPOCZĄTKOWAŁA ARTYSTYCZNĄ KRONIKĘ BUKOWINY. Mimo że inscenizować próbowano głównie powieść O. Kobylańskiej „W niedzielę rano ziele kopała…”, po raz pierwszy na scenie profesjonalnego teatru pojawili się bohaterowie powieści „Ziemia”. Inscenizację i wystawienie spektaklu na scenie Czerniowieckiego Obwodowego Teatru Dramatycznego, który właśnie powrócił z ewakuacji, zrealizował w 1947 roku kierownik artystyczny teatru Wasyl Wasylko. Opracowanie motywów ludowych w spektaklu wykonał kompozytor B. Kryżaniwski, a oprawę sceniczną stworzył artysta O. Plaksij. W spektaklu „Ziemia” po raz pierwszy jasno zabłysły gwiazdy aktorów bukowińskiej sceny: W. Sokirki, J. Wełyczki, P. Michnewycza, M. Kiselowej oraz K. Cypy. Ogólnie rzecz biorąc, spektakl stał się znaczącym wydarzeniem nie tylko w życiu społecznym regionu, ale także w życiu zespołu twórczego. W 1954 roku teatrowi nadano imię O. Kobylańskiej. A spektaklem „Ziemia” zapoczątkowano swoistą artystyczną kronikę Bukowiny według utworów bukowińskich autorów. Od pierwszej wystawy „Ziemi” minęło prawie 20 lat. W tym czasie zmieniło się niejedno pokolenie artystów, zanim czerniowiecki teatr po raz drugi zwrócił się do inscenizacji W. Wasylki. Reżyser teatru, nar. art. USRR Je. Zołotowa, kontynuując tradycje zapoczątkowane przez W. Wasylkę, spróbowała w 1980 roku za pomocą współczesnych środków scenografii stworzyć uogólniony, symboliczny obraz spektaklu, gdzie akcenty zostały położone na ważnych epizodach ideowo-artystycznych. Reżyser i artysta (zasłużony artysta USRR W. Lassan) zrezygnowali z tradycyjnej oprawy scenicznej i uciekli się do lakonicznej, obrazowej i funkcjonalnej scenografii, na pierwszy plan wysunęły się ciekawe ludzkie charaktery, stworzone przez aktorów teatru, a przede wszystkim postać Iwoniki w wykonaniu nar. art. USRR P. Nikitina. Mistrzowsko odtworzone sceny masowe, wyraziste mise-en-scène wyraźnie pracowały na nadrzędne zadanie reżysera, zgodnie z którym głównym bohaterem spektaklu stał się lud. Było to nowe spojrzenie bukowińskich artystów na utwór Olhy Kobylańskiej. Zaraz po wystawieniu spektaklu „Ziemia” W. Wasylko w 1949 roku sporządził wstępną inscenizację powieści „W niedzielę rano zioła kopała…” i opracował do niej swoje notatki reżyserskie. Jednak ostateczny wariant sztuki dramaturg ukończył w 1953 roku. Pierwsza sceniczna lektura sztuki W. Wasylki należy nie do czerniowczan, a do moskiewskiego teatru cygańskiego „Romen”, którego premiera odbyła się w 1952 roku. Co prawda, moskwianie nie tylko zmienili sam tytuł sztuki: u nich wyszła ona jako „Dziewczyna szczęścia szukała”, ale także na tyle przerobili samą inscenizację na cygańską modłę, że autor nawet wyraził teatrowi swoje niezadowolenie. Wśród ukraińskich teatrów palma pierwszeństwa w scenicznej lekturze należy do Berdyczowskiego Ukraińskiego Teatru Dramatycznego, który wystawił sztukę w 1954 roku. Na czerniowieckiej scenie inscenizacja pojawiła się dopiero w 1955 roku. Jej wystawienie zrealizował ówczesny kierownik artystyczny teatru B. Borin. Dzięki jego reżyserskiemu opracowaniu spektaklu w całości i jasno postawionemu nadzadaniu dla każdego wykonawcy, reżyserowi udało się w ścisłej współpracy z malarzem H. Narbutem, kompozytorem I. Szamo oraz baletmistrzem O. Tereszczenką stworzyć prawdziwe realistyczne arcydzieło, w którym wyostrzyli społeczne brzmienie utworu. „Kompozycyjna przejrzystość, romantyczne zabarwienie, subtelna poetyckość, wyrazistość i emocjonalne uniesienie charakteryzują tę inscenizację” — zaznaczali zaraz po premierze krytycy i naukowcy. Przedstawienie miało długie życie sceniczne, wystawiano je ponad 500 razy. Nieodłączną częścią sukcesu przedstawienia był utalentowany zespół aktorów-wykonawców głównych ról: H. Januszewicz, P. Michnewycz, M. Szutko, W. Zymnia, O. Sadownikowa. Mimo wszystkich zastrzeżeń przedstawienie stało się prawdziwym artystycznym dorobkiem zespołu twórczego teatru. Później teatr jeszcze dwukrotnie zwracał się do inscenizacji W. Wasylki „W niedzielę rano zioła kopała…” 1984 roku skorzystał z niej główny reżyser teatru, nar. art. USRR K. Pywowarow. Pod względem gatunkowym jego spektakl został określony jako „legenda” i odpowiednio romantycznego traktowania nabrał wątek oraz wizerunki jego bohaterów. Reżyser budował przedstawienie w dwóch płaszczyznach: epickiej i dramatycznej. Nośnikiem epickiego, romantycznego w przedstawieniu był wizerunek Mawry, dramatycznego, fatalnego kochania — Turkynia (Tetiana). Dzięki rozwojowi akcji w granicach tych dwóch biegunów, nowa sceniczna interpretacja „W niedzielę rano zioła kopała…” stała się współczesnym hymnem niezgłębionej, ale tragicznej miłości. Muzyka, którą napisali Żanna i Łewko Kołodubowie, określała styl przedstawienia jako folklorystyczno-etnograficzną żywiołowość. Prawie po 10 latach, w 2003 roku, na 140-lecie od dnia urodzin O. Kobylańskiej, zasł. art. USRR O. Mosijczuk po raz trzeci wystawił przedstawienie „W niedzielę rano zioła kopała…” W. Wasylki według O. Kobylańskiej. KULTOWY SPEKTAKL Przygotowując się do 100-lecia od dnia urodzin O. Kobylańskiej, w 1963 roku Czerniowiecki Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. O. Kobylańskiej po raz trzeci zwraca się do twórczości swojej patronki. Aktor teatru, nar. art. USRR Ołeksandr Ananjew podjął się inscenizacji noweli z życia ludowego „Wilczyca”. Dla realizacji swojego zamysłu i wcielenia wiodącego tematu opowiadania — moralnego zwyrodnienia człowieka, które było spowodowane żądzą wzbogacenia się — autor częściowo wykorzystał motyw opowiadania „Bank rustykalny”, a dla prawdziwego odtworzenia wydarzeń I wojny światowej — „List skazanego żołnierza do swojej żony”. Mistrzowskie połączenie przez autora w dramacie scenicznym wspomnianych utworów literackich pisarki nadało jego sztuce społecznego brzmienia, a czynom głównej bohaterki Zoi Żmut (nar. art. USRR Hałyna Januszewicz) — psychologicznej motywacji. Autorowi inscenizacji w ścisłej współpracy z reżyserem-wystawcą, nar. art. USRR Je. Zołotową oraz malarzem O. Płaksijem udało się stworzyć na scenie prawdziwie ludowy dramat społeczny. Przedstawienie „Wilczyca” zostało uhonorowane najwyższą nagrodą na Republikańskim przeglądzie najlepszych prac twórczych sezonu 1963—1964. „KATASTROFALNY” BÓL Ostatni raz teatr zwracał się do dziedzictwa twórczego swojej patronki w 2005 roku. Na wystawienie inscenizacji powieści O. Kobylańskiej „Apostoł czerni” kierownictwo teatru zaprosiło jednego z czołowych reżyserów Ukrainy Ołeksandra Dzekuna. Ale mimo tego, że powieść pisarki porusza filozoficzny problem śmierci (jest w niej wiele cytatów z Nietzschego, Biblii), mistyczny utwór O. Kobylańskiej nie został należycie zrealizowany. Zespół twórczy okazał się niegotowy do tak poważnej pracy. A według przekonania reżysera-wystawcy, „przedstawienie przygotowywano dla raportu, dla uspokojenia urzędników”, a być może i mediów, które często wypominały teatrowi brak utworów patronki. „Wyjeżdżam z ciężkim odczuciem. Pomyliłem się. Wydawało mi się, że będę mógł natchnąć, zainteresować ludzi. To się nie stało. Przeceniłem swoje siły” — wyznał w wywiadzie dla czerniowieckich dziennikarzy O. Dzekun. W jego słowach „czuć było głęboki, jak pisała O. Kobylańska, „katastrofalny” wewnętrzny ból”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn