Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

A W OKNACH ŚMIERĆ I GŁÓD

Слово Просвіти, №13 за 2008 рік

Petro NESTERENKO, kandydat nauk o sztuce W malowniczej wsi Uspenka w obwodzie sumskim mieszka artysta, o którym wiedzą nie tylko w stolicy, ale i na świecie. Mykoła Bondarenko ma wykształcenie plastyczne i ogromny potencjał artystyczny. Jest jedynym w rejonie buryńskim kawalerem orderu „Za zasługi”, otrzymanego od Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki. Wykształcenie zawodowe zdobył w Charkowskiej Szkole Artystycznej, którą ukończył w 1972 roku. Po jej ukończeniu został skierowany do Bud w obwodzie charkowskim. Miał nieprzeciętny talent do malarstwa, wycinał grafiki w linoleum. Jeździł drukować do Charkowa do pracowni kolegi A. P. Łucenki, wtedy też otrzymał ocenę swojej pracy: jesteś utalentowanym grafikiem! Ten rodzaj sztuki, mówi Mykoła Mychajłowycz, to przede wszystkim intelekt, męski pierwiastek, każda kreska jak na dłoni. Później wykładał w szkole w Uspence rysunek i kreślenie, pracował nad wystrojem wnętrz, kierował pracownią artystyczną w mieście Buryń. Za cokolwiek brał się mistrz: czy za ekslibrisy (a ma ich już ponad 500 — czarno-białych i kolorowych), czy pracował nad cyklami prac sztalugowych — zawsze demonstrował nie tylko filozoficzne podejście do każdej kompozycji, ale i oryginalny styl. W dorobku twórczym mistrza jest ponad 500 grafik. Oto tylko najważniejsze cykle, wykonane w latach 80. i 90.: „Słowo o wyprawie Igora” (80 arkuszy), „Szewczenkiana” (20 grafik sztalugowych), seria 60 portretów wygrawerowanych w dwóch kolorach (czerwono-czarne) „Korzeniami z Sumszczyzny” została poświęcona rodakom, których los rozrzucił po świecie. A także „Chata moja, biała chata”, „Zniszczona świątynia” i inne. Ale chyba najważniejszym w twórczości utalentowanego artysty i patrioty stało się zwrócenie ku tematowi przemilczanemu i oficjalnie negowanemu przez państwową wierchuszkę ZSRR — ludobójstwu. Jeszcze w dzieciństwie M. Bondarenko uważnie słuchał i zapamiętywał opowieści starszych o niełatwym życiu chłopskim, o najstraszniejszym, najokrutniejszym Hołodomorze lat 1932—1933, o którym mówiono bojaźliwie i niechętnie. Zbieranie świadectw rozpoczął w latach 1987—1988. O tej tragedii Ukrainy wiedziano i pisano tylko na Zachodzie. Kongres USA jeszcze w 1988 roku oficjalnie uznał Hołodomor lat 1932—1933 za ludobójstwo narodu ukraińskiego, wtedy też zrobiła to Międzynarodowa Komisja Prawników. Skutki tragedii odczuwamy i dzisiaj, gdyż oprócz ludobójstwa profesor socjologii Uniwersytetu Londyńskiego Anthony D. Smith definiuje także etnobójstwo — kulturowe pochłonięcie i etniczne przemieszanie. Te dwa rodzaje niszczenia etnosu bolszewicki rząd zastosował wobec narodu ukraińskiego w XX wieku. Na 70. rocznicę tragedii po raz pierwszy w Kijowie przeprowadzono Międzynarodową konferencję naukową „Trzy Hołodomory na Ukrainie w XX wieku: spojrzenie z teraźniejszości”. Jedna z jej uczestniczek, Wałentyna Borysenko, w materiale „Ustne świadectwa o ludobójstwie” opowiada, jak według specjalnie opracowanego programu-kwestionariusza studenci wydziału historycznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki latem 2002 roku zapisywali świadectwa o głodzie wśród chłopów szeregu obwodów Ukrainy, w tym sumskiego. Oto świadectwo Hanny Sporysz, ur. w 1912 r., wieś Smiłe w rejonie romeńskim obwodu sumskiego: „Jadłyśmy zgniłe ziemniaki. Ludzie byli bardzo słabi: idzie człowiek, potem upadnie — i wystygł. Puchli z głodu. Chodziły brygady z żelaznymi prętami i zabierały wszystkie zapasy żywności. Przyjmowali obcych sieroty do rodziny, kto mógł. Moja ciotka Natalka Szapował, jej mąż Fedir i troje dzieci — wszyscy zmarli… Mężczyźni jeździli wozem i zabierali martwych, i zrzucali do dołu. Dożyliśmy do tego, że ludzie jedli ludzi. Straszny był głód! Boże, Boże!”. Marija Kornuś, ur. w 1921 r., wieś Smiłe w rejonie romeńskim obwodu sumskiego: „Zrobili głód. Zagnali ludzi do kołchozu. Pośrodku chaty mieliśmy wykopany dół i stała dzieża ze zbożem. Oni chodzili i pukali prętami, i zabrali. Łóżniki ładne pozabierali. Pięciu moich braciszków umarło: Hryć, Pawłyk, Chwedja, Andrij, a Saszkę na wojnie zabito. Ja jedna zostałam tylko rozpaczać” (Pamiat stolit. Ukraina. Maj, czerwiec. — nr 3 (42). — 2003. — s. 71.). Ponieważ wszystkie produkty zabrano, chłopi spożywali koty, psy, gołębie, wróble, wrony, ptasie jaja, myszy, martwe zwierzęta. Małe dzieci w obłędzie z głodu łapały i gryzły różne owady (chrabąszcze, ważki, motyle), gąsienice jadły razem z liśćmi. Podczas zbierania materiału Mykoła Bondarenko odkrył dla siebie „menu”, w które trudno uwierzyć. Z roślinnego pożywienia spożywano perz i koniczynę, konopie i tatarak, pokrzywę i oset, kwiatostany lipy i akacji, łobodę i bazie wierzbowe, liście babki i gwiazdnicę, a także korę osiki, brzozy, trzcinę, żołędzie… Przyszła decyzja, by środkami graficznymi odzwierciedlić ten przerażający zielnik, dodając do niego zapisane przez artystę przepisy przygotowania „jedzenia”. Tak powstał unikalny pod względem ideowym i artystycznym cykl prac „Ukraina. 1933: Książka kucharska”, do którego weszło 89 ilustracji. Pod koniec lat 80. zaczął starannie szkicować z natury florę i faunę regionu, zdecydował się na rozwiązanie kompozycyjne. U podstaw większości arkuszy graficznych (37x26 cm) legło czarno-białe przedstawienie okna, którego krzyżowa rama odbierana jest jako ciężki krzyż, który musieli nieść męczennicy, ofiary ludobójstwa. Przedstawienie roślin, owadów czy zwierząt na szybach — jak promień światła nadziei na przetrwanie strasznego głodu. Po prawej stronie na dolnej szybie na czarnym tle artysta odtworzył przepisy przygotowania erzac-jedzenia. Zebrane zioła, korę, liście, buraki, zeszłoroczne przemarznięte korzenie, kolby kukurydzy bez ziarna suszono, ucierano, przesiewano przez sito i gotowano zupę, pieczono placki, matorżenyky. Arkusze graficzne przedstawiają mechanizmy, których używali chłopi: żeby tłuc różne zboże, wysuszone liście, korę — stępę, bić olej — olejarnię, mleć mąkę — tertyczkę, deptak. Po pracy wszystkie te urządzenia rozbierano na części i rozrzucano w różne kąty podwórza, żeby nie znaleźli aktywiści. Album zaczyna się grafiką, na której przedstawiono kije, za pomocą których szperacze szukali zakopanych przez chłopów produktów. Każdy kij artysta uzupełnił radziecką symboliką. W świadomości ukraińskiego chłopa sierp i młot do dziś kojarzą się ze słowami śmierć i głód. Każdy arkusz graficzny opatrzony jest tekstem „Ukraina. 1933”. Rolę cudzysłowów pełnią czerwone gwiazdy, które stale przypominają o przebywaniu naszej ojczyzny w strefie. To o niej mądrze powiedział swego czasu Jewhen Swerstiuk: wszyscy byliśmy w strefie, jedni — po tamtej stronie, inni — po tej. Co ciekawe, swoją pierwszą wystawę linorytów „Ukraina. 1933. Książka kucharska” artysta eksponował… na ojczyźnie Lenina w Uljanowsku pod egidą Uljanowskiej obwodowej organizacji Dobrowolnego towarzystwa miłośników książki Rosji i Klubu przyjaciół Saint-Exupéry’ego w roku 60. rocznicy tragedii. W niewielkim bukiecie wystawy na okładce wydrukowano stylizowane przedstawienie białego kłosa na czarnym tle, w którym zamiast ziaren pszenicy — czarne pięcioramienne gwiazdy. Trzy inne kompozycje graficzne do tematu Hołodomoru nie miały żadnego związku, pełniły rolę kamuflażu, za to w krótkim tekście zaznaczono, że „w ciągu kilku miesięcy zmarło w strasznych męczarniach (według różnych danych) od 7 do 9 milionów ludzi…”. Wykaz eksponowanych prac zawierał 50 pozycji z wymownymi nazwami racji żywnościowej: „…Tatarak, padłe bydło, trzcina, pisklęta, koty, oset, plewy prosa…”. W bukiecie zaznaczono, że grafiki eksponowane są ze zbiorów M. I. Jacenki. Mykoła Illicz — kierownik Klubu przyjaciół Saint-Exupéry’ego, autor książek „Uroki obszczenija” i „Wieczno żywoj Sient-Ekziupieri” — zorganizował niemało wystaw indywidualnych ukraińskich mistrzów ekslibrisu, do których drukowano bukiety. Eksponowano w klubie w 1992, 1994, 1995 latach także ekslibrisy M. Bondarenki, w szczególności z portretami lotnika i pisarza, wykonanymi dla znanego badacza i kolekcjonera Ek-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn