Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Apostołowi Piotrowi»

Слово Просвіти, №13 за 2007 рік

smrodziło w nocy. Nie można było spać. Rano wywiad (jedna baba powiedziała) doniósł, że nasi polewają drewniany most solarą. I wszędzie ustawiają zapalniki. I że kiedy Niemcy wejdą na most, to most zostanie podpalony z dwóch stron. No, u nich, to znaczy u naszych, jest taka maszynka, że kręcisz korbką i wszystko wylatuje w powietrze albo się wszystko zapala. Najważniejsze, to doczekać, aż Niemcy, cała ich armia, wciągną się na most. Wtedy wojnie koniec. Obrabiali most jeszcze dwa dni. A uchodźcy wciąż przybywali i przybywali. W Czerkasach był jeszcze jeden most, ale kolejowy. Najbliższy most dla pieszych był aż w Kijowie, a niżej po nurcie, w Dniepropetrowsku. Dlatego uchodźcy ciągnęli setkami tysięcy. Piesi z tobołami, na furmankach, furach, mołdawskich karucach, drabiniastych wozach, mażach, Cyganie na bagażowych wozach z zadaszeniem, na biндюgach, z wózkami i rowerami, z taczkami i z krowami, przeciążeni dużymi worami i sakwami, jakby wielbłądy. Cywile szli już pomieszani z wojskowymi. Wojskowi byli z bronią i bez. W małych grupach i pojedynczo. Na oklep, na nieosiodłanych koniach, na tarantasach i grabarkach. Nazw tych wtedy jeszcze nie znałem, nie znam ich do dziś. Tak komentował ten tłum dziadek Taras, bo sam w młodości był też grabarzem. Wszyscy byli kompletnie wyczerpani. Wszyscy starali się jak najszybciej zdążyć na ratunkowy most, zanim dogonią ich Niemcy. Mówili, że Niemcy są już w Smile. Za Smilą, u babci, był bostan. Na bostanie stał szałas. W tym szałasie w zeszłym roku jadłem arbuzy. Kiedy powiedzieli, że Niemcy są w Smile, żal mi się zrobiło arbuzów. No, myślę, żaby wszystkie zjedzą, jeszcze zielone. O Niemcach w Smile powiedział wujek Szura. Wrócił. Opowiedział, że pod Złotonoszą na kolumnę uczniów napadły niemieckie samoloty. (Przecież widzieliśmy, jak leciały w stronę Złotonoszy). Zaczęły ich ostrzeliwać. A oni, chłopaki, nawet nie wiedzieli, co trzeba robić, że trzeba było rozproszyć się z drogi po polu, jak groch… A oni stali i patrzyli w niebo. Tamci strzelali do nich, jak na strzelnicy „Osoawiachim” w „Maszbudzie”. A wojskowy komisarz leżał w kukurydzy martwy. Pistoletu przy nim nie było. Kabura była pusta. To znaczy, w kaburze było pełno prażonych pestek dyni. Tak powiedział Szura. On ją Zobaczyłem swojego wuja w 46. gwardyjskim, jako kapitana z orderowymi belkami na piersi i z dożywotnim jąkaniem po kontuzji pod Stalingradem. A jeszcze Ołeksandr Iwanowicz (Szura) powiedział, gdy uczył mnie pić gorącą bimbrową na plaży pod Sosnówką, że mój ojciec wtedy słusznie go pobił. Na szosie tłum nagle zmienił ton hałasu. My, dzieci, rzuciliśmy się do bram. W tłum z tyłu i z boków wdarli się niemieccy motocykliści. Nikogo nie zabijali. Przebijali się na most. Oto był prawdziwy surżyk, mieszanina głosów niemieckich motocyklistów, którzy szczekali na uchodźców wyskakujących im spod kół; uchodźców, którzy gdakali jak kury, na które z nieba spadł jastrząb; rżenie przerażonych, spienionych w żółtych strzępach piany koni; szloch rozbrojonych czerwonoarmistów; skomlenie zagubionych dzieciaków; chóralny śpiew wypuszczonych na wolność aborygenów ze smilańskiej psychiatryka, z oddziału pobudzonych; obcojęzyczne wrzaski porzuconego, zmieszanego z niemiecko-żydowsko-ukraińsko-rosyjsko-mołdawsko-tatarskim tłumem bydła: niedojonych kozic-szlondr, wełnistych owiec, cnotliwych jałówek, kołchozowych szkap w sosie własnym, z rzepami i kołtunem w grzywach, przestraszonych jak chartki rasowych buhajów, wszystko wyło, beczało, ryczało i wrzeszczało. Surżyk! Ojciec chwycił nas: mamę, Wadyma, mnie i Misię, i przez ogrody, potem pod wiaduktem kolejowym koło fabryki watowo-kołderniczej (co ja mogę zrobić, skoro tak idiotycznie się nazywała), potem na przełaj przez trzciny Mytnicy, przeprowadził nas do przeprawy. Ze sobą zdążyliśmy zabrać tylko tego wózka, z którym zaczęła się wojna. Wrzuciliśmy do wózka najpotrzebniejsze rzeczy, bo i tak, powiedział ojciec, z rzeczami na parowiec nie wezmą. Gdy dobiegliśmy do przystani, już rozległa się komenda: — Odać cumy! Skąd się wziął ojciec, skąd spadł jak jastrząb z nieba na nasze głowy, dowiedziałem się dopiero później, gdy po trzech dobach przypłynęliśmy do Dniepropetrowska, gdzie już na nas czekał. Ojciec był wtedy ewakuatorem zakładu im. Pietrowskiego i instytutu budowlanego ściśnięci do ostatniego cala! Wadim trzymał Misię na rękach, stojąc o jakieś dwa metry ode mnie. Wózek się zgubił. Wszyscy byliśmy przyciśnięci do relingu pokładu. Ta reling była właściwie drutem, który związał lud w jeden wianek. Stała stonoga tłumu-potwór nie na pokładzie, lecz na dachu parowca, na którym nigdy nie wozi się pasażerów. Bo na dachu bywa tylko komin, łodzie ratunkowe, liny i strażackie haki. Kiedy dwukołowy parowiec z pluskiem uderzył łopatkami ogromnych kół o wodę, przestało być słychać, co krzyczał ojciec z nabrzeża. Parowiec przechylił się na lewy bok, prawie zagarniając wodę burtą, parowiec był przeciążony. Kapitan wściekle wykrzykiwał przez megafon na głowy tłumu jakieś specjalne słowa, przemieszane z przekleństwami, jak gorącą lemiszkę ze skwarkami. Pas wody między ojcem a nami szybko się poszerzał. Zapłakałem bez słów. I po raz pierwszy — bez łez. To był płacz dla samego siebie. Płacz, którego nikt nie zobaczy, bo nie ma ani łez, ani słów. A mimika płaczu i śmiechu jest absolutnie identyczna. Co więcej: identyczna jest u człowieka, psa i konia. Płacz bez łez i słów jest absolutnym płaczem, płaczem samym w sobie, płaczem w sobie według Immanuela Kanta. Rzecz w sobie i płacz w sobie — to absoluty transcendentnego w człowieku. Sformułowałem to dopiero później, kiedy zostałem reżyserem, a jeszcze potem, kiedy przestałem być reżyserem, bywało, dwadzieścia cztery godziny na dobę myślałem, jak oddać na ekranie rozpacz, najwyższe szaleństwo smutku, otchłań żalu, chaos sparaliżowanego sumienia, zamilknięcie duszy zastraszonej życiem, transcendentne wycie cierpiącej duszy… Artykulacja śmiechu i płaczu jest taka sama. Myślę, że i czynniki śmiechu i płaczu są takie same, identyczne. Czy w transcendencji, czy tutaj, w życiu, w permanencji. Chcesz — śmiej się, a chcesz — płacz. Wtedy na parowcu „Nadieżda Krupska” zdjąłem z głowy słomiany kapelusz dziadka i rzuciłem ojcu. Bo ojciec był bez nakrycia głowy. Kapelusz podniósł wiatr, on krążył, krążył, długo nie chciał zanurzać skrzydlatych rondeli w wodzie, i w końcu, jakby postrzelony, spadł na żół

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn