Strona · s. 9strona oryginału ↗
WSZYSTKO CO NAJLEPSZE, WSZYSTKO CO NAJDROŻSZE KWESTIE JĘZYKOWE W ZAPISKACH DZIENNIKOWYCH OLESIA HONCZARA
Слово Просвіти, №13 за 2008 рік
Wiktor CZABANENKO, profesor, doktor nauk filologicznych, m. Zaporoże W życiu kulturalnym i społeczno-politycznym Ukrainy XX wieku postać Olesia Honczara jest bez wątpienia znacząca. Zdaje się, że nie było żadnego problemu w życiu, na który by nie zwrócił uwagi, na który by nie reagował z całą siłą swojej pełnej pasji duszy. Lecz najbardziej palącym problemem był dla niego los ojczystego języka. Wystąpienia autora „Tronki” i „Soboru” w sprawie języka są naszej opinii publicznej znane od dawna. Szczególnie zapadł w pamięć jego artykuł „Kwiat słowa narodowego”, napisany w 1976 roku. A teraz mamy opublikowane „Dzienniki” O. Honczara, w których również znajdujemy niemało wypowiedzi na tematy językowe. Język O. Honczar uważa za „kod duchowy narodu” (190) (tutaj i dalej cyfrą w nawiasie oznaczona jest strona trzeciego tomu „Dzienników” O. Honczara), „wyższy wyraz duchowości” (154) etnosu. Podkreśla, że „język tego czy innego narodu stanowi nie tylko wartość narodową, ale i ogólnoludzką” (169). Ponieważ język jest kategorią duchową i posiada wyjątkową energię życiową, trudno go zmienić (178), a jeszcze trudniej — zniszczyć. W tej sprawie Ołeś Terentijowycz pisze: „Wytępić język — to nie tak proste, jak niektórym się wydaje. Starożytna greka, łacina i sanskryt zachowały się w życiu ludzkości dzięki nieśmiertelnym dziełom poetów, myślicieli, uczonych… I będą żyły te języki, dopóki żyć będzie sama ludzkość. A niektóre „martwe”, jakoby zapomniane, beznadziejnie utracone, nagle po wiekach odradzają się, jak choćby hebrajski, i znów stają się żywym językiem całego narodu. Mistral unieśmiertelnił język prowansalski swoimi poematami i kto nazwie go teraz takim, który bez śladu zniknął?” (531). Według Honczara w procesie formowania człowieka jako istoty społecznej wiodącą rolę odgrywa język ojczysty. Podmiot postrzega go i ocenia na poziomie genetycznym. Pisarz podaje bardzo charakterystyczne pod tym względem przykłady. Powołuje się na fakty z biografii Mychajła Kociubynskiego i Wołodymyra Sosiury. W rodzinach obu przyszłych gigantów naszej literatury panował język rosyjski, ale oni wewnętrznie poczuli zew przodków i jeszcze w młodym wieku przeszli na ukraiński, przy czym Mychajłyk zaczął mówić po ukraińsku niespodziewanie dla rodziców, kiedy leżał ciężko chory i w gorączce majaczył (546, 179). O. Honczar na sobie poznał działanie kodu genetycznego i tego moralno-psychologicznego dyskomfortu, który powoduje obce środowisko językowe. Kilkakrotnie przyznaje, jak lekko było mu na duszy podczas odwiedzin Lwowa, Tarnopola, Brzeżan, Krzemieńca oraz innych galicyjskich miast, gdzie można swobodnie „odetchnąć językiem ukraińskim” (571), „zaczerpnąć ducha narodowego” i usłyszeć, „że nie nadaremnie żyjesz na świecie” (150). „Dzienniki” świadczą, z jaką uwagą i szacunkiem (śladem starożytnych mędrców) odnosił się O. Honczar do słowa jako środka poznania bytu, jako do głównego składnika strukturalnego języka. 27 listopada 1987 roku pisarz notuje: „Chińscy dawni filozofowie uważali, że Słowo jest zrodzeniem tajemniczych głębi wszechświata i zdolne jest ono nie tylko zmieniać człowieka na lepsze, ale także wnosi harmonię we Wszechświat. A może oni się nie mylili? W końcu i Konfucjusz, i Budda, i Pitagoras — nie mówiąc już o Chrystusie — byli, wydaje mi się, bliżsi jakiejś najwyższej wiedzy, wobec której nasza wiedza obecna, czarnobylska, wygląda na schematyczną, skrajnie prymitywną” (170). Z punktu widzenia teorii leksykologicznej i lingwostylistycznej ważne są uwagi wybitnego mistrza dotyczące możliwości subiektywnego postrzegania przez człowieka zarówno pojedynczego słowa, jak i strumienia mowy. Działanie czynnika subiektywności O. Honczar wypróbował na sobie. Na przykład, kiedy pojawiło się pytanie o tytuł jednej z jego najlepszych powieści, pisarz zawahał się: „Poligon” czy „Tronka”? Przewagę przyznano „Tronce”, bo autorowi wydawało się, że słowo „tronka” brzmi bardziej poetycko niż poligon, poza tym wiedział, że to ostatnie mogłoby wywołać u niektórych niepożądane w tamtym czasie skojarzenia społeczno-polityczne (501). Nauczony własną i cudzą praktyką redaktorską poprawiania tekstów, Ołeś Terentijowycz ostrzega: „Mowa ustna to jedna rzecz, a słowo drukowane odbierane jest zupełnie inaczej” (476). Żywa mowa, ze względu na jej możliwą swobodę normatywną i stylową, w większym stopniu podlega subiektywnej semantyzacji niż mowa pisana. Właśnie dlatego Honczar radzi ostrożnie odnosić się do tzw. „nagadanych tekstów”, w szczególności do wywiadów (476). Oprócz tego, że język jest kategorią duchową, stanowi on jeszcze „kategorię estetyczną” (81). Uświadomienie sobie przez Honczara tej prawdy spowodowało szereg jego uwag o pięknie i możliwościach wyrazowo-obrazowych języka ukraińskiego. Autora „Soboru” cieszy wzmianka o znamiennym wydarzeniu, które miało miejsce w 1934 roku w Paryżu. Wtedy podczas pracy Międzynarodowego Zjazdu Lingwistów przeprowadzono ankietę wśród jego uczestników, aby określić opinię specjalistów na temat charakterystyki estetycznej języków narodów świata. Według wyników tej ankiety język ukraiński zajął trzecie miejsce (po francuskim i perskim) (518). O. Honczar uważa język ukraiński za zjawisko fenomenalne (453), jest zachwycony jego melodyjnością i śpiewnością, jest on dla niego jedyną pociechą w ciężkich chwilach cierpienia („Choć do języka ojczystego uśmiechnij się” (272)). Z nostalgicznym bólem pisarz mówi: „...Wszystko co najlepsze, wszystko co najdroższe, co słyszałem w życiu, zostało powiedziane do mnie w języku ukraińskim, tak pięknym i tak nieszczęśliwym” (132).
Dziwiąc się bogactwu słownikowemu naszego języka, semantyczno-estetycznym barwom jego leksyki, O. Honczar notuje słuszne przemyślenia o tym, że to bogactwo i te barwy powstały jako następstwa ludowej i szewczenkowskiej twórczości językowej. Ołeś Terentijowycz wyraża się tak: “Nie przestaję dziwić się językowi Szewczenki. Nie uczył się w szkołach, pół życia minęło poza Ukrainą, a skądże ta językowa rozkosz, taka muzyka, taka mozartowska czystość? Absolutne wyczucie estetyczne. Pieśń ludową wziął jako niezawodny wzorzec. Wszystko to prawda. Ale i sam język Ukrainy, zwłaszcza zaś szewczenkowskiego kraju, widać, jeszcze bujał wtedy estetycznym pięknem, soczystością, pieśniowością, obrazowym bogactwem!” (285). Każdy neologizm leksykalny, który wyszedł z tygla ludowej twórczości językowej, zachwyca mistrza swoją dowcipnością i oryginalnością. Przeglądając jakieś swoje stare notatki o ruchu chłopskim Nestora Machny, O. Honczar natrafił na kartkę, gdzie mowa była o tym, że w lesie dibriwskim hulajpolski watażka zebrał “bojowych chłopaków”: zdrowiaków, orłów, mocarzy. Szczególną uwagę pisarz zwrócił na ostatnie słowo i zapisał w dzienniku: “Szkoda, jeśli to ludowe “mocarze” nigdzie nie weszło w tekst” (405) (chodzi, oczywiście, o tekst powieści “Sobór”). Nieobojętny jest O. Honczar również na udane i dowcipne słowotwórstwo swoich kolegów. Odnotowuje, że podczas 10. zjazdu pisarzy Ukrainy (kwiecień 1991 r.) jego delegaci domagali się nie tylko departyzacji Związku, ale i jego “destukalizacji”, czyli wygnania z niego tajnych współpracowników-agentów KGB. Nowotwór destukalizacja (przez analogię do departyzacji) spodobał się Ołesiowi Terentijowyczowi (350). Praktyk budowania języka dotyczą zapiski dziennikowe pisarza, które wiążą się z problemami stylistyki i kultury języka, a także z problemami funkcji statusu języka ukraińskiego i innych języków w społeczeństwie. Ostro, z oburzeniem występuje O. Honczar przeciwko lekceważącemu stosunkowi poszczególnych redaktorów do korekty tekstów literackich, przeciwko “stylistycznemu niechlujstwu”, które czasem dopuszczane jest podczas przygotowywania utworu artystycznego czy jakiegokolwiek innego do druku (476). Wzywa on również autorów, by “nie bawili się w słowa, jak ten nasz groszowy “awangard” (577), a “pisali gęsto, cenili swoje słowo” (476). Organicznie nieakceptowalne są dla pisarza “surżykowanie, urzędnicze zbiurokratyzowanie, zubożenie systemu obrazowego” języka (531). Najbardziej ubolewa O. Honczar nad językiem współczesnego ukraińskiego chłopstwa. W tym, że nasz chłop teraz, z reguły, posługuje się “potwornym surżykiem”, że jego mowa to “ubogi, bezbarwny… żargon”, winni są, zdaniem Ołesia Terentijowycza, “kolonizatorzy i wyprodukowani przez nich odstępcy”. Proces degradacji języka ukraińskiego musi zatrzymać narodowo świadoma, twórcza inteligencja (285). Bólem napełnia się serce wielkiego patrioty, kiedy zauważa “zaśmiecenie języka literackiego wulgaryzmami, przekleństwami i żargonem przestępczym”. “Słowo, — zapisuje w dzienniku O. Honczar, — to kategoria moralna. Ukraińska pieśń świadczy o czystości i cnotliwości narodu. Wychowałem się w domu, gdzie nie było złorzeczenia. Gdzie nawet przeklinanie (wspominanie czarta) uważano za grzech. Zgnoiła Ukrainę przekleństwami Moskwa. Żołdactwo. Łagry-gułagi. Przyszła Ukraina od tego (wierzę!) oczyści się! Będzie — jak w pieśni… Literatura nie może pozwalać sobie na bycie grubą, wulgarną. Ma tworzyć się językiem czystym, jak Pismo Święte. Zrozumieli to nasi klasycy” (454). Bardzo bolesną, palącą dla Honczara-patrioty była kwestia położenia języka ojczystego w okresie radzieckim i w pierwszych latach naszej niepodległości. Przemyśleniami z powodu tego położenia jego zapiski dziennikowe nasycone są najgęściej. Nie można bez wzruszenia czytać wersów tych zapisków, datowanych na luty i sierpień 1987 roku: “Taka sama nieznośna męka widzieć, jak każdego dnia poniżany jest i ginie język twojego narodu” (134); “Tak ciężko na duszy! Nie ma dnia, bym nie odczuwał w sobie tego ciężaru… Wszystko wokół tego: jaki będzie los naszego języka — los narodu? Czyżby upadała ostatnia nadzieja?” (159). Język ukraiński O. Honczar wynosi do poziomu narodowych świętości. Nie obronić, nie obronić go — oznacza nie obronić, nie obronić także samej naszej Ojczyzny (201). Prześladowania, zakazy, niszczenie języka ukraińskiego — wszystko to, słusznie zauważa pisarz, czarna sprawa rosyjskiego carstwa, bolszewicko-totalitarnego reżimu, moskiewskich imperialnych szowinistów i ich popleczników w samej Ukrainie. Nasz, “jeden z najlepszych języków europejskich”, pisze O. Honczar, niszczono planowo, rok po roku (258). “Znamienitym” janczarom i zdrajcom własnego narodu pomagają w ich brudnej robocie chmary partyjnych aparatczyków, sprzedajnych urzędników i błaznujących kretynów. “Napisać by o nich sztukę “Bankruci”! O tych zarozumiałych, pewnych siebie w swojej samowoli i bezprawiu, którzy zabrali na Ukrainie setki szkół narodowych, język ogłosili “nieprestiżowym”, nawet kolędować na Nowy Rok zabronili naszej młodzieży i w końcu doprowadzili nas wszystkich do Czarnobyla”, — zapisuje O. Honczar w dzienniku 20 października 1987 roku (167). Spadkobiercy politycznych “bankrutów” i w okresie postsowieckim wciąż jeszcze próbują otumanić mieszczanina (zwłaszcza na wschodzie Ukrainy) demagogią o “banderach” i “banderowskim języku”. To oni pomogli w drugich wyborach parlamentarnych zwyciężyć czarnym siłom w naszych wschodnich obwodach. 31 marca 1994 roku O. Honczar notuje: “Tylko i rozmów o wyborach. Demokracja poniosła porażkę. Wschód oddaje głosy na tych, których spuścizną są gułagi, terrory, głodomory… Kto niszczył i
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
