Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

SIOSTRA KLASYKA

Слово Просвіти, №13 за 2008 рік

— Ołeksandro Terentiwno, jako najstarszy świadek, proszę opowiedzieć o młodych latach swojego młodszego brata Olesia Honczara. Wiele osób myśli, że Ołeś Honczar to nie nazwisko, a pseudonim. — Dlaczego on Honczar? Dorastał na Połtawszczyźnie u dziadka i babci Honczarów po śmierci matki Tetiany Honczar. Nie wiedział, że ma ojca, siostrę, a spotkaliśmy się w 1935 roku, kiedy wyszłam za mąż. Babcia mówi mu: „Już twoja siostrzyczka wyszła za mąż”. A on: „Tak chciałbym zobaczyć, jaka to moja siostra, jaki u niej mąż”. I wujek Jakiw przywiózł go pokazać. Ojciec zaprowadził go do siebie. Chłopcy, dzieci ojca, przybiegli powiedzieć, że brat przyjechał, a ja czekałam na męża z pracy. Przyszłam, a on, biedny, już leży, okładami obłożony: biegał, wypatrywał, czy pozna siostrę, jak będzie szła, czy nie. Popłakaliśmy. A macocha nie wzięła go do domu z temperaturą (do 40 stopni miała temperatura), a położyła w stodole na słomie — taka była. Kiedy ojciec przyszedł, już się ściemniło (pracował jako brygadzista w brygadzie ogrodniczej w kołchozie i późno wracał). Dzieci, Kola i Wasia, położyły się na rdeście na podwórku i pośrodku położyły Olesia. Ojciec zobaczył, a potem odwraca się: „A to nie Sasza tam?” „Sasza”, — mówimy. (A myśmy go Saszą nazywali, to pierwsza połtawska nauczycielka ochrzciła go na Olesia). — A jakie byłoby jego nazwisko, gdyby żył z Wami? — Po ojcu — Błyczenko. A u krewnych matki Honczarów on — sierota, syn Tetiany. Tak na Połtawszczyźnie dorastał, tam też poszedł do szkoły. Szkoła była w sąsiedniej wsi. Wtedy też zapisali go jako Honczara… — Mówią, że na Waszej ulicy był sobór, a potem go zniszczyli. Naprawdę tak się stało? — Na podwórku szkoły był sobór Pokrowski. Jakoś przyjechał Ołeś, a macocha znów go w stodole kładzie spać. A ja mówię: „Tato, niech przychodzi do nas, u nas miejsca wystarczy”. Idziemy, a na soborze puchacze krzyczą, aż jakby płaczą. A on: „Oj, jakieś nieszczęście wieszczy ptak”. Pobył Ołeś u nas dwa tygodnie, pojechał, a tuż przed Wniebowstąpieniem sobór zburzyli. — Czy wierzyliście w Boga w Waszej rodzinie, bo tamte lata wyobrażamy sobie jako nieustanny ateizm? — Bardzo wierzyliśmy. Ołeś tak i pisał: „Gdyby nie babcia, która tak wierzyła, to może bym i nie przeżył, nie raz, mówi, na wojnie idziemy — jak snopy, żołnierze padają, a mnie tylko raniło — dwa miesiące leżałem w szpitalu, a odłamki były w nogach. Nie wycięli, bo nie było jak — między ścięgnami. To albo babcia, albo siostra modlą się za mnie”. — I Wy się modliłyście? — Ja trzyletnia już z dziadkiem stałam na kolanach — Bogu się modliłam. Umiałam „Ojcze nasz” i do dzisiaj pamiętam, co dziadek powiedział i co robił. Dziadek się mną opiekował, on był żonaty po raz drugi — ojciec też miał macochę. I ja też przy macosze 14 lat przeżyłam, nie daj Boże nikomu takiego żalu… — Proszę opowiedzieć, jak Ołeś Terentijowycz pojawił się tutaj już nie jako gość, a współgospodarz. — W 1935 roku spotkaliśmy się pierwszy raz po śmierci mamy, w 1938 — drugi raz. Wtedy już byłam zamężna, to podwórko męża. Dopiero po wojnie, w 1945 — trzeci raz. Już nauczyłam się pisać i korespondowaliśmy. — Jak go przyjęliście po wojnie? — Przyjechał Ołeś, a tego nic nie było — pusto. Ja tylko zdążyłam pobielić. I biegałam codziennie wypatrywać pociągu, czy brat nie jedzie, bo on pisał, że lada chwila przyjedzie do domu. Przybiegam — dużo naszych żołnierzy, a pociąg już przeszedł. Postałam — nie ma nikogo na dworcu. Przychodzę do domu (a czas był taki, że nie świętowano ani niedzieli, ani świąt). Właśnie był poniedziałek, pobiegłam — nie spotkałam. Kiedy to do drzwi — stuk-stuk. Kto? Pozwoliłam wejść. A więcej nic nie pamiętam: czy to zemdlałam, czy kto go tam wie. A w domu nie było nigdzie nic. Sąsiedzi gadali: „Szwagier brata przyjechał”. Wtedy ludzie zgodnie żyli: pozbiegali się, chłopcy postawili deski, zbili stół, nagotowali wszystkiego, posiedzieli za stołem. Posiedzieli, wszyscy wychodzą, a my z mężem jeszcze za stołem. Ołeś podchodzi, objął nas i mówi: „A ludzi trzeba słuchać. W pociągu jedziemy — kto śpieszy do dziewczyny, kto do ojca-matki, ktoś jeszcze do kogoś. A ja nie wiedziałem, dokąd jechać. Ludzie mówili mi: „A czego ty, Olesiu, milczysz, dokąd jedziesz?” — „Nie wiem, dokąd jechać. W Połtawie babcia, a w Dniepropietrowsku siostra jest”. — „Jedź do siostry”. Babcia tak by nie przyjęła, bo miała 82 lata, ona już żyła przy synowej. A nas zebrało się ponad 40 osób: krewni męża, sąsiedzi. Ja przecież krewnych nie miałam, tylko macochę. Ołeś chciał jechać do Charkowa się uczyć. Odwiedził babcię na Połtawszczyźnie. To jeszcze czterdziesty piąty, a zanim u babci pobył — już czterdziesty szósty. On wszystko pisał, a potem mówi: „Pojadę do Charkowa się uczyć”. Mój mąż mówi: „Czyż u nas nie ma takiej szkoły, jak w Charkowie?” (mąż był niepiśmienny). Ołeś mówi: „Jest”. — „No to idź i wstępuj”. Tak Ołeś skończył tutaj uniwersytet. Kiedy jechał na wojnę, skończył drugi kurs, na trzeci przeszedł. A w 1946 roku, wychodzi na to, już piąty rok trzeba się uczyć. To on w pół roku skończył trzeci i czwarty kurs. Oto jaka głowa była u niego. — Kiedy Wasz brat już stał się uznanym pisarzem, czy ktoś Wam pomagał? — Oprócz Olesia nikt nie pomagał. A jak stał się pisarzem, to dom Ołeksandra Terentiwna — opiekunka rodu pomagał budować. Stary budowali jeszcze przed wojną. On przyjechał w 1935, popatrzył, że zaczęliśmy budowę, gadaliśmy-gadaliśmy, chodzili, patrzyli, aż wyciąga pieniądze: „Niech i moja cząstka tutaj będzie”, — i dał 200 rubli. Do dziś pamiętam, jak one nam pomogły: coś kupiliśmy do domu. I na tę drugą posiadłość dużo pomagał. Ale ją w wojnę Niemcy wysadzili — w 1943 roku. Przyszedł Niemiec w kokardach: „Gut-gut, komunista — kaput”. Męża już pognali za Dniepr, a nas wyganiają z dziećmi. No dokąd ja pójdę: ani jeść, ani ubrać się, i z dwojgiem dzieci. Siedzę na progu. Niemiec wchodzi: „Za Dniepr. Ja nie będę puk-puk, a oficer puk-puk, jak wy nie pójdziecie. Ja w domu mam troje kinderów i frau, ja puk-puk — nie. A oficer puk-puk, jak nie pójdziecie”. Jakoś Ołeś przywiózł z Charkowa Biblię na 1560 stron. Ja ją przez trzy zimy przeczytałam. A on kupił ją w trzydziestym trzecim roku od jakiejś babci. Mówił: „Ja wiem, że tylko za kawałek chleba taką książkę sprzedają, bo takiej książki człowiek nigdy nie sprzedałby”. On kupił, a sam już mało nie puchł. Przeczytał ją, a kiedy przyszedł z frontu, ona cała została tam, gdzie on mieszkał. Sam przeczytał i mi podarował. — Kiedy on od Was wyjechał? — W 1947. Mówi: „Muszę odwieźć niektóre papiery”. A ja nic nie zrozumiałam. Powrócił wesoły, podniesiony. Myślę, dziewczynę spotkał i tam się ożeni, i nie przyjdzie nawet. Przy grobie rodziców A on mówi do męża: „Przecież przyjęli mnie do pisarzy”. Ja w płacz: „To on będzie taki wykształcony, a ja niepiśmienna, więc już więcej się z nim nie spotkamy”. Ale myliłam się, żyliśmy zgodnie, nigdy nawet słowem nie obraziliśmy siebie nawzajem. — Chciała Pani, żeby się z Panią nie rozstawał? — Kiedy mieszkał tutaj, a dziewczyna z sąsiedztwa była z dobrej rodziny, mówię jakoś: „Tak mi się chce, żebyś ożenił się z naszą dziewczyną, i gdziekolwiek byś nie był, przyjeżdżałaby z tobą do domu, i ja bym cię widziała”. Kiedy był studentem, jakoś mówi: „To nie ja się z nią poznałem, a ona ze mną”. Miała chłopaka z Nowomoskowska. Też Saszkę, ona go rzuciła i mówi: poznaj mnie z tym żołnierzem (Oles chodził w wojskowym, bo nie było za co kupić ubrania, aż mój mąż otrzymał trzynastą pensję i mógł kupić bratu cywilne). Oles, mieszkając u nas, bardzo dużo pracował. Postoi trochę z przyjaciółmi i mówi im: „Idźcie, bo nie mam czasu”. Dwie karbidówki wypalał przez noc (mąż ładował lampę karbidem). Kiedy brat spał — nie wiem. Mąż jakoś zajrzał (spaliśmy w czwórkę w jednym pokoju, jemu oddali drugi), a on siedzi i drzemie. „Ja — mówi — tylko podszedłem i chciałem zabrać karbidówkę, żebyś nie oddychał karbidem”. — „Nie bierz, będę jeszcze pisał”. Tak pisały się „Sztandarowcy”. To wszystko jego książki. A te — podarowane. A tam u góry — „Kobzarze”, ja z „Kobzarza” nauczyłam się czytać. I teraz, jak bardzo nudno, czytam. Niedawno, w tamtym tygodniu, przeczytałam 500 stron „Kobzarza”. Tak go kocham, on przecież wszystko wierszami pisze. Jak my rozmawiamy, tak Szewczenko pisze. Ile wychodziło „Kobzarzy”, tyle Oles mi darował. Jeden nawet podpisał. Mówi: „Wiem, że Taras nie obrazi się na mnie, jak ja swoje nazwisko mu w książce podpiszę”. Wala, żona Olesia, stąd pochodzi. Cały ród stąd, korzenie jej. Ojciec był przewodniczącym rady wiejskiej, matka — szwaczka. Kiedy zaczęłam tu mieszkać u męża, zaniosłam coś do uszycia. Patrzę — siedzi małe dziecko, szyje. I wydało mi się, jakby to była moja krewna. Pomyślałam: „Może jeszcze będzie synową”. I została synową. Do dziś się przyjaźnimy, ja jeżdżę do nich, a Tania (córka) mówi, że tak jak ja, nikt nie upiecze pierogów. Nawet Kuczma mówił, którego tam częstowała pierogami: „Ja takich pierogów jeszcze nigdy nie jadłem”. Moja Tania — szwaczka, występowała tam, gdzie pokazywali modę, i kucharka, i fotograf — wszystko umie robić. Ma mieszkanie, córkę, zięcia i wnuka, a oni przyszli tutaj opiekować się mną, bo nikomu już nie jestem potrzebna. I zięć u mnie dobry. Tylko wstał, wszedł, spojrzał — wody nie ma albo pół wiadra zostało — wylał, pełne wiadro przyniósł. Takich zięciów, jak mój, bardzo trudno znaleźć. — Czy i do Was dotarła ta fala, która „Sobór” niszczyła? — Ten Watczenko dobrze znał mnie, razem spacerowaliśmy — jesteśmy rówieśnikami. Bardzo się do mnie czepiał. Jakoś przewiózł przez Dniepr łodzią do miasta, do kina. Moja przyjaciółka była wtedy z nami, jego kuzynka, i jeszcze jeden chłopak — we czwórkę. Rano wychodzę do pracy, mówię: „A myśmy z Mańkiem spacerowali (my go tak drażnili — Mańko, ja nie wiedziałam, jak jego pełne imię, tak Mańko i został). Mówią mi: „Ty co, z nim jeździłaś? On przecież ma dziewczynę i dziecko u dziewczyny. Już narobił z nią”. A ja przecież znam tych rodziców, że dziewczyna takie coś zrobiła. Kiedy przyszedł, powiedziałam: „Idź do swojej, nie trzeba do mnie przychodzić”. I czy on dlatego na mnie oraz na Olesia napadł, czy jeszcze z jakiegoś powodu — nie wiem. Myślę, że za to. A jego ojciec miał majątek. Kiedy rozkułaczali, chłopaków do więzienia wsadzili, a ojciec jego nie wiem gdzie się podział. Jego brat uciekał dwa razy, łapali go koło Dniepru. Potem Mańko został naczelnikiem, siostrę swoją postawił kierowniczką muzeum Jawornyckiego. Nazywała się Horpyna. A Duńka, najmłodsza siostra — równa mi, myśmy się z nią przyjaźniły, dopóki nie umarła. — Czy właśnie tutaj po wojnie zaczęła się pisarska praca Pani brata? — Tutaj, gdzie siedzicie, stół stał. Tam deski leżały, tam brat siedział przy stole. Jakoś mówię: „Daj, trochę posprzątam w domu”. A on: „Tylko na stole niczego nie ruszaj”. Patrzę — książki rozłożone leżą. Te słowa zapamiętałam. I kiedy Oles mieszkał w Kijowie, przyjadę i mówię: „Daj, trochę ci w gabinecie posprzątam”, a potem dodaję: „Tylko na stole niczego nie ruszaj!”. To on bardzo się śmiał, że ja tak zapamiętałam te słowa. Rozmawiała Teodozja ZARIWNA Zdjęcia autora Ołeksandra Terentiwna BŁYCZENKO-HONCZAR — unikalny człowiek. Bóg obdarzył ją wieloma talentami. Najważniejszy wśród nich — kochać ludzi. I dziś, mimo 94 lat, ona leczy modlitwami i radami, nie bierze za to pieniędzy, a jeśli już ktoś bardzo nalega i zostawi jakąś kopiejkę, wszystko oddaje na cerkiew. We wsi Łomiwka, na ulicy Klubnej, która dziś jest przedmieściem Dniepropetrowska, kiedyś zburzyli sobór. Obecnie go odbudowali. Właśnie do niego codziennie chodzi stara, mądra i niezwykle elokwentna kobieta, siostra Olesia Honczara, dzięki której powstrzymano natarcie nowego miasta na Łomiwkę. Bo za nią — pamięć o bracie, muzeum-posiadłość i codzienna modlitwa za ludzi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn