Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

JUBILEUSZ W «STREFIE WYKLUCZENIA» Jak Ukraina uczci 200-lecie Markijana Szaszkewycza?

Слово Просвіти, №13 за 2011 рік

Roman ŁUBKIWSKYJ, laureat Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki, Lwów 1. Rocznice wybitnych ludzi i wydarzeń w cywilizowanym świecie obchodzone są z wysokości narodowych osiągnięć i dokonań, którym od dawna nie zagrażają ani problemy wewnątrzspołeczne, ani wyzwania polityki zagranicznej. U nas jest inaczej. Ukraińscy jubilaci nie tylko patriarchów, ale i biblijnego wieku wciąż napotykają na przeszkody, wydawałoby się, dawno pokonane! Zatem za wcześnie, by zdejmować z nich rycerskie zbroje czy cierniowe korony. Z Szewczenką, Franką, Łesią Ukrainką — jeszcze jako tako. Urzędnicy chcąc nie chcąc muszą „biec” przed jubileuszowym pociągiem, przyjmować chleb i sól od „wdzięcznych rodaków”, a nawet próbować przeczytać z pamięci dwa-trzy wersy klasyka, wyuczone w dalekim „bosonogim dzieciństwie”… Wydaje się, że jesteśmy świadkami ustanawiania biurokratycznego „kanonu”: który jubilat „pasuje” władzy, a który jest niekorzystny. Do niekorzystnych, a zatem niepożądanych, należą tacy, którzy są postrzegani w kontekście dotkliwych problemów — ochrony języka ojczystego, zachowania tożsamości narodowej itp. Jak pokazuje nasze gorzkie doświadczenie, jubileusze prawie nie dotykają głębokich warstw społeczeństwa. Zapomniano lub umiejętnie zamaskowano tradycję, według której to właśnie inicjatywa ludowa była motorem jubileuszowych obchodów. A jeśli chodzi o obecne oficjalne uroczystości, to mają one przede wszystkim charakter pokazowo-reprezentacyjny, czyli formalny; najgorsze jest to, że są pozbawione możliwości realizacji. Po pierwsze, przez bierność „wykonawców”, po drugie, przez „żadne” finansowanie, po trzecie, przez brak kontroli nad wykonaniem nie tyle Dekretu Prezydenta Ukrainy, co zarządzenia czy polecenia władz lokalnych… W najlepszym, mimo wszystko, przypadku uroczystości sprowadzają się do pompatycznej „uroczystej akademii”, naprędce przygotowanych koncertów, tematyczno-ilustracyjnych „wystaw” w ojczyźnie jubilata. Mniej więcej według takiego schematu odbywały się niedawne obchody 150-lecia Iwana Franki. Pozostało — do następnych jubileuszy? — niewykonane: nadanie statusu Narodowego Literacko-Pamięciowemu Muzeum Iwana Franki we Lwowie oraz muzeum-zagrodzie w Nahujowicach (wsi, gdzie urodził się Franko). Poza granicą „możliwego” pozostały zaplanowane monumentalne pomniki Jubilata w Kijowie i Charkowie, przyszłe pełnowymiarowe Muzeum Literackie we Lwowie i szczególnie ważne — akademickie Zbiory dzieł Franki w 100 tomach! Warto przypomnieć nieco z praktyki innych jubileuszowych uczczeń — 200-lecia od dnia urodzin klasyków literatury światowej Mikołaja Gogola i Juliusza Słowackiego. Co do Gogola. Odczuwało się jubileuszową presję ze strony Rosji: mnóstwo wydań i wznowień, wyjście filmu „Taras Bulba” z gloryfikacją rosyjskiego caratu, z karykaturalnym (przeważnie!) przedstawieniem ukraińskiego kozactwa i odczuwalnymi antypolskimi „wypadami”. Ale Ukraina podczas jubileuszu nie tylko ogłosiła swoje prawo do Gogola, ale także wniosła ważne akcenty w uczczenie pamięci Mikołaja Wasiljewicza: odnowione ekspozycje muzealne, słynna grafika Serhija Jakutowycza, ważne publikacje w gazecie „Deń”… Co do 200-lecia Juliusza Słowackiego. Polska uczciła tę wielką datę na wysokim szczeblu państwowym i, jak zwykle, zrobiła wszystko, aby święto odbyło się w ojczyźnie narodowego wieszcza — w mieście Krzemieńcu, w „Wołyńskich Atenach”. Bardzo szkoda, że oficjalny Kijów w tym przypadku faktycznie zignorował uczczenie klasyka literatury światowej, bliskiego nam nie tylko miejscem urodzenia, ale i demokratycznym, proukraińskim duchem twórczości. Władza centralna nie chciała lub nie zdołała skorzystać z poważnej daty dla rozwoju międzypaństwowego ukraińskiego dialogu. A stołeczna, kijowska? Beznadziejnie się zachowała, nie zdoławszy postawić w stolicy pomnika Juliuszowi Słowackiemu, powołując się na protesty „miejscowych” ignorantów. Dziwne, jednak, sprawy jubileuszowe! Niedawno Rada Najwyższa przyjęła uchwałę o obchodach 120-lecia Michaiła Bułhakowa (urodzonego w Kijowie). Już z góry można sobie wyobrazić, z jaką pompatycznością będzie obchodzony jubileusz autora „Białej gwardii”! Ciekawe tylko, czy zostanie wystawiony spektakl według bułhakowskiej sztuki o Stalinie, czy wszystko sprowadzi się do prezentacji kolejnego filmu z antyukraińskimi monologami „ich wielmożności”? 2. W tegorocznym kalendarzu ważne są dwie daty, wewnętrzny związek między którymi jest niezaprzeczalny. Chodzi o 20-lecie ogłoszenia niepodległości Ukrainy i 200-lecie Markijana Szaszkewycza. Imię Budziciela świadomości narodowej, współtwórcy nowej literatury ukraińskiej na ziemiach zachodnioukraińskich, współczesnego i współmyśliciela Tarasa Szewczenki do dziś jawi się przed nami w aureoli rycerskiej i męczeńskiej. Zbyt ciężki los przypadł w udziale temu jasnemu umysłowi i odważnemu sercu; ciężkimi, zaiste ciernistymi drogami przebijał się jego talent — pisarski i duszpasterski nie tylko do współczesnych, ale i do potomnych. Nieprzypadkowo w wielu świetlicach (nie tylko „proświatowych”) w Galicji do niedawna można było widzieć portrety Szewczenki, Franki i Szaszkewycza. Mało kto wie, że wizerunek Szaszkewycza jest „wirtualny”, kopią dawno utraconego płótna Iwana Trusza, namalowanego z wyobraźni i ze wspomnień współczesnych: żaden wizerunek Markijana z czasów jego życia do jego pierwszego, stuletniego jubileuszu (1911 r.) nie dotrwał… Stąd też kontury wizerunku rzecznika odrodzenia narodowego jako niecodziennej osobistości w tamtym czasie zarysowywały się nieco ogólnymi kreskami. Ale wszystko, co ważne i istotne, co dało szaszkewyczoznawstwo końca lat 30. ubiegłego wieku, w latach 50. jeśli nie było przemilczane, to nie było rozwijane, kiedy na początku lat 60. poświęcenie i misja Szaszkewycza były odczytywane w kontekście obrony języka ojczystego… Dziś zaś konieczne jest określenie i podkreślenie szczególnego wymiaru tego przyczółka — ofensywnego. Wobec „religii” domowych ukrainożerców z ich agresywnymi, wyhodowanymi na strawie stalinowskiego „obszczepitu” fobiami, wycelowanymi w duszę własnego narodu. 3. Aktualność misji Markiana Szaszkewycza zarówno „kiedyś”, jak i „dzisiaj” jest historycznie uwarunkowana. Logika tego uwarunkowania ma bardzo wiele podobnych, a nawet paradoksalnie pokrewnych wątków. Weźmy choćby ten najbardziej bolesny. Obecne w „beziideologicznym” obszarze naszego państwa antyukraińskie samowolstwo (polityczne, językowe, psychologiczne) można określić słowami klasyka jako „nieszczęście dawne i współczesne”. Historycznych analogii, paradoksalnych „punktów stycznych” z ideologią i praktyką reżimów okupacyjnych jest bez liku. Nakładanie się „negatywu”, nagromadzonego w społeczeństwie, na pojedyncze przebłyski w życiu kulturalnym, warcholstwo tabaczyniady, które uderzająco przypomina „unter-przyszybiejewszczyznę” i „hochztaplerstwo” w jednej osobie, to zaiste makabryczne tło współczesnych jubileuszowych „akademii” i „uroczystości”. Jednak jubileusze potrafią leczyć chore społeczeństwo, przynajmniej stawiać diagnozę, powstrzymywać w pewnym stopniu wszechobecną niewiarę i apatię. W czym tkwią korzenie naszych niepowodzeń? Jak zatrzymać degradację jeszcze nieukształtowanego według demokratycznych zasad społeczeństwa obywatelskiego? Ale konkretniej. Częstsze stały się natarczywe próby rozczłonkowania jednolitej historii narodowej na regionalne odłamki, klerykalno-imperialna inwazja agentury „ruskiego miru” w duchowy świat ukraińskości jest oczywista! Towarzyszy jej próba likwidacji ukraińskich szkół na wschodzie i południu kraju. A cyniczne oświadczenia domorosłych, rzekomo patriotycznych politykierów: oddajmy Rosji Krym, „budujmy” Ukrainę po Zbrucz i nie dalej! A szkalowanie przez kawiarnianych cyników klasyki literackiej! A próby stylizowania Lwowa, Iwano-Frankiwska, Czerniowiec na modłę austriacką! A gorliwe wysiłki nadgorliwych „europeizatorów”, by powrócić do zastąpienia cyrylicy łacinką — „abecadłem”, którego wprowadzenie do naszego piśmiennictwa Szaszkewycz uważał za co najmniej niestosowne! W kraju, gdzie świętości narodowe próbują szargać wszyscy, komu tylko się chce — i władcy, i piąta kolumna, i sprzedajna prasa, i intelektualni lumpen-botokudy, nie ma czasu na Szewczenkę, Frankę, Łesię Ukrainkę, Antonycza, Szaszkewycza. „Jubileuszowe” niepokoje skłaniają do tego, by odpowiedzieć na pytanie Franki: „dlaczego odstępców u nas tak wiele?”. Wśród nich — i utalentowanych! Świadome renegactwo czasów Szaszkewycza i Franki niechby dziś posłużyło za lekcję dla tych, którzy zdradziwszy swój naród, nigdy nie dorobią się niczego porządnego nawet u dość hojnych chlebodawców. W epicentrum antyukraińskiego sabatu, ale i w kontekście dziedzictwa narodowego „odczytuje” się wydarzenie o ogólnoukraińskiej wadze. Lecz je, to wydarzenie, ignorują. 200-lecie od dnia urodzin założyciela nowej literatury ukraińskiej w Galicji nie trafiło do „kalendarza świąt” Administracji Prezydenta Ukrainy, Rady Najwyższej, Gabinetu Ministrów, Ministerstwa Kultury, Akademii Nauk (z Instytutem Literatury imienia Tarasa Szewczenki), licznych partii o „narodowo-patriotycznym” nastawieniu, organizacji społecznych, twórczych Związków. Zaprawdę, niefortunny jubileusz! Dlaczego na kilka miesięcy przed obchodami wielkiej rocznicy Społeczna Rada Humanitarna przy Prezydencie Ukrainy ignoruje samo imię nie tylko galicyjskiego, ale i ogólnoukraińskiego Budziciela? Komu „niepotrzebny” jubileusz Markiana Szaszkewycza? Dobrze, Bóg z nimi, z domowymi kalendarzami. A czy nasze rodzime MSZ składało propozycję do kalendarza UNESCO? Kto deklarował celowość przeprowadzenia międzynarodowej konferencji slawistycznej, wypuszczenia w świat jubileuszowego medalu, filmów dokumentalnych, kaset wideo, znaczków pocztowych? Dlaczego jubileusz Markiana Szaszkewycza odsunięto w głuchą „strefę wykluczenia”? Jak wiadomo, Szaszkewycz posiadał zdumiewającą zdolność jednoczenia wokół siebie nie tylko ludzi o podobnych poglądach, stawiania oporu samowoli, zwalczania zła i obrony prawa do suwerenności jednostki i narodu. Ów wyraźny moralno-etyczny imperatyw i dziś jest niezbędny w świętej sprawie budowania państwa! Gdybyż! Tutaj aż prosi się na papier Szewczenkowe: „Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba…” i Frankowe: „Każdy myśl, że na tobie milionów stan stoi…” I tak wychodzi, że maksymalne skupienie na tym, co najważniejsze, celowość w osiąganiu celu, poświęcenie w pracy, niezłomna stałość w przekonaniach — powinny być przejęte od Szaszkewycza i zastosowane, powiedzmy tak, przez jego duchowych prawnuków. Organizator „Ruskiej Trójcy” dał godny przykład tego, jak silna osobowość kształtuje otoczenie, a krąg zwolenników wykrystalizowuje się w środowisko tworzące naród! Znamy oddanych sprawie odrodzenia narodowego jako bezpośrednio Fragment poematu T. Szewczenki „Przyczynna”, przepisany ręką Markiana Szaszkewycza z almanachu „Łastiwka”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn