Strona · s. 10strona oryginału ↗
ARKA W ŚWIĄTYNI — TO „KOBZIARZ”
Слово Просвіти, №13 за 2011 рік
Mykoła Storożenko
Jurij IWANCHENKO, historyk sztuki
Twórcze życie Tarasa Szewczenki to nie tylko potężny wyraz talentu, którego korzenie sięgają głębin twórczego geniuszu narodu ukraińskiego. To także formowanie go jako artysty poprzez wytrwałą naukę u innych twórców, poprzez opanowanie doświadczeń kulturowych wielu europejskich szkół artystycznych i ich najlepszych przedstawicieli. On, wchłonąwszy w siebie ogromną warstwę wiedzy, był encyklopedycznie obeznany we wszystkich dziedzinach sztuki, literatury, historii, filozofii, sam wywierał wielki wpływ na swoje otoczenie. Jako patriota swojej Ojczyzny widział w sztuce nie tylko środek „estetycznego przekształcenia rzeczywistości”, ale stawiał przed sobą szeroki program, który miał objąć wszystkie aspekty etnokultury… Jego ideami przejęli się L. Żemczużnikow, M. Sażyn, S. Wasylkiwski, M. Samokysz, I. Repin oraz wielu innych artystów XIX i XX wieku. Jednym z jaskrawych przykładów wpływu Szewczenki na twórczy los wielu pokoleń ukraińskich artystów jest twórczość Mykoły Storożenki (ur. 1928 r.) — ludowego artysty Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Wśród najwybitniejszych dzieł mistrza znajdują się monumentalne malowidła w cerkwi św. Mikołaja Prytyska w Kijowie na Podolu (1998—2000) oraz ilustracje do „Kobziarza” Szewczenki, po raz pierwszy wydane w 2004 roku przez wydawnictwo „Dnipro”. W tym samym roku były one eksponowane w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy i wywołały ogromne zainteresowanie opinii publicznej — takiego tłumu zwiedzających nie było od czasu, gdy w muzeum wystawiano skarby Tutenchamona… Potem — wystawy w wielu krajach świata. I oto na początku marca tę wystawę zobaczyli wielbiciele talentu artysty w sali Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy. Praca nad „Kobziarzem” trwała nie jeden rok. Długo nosił w sobie koncepcję wydania, stworzył setki szkiców, w tym celu wynalazł autorską technikę — tak zwaną zimną enkaustykę, której sekretów nikomu nie zdradza, bo właśnie dzięki niej udało mu się osiągnąć unikalną interpretację genialnych utworów poetyckich Szewczenki. Znawcy twierdzą, że Storożenko znalazł ten skryty klucz do jego poezji, który rzadko komu udawało się znaleźć od czasu, gdy ta Biblia narodu ukraińskiego ujrzała światło dzienne. Kiedy pojawiło się nieodstępne pragnienie ilustrowania „Kobziarza”, on, już dość znany artysta, często pytał siebie, czy pojmie jego myśli? Czy ogarnie ich głębię? Czy zdoła przygotować swoją duszę? Przygotować duszę pomogło mu malowanie cerkwi św. Mikołaja Prytyska na Podolu, wszak świadomość narodowa Ukraińców jest nierozerwalnie związana z religią. Właśnie dlatego biblijne zasady, przykazania Chrystusowe stały się podstawą życiowych i twórczych zasad Mykoły Andrijowycza. Pogłębione studiowanie kultury chrześcijańskiej, ikonopisu i malarstwa ściennego otworzyło mu drogę do poznania „Kobziarza” właśnie jako Biblii naszego narodu. „Pewnie nie przypadkiem przypadło mi w udziale kierowanie pracownią sztuki sakralnej, jako artyście pracować w świątyni… — opowiadał kiedyś. — Wszak przez osiemdziesiąt lat mojego życia przy mnie zawsze była ikona Mikołaja Cudotwórcy. Pobłogosławiono mnie nią przy narodzeniu”. Kilkadziesiąt płócien Storożenki, zaprezentowanych na wystawie w Akademii Sztuki, to autorska próba przeniknięcia w świat „Kobziarza”, zrozumienia jego niezgłębionej istoty. Wszak, jak trafnie wyraził się pisarz Wiaczesław Medwid, do tej pory „cały naród trzymał go w duszy, ale żadnego z jego ostrzeżeń nie brał na rozum…”. Próżno opowiadać treść obrazów „Rusałka”, „Perebendia”, „Wielki loch”, „Testament”, „Mnie wszystko jedno”, „Najemnica”, „Myśli moje, myśli” itd. Ile by się na nie nie patrzyło — za każdym razem wrażenia są inne, za każdym razem trudno zdobyć się na analizę historycznosztuczną. Zresztą, czy można do końca zgłębić Szewczenkę? Być może sekrety twórczości artystycznej Storożenki i jego rozumienia poety pomogą zgłębić nieopublikowane przemyślenia Mykoły Andrijowycza, które nazwał „Przemyślenia nad „Kobziarzem”, przeze mnie
„Czyż nie porzucić nam, niebogo...”
ilustrowanym, i nad „Dziełami protojereja Czernawina”. Pierwsze poznanie małego Mykoły z „Kobziarzem” odbyło się w ojcowskiej chacie, kiedy nie miał jeszcze sześciu lat. Wtedy poruszyła go ilustracja I. Jiżakewycza do wiersza „Mnie trzynasty rok mijał”. A jeszcze zapamiętał się obraz Szewczenki z kobzą — kopia amatorskiego wiejskiego artysty z obrazu K. Trutowskiego na pokuciu pod królewieckimi ręcznikami, a nad nią ikony „Maria Trójręka” oraz „Jezus Chrystus”. Współmieszkańcy prosili jego ojca Andrija, wielkiego wielbiciela Tarasa, żeby Mykołka malował im „Kobziarza”. Mieli taką potrzebę. I on malował. Kiedy stanęła kwestia ilustrowania „Kobziarza”, on pytał siebie: czy „Kobziarz” potrzebuje ilustrowania, czy rozumie on Myśli jego? Ilustracja — to ramka ograniczonej możliwości. Dlatego należy szukać formy, a jeszcze i przebłagiwać duszę. Ona musi otworzyć się tarczą oczyszczenia z mułu. Księga ksiąg „Kobziarz” ma wejść w czystą duszę. Szewczenko — to Wielka świątynia Piękna w słowie i Myśli głębia. Za wszystkich czasów dzikie hordy i oszalałe przybłędy niszczyły nasze murowane świątynie, a świątynie ducha plugawiły. Do niczego innego nie są po prostu zdolne. O tym przypomniała książka przeciwko Szewczence popa-czarnoryźnika protojereja Ioana Czernawina, wydana przez niego na emigracji jeszcze w 1941 roku i niedawno wznowiona w Moskwie. Jakiej podłości tam tylko nie ma: i „bezwierca”, i „szowinista”, i „mazepińczyk”, i „człowiekonienawistnik” itd. Gdzie tam domorosłej łysej gadzinie z kijowskich promoskiewskich gazetek! Dlaczego ukraiński Kobziarz pozostaje obiektem saducejsko-faryzejskiego ataku nawet 150 lat po swojej śmierci? Zamysł jest zrozumiały — poniżyć w świadomości obecnych i przyszłych pokoleń Ukrainy przewodnika narodowych Myśli, zdjąć z niego wieniec sumienia narodu, narodowego geniusza. Stąd — asenizacyjne potoki patologicznej nienawiści, czarnego kłamstwa. Oburzenie z tego, że imię Szewczenki otoczone jest „mistycznym czczeniem” od Karpat po Alaskę… „wszędzie, gdzie zbierało się trzech-czterech Ukraińców”. Protojerej w swoich „Dziełach” przyciąga za uszy teorię Straussa, która rzekomo miała wpływ na światopogląd Szewczenki, nadając jego wierze sceptycyzm i racjonalizm. Czyż nienawistnik powie: „Człowiek w potrzebie i biedzie jakiej by nie był nacji, jaką by religię nie wyznawał, staje się nam najbliższym bratem”? To słowa nie moskiewskiego popa Czernawina. To — „bezwierca” Szewczenko. Ukraina zawsze była przynętą dla zazdrośników różnej maści. Pewnie dlatego ziemia ukraińska zrodziła Mamaja — ludowego bohatera, mściciela i obrońcę przed zakusami kaina-gwałciciela. Iwan Honta — Mamaj, który kobzę odłożył, szablę poświęcił i był rozpięty. Siłą słowa Szewczenko wskrzesił bohatera i przekazał go w wieczność. „Hajdamacy” — grandiozna, kosmologiczna misterium-echo ziemskich dramatycznych wydarzeń, gdzie nieuchronność — znak na mapie geografii, wprowadzony przez poetę do systemu zodiakalnych cykli. Taka siła poetycka — silniejsza od rzeczywistości. Bo nie rzeczywistość określa siłę poezji, a dusza poety odbija się echem na realne działania i koduje tymczasowość w wieczne. Wszyscy wielcy poeci — to Prorocy. Zranieni w bólach i płaczach nad Losem ziemi ludzi: „Pomóż mo-
“Myśli moje, myśli moje...”
litwę działać do końca” (T. Szewczenko). Okrutna była też zapłata Gonty z Żeleźniakiem. I wznieśli się jak machabeusze w mękach prawdą spowici… Poeta — nie uczestnik wydarzeń, nie kolijewiec. Poeta nad bitwą krąży i sądu nad tragedią nie czyni. On po homerycku (choć Homer i ślepy) wszystko widzi z przyjęciem bólu i płaczu w wymiarach Bytu — i do księgi spowiedzi nanosi. I znak, notatkę nam, wnukom-prawnukom, na wyrzut pozostawia. I niebu daje znać: A wszystkim nam razem na ziemi Jednomyślność podaj I bratomiłość poślij. Niestety, nie było jej ani u Turgieniewa z Połońskim, ani u Bielińskiego z Dubeltem i Kukolnikiem razem… Szewczenko stoi, być może, na kaniowskim urwisku, żywy, nikt go nie widzi i nikt nie zna Tego, z Kim On rozmawia, skąd bierze Ducha… Mojżesz wszystkie dziesięć przykazań otrzymał na górze Synaj, otworzywszy wzrok swój na wyższe — na Niego. I dał narodowi, który stał u podnóża. Zbudowana przez Szewczenkę Świątynia Ducha w Słowie — to nie świat-ziemia na trzech wielorybach dla herostratesa, a Wspaniała Świątynia z przedsionkami: Piękna i Światła, Mądrości i Dobra. Arka w Świątyni — to „Kobziarz”. Nie zatrzeć z pamięci narodu. Chyba że pamięć odebrać. I oni, herostratesi, saduceusze i „nowi ewangeliści”, silą się czynić to przez stulecia. Oto wymyślali: „pańszczyźniany”, „buntownik”, „rewolucjonista”, „demokrata”, „narodowiec”. I dalej — za moskiewskim popem Czernawinem. I za domorosłym buzyną. Im rzeź w oczach od tego, że w murach Świątyni — światło. On — Światło. Jego Światło, które ukazał nam na płótnach utalentowany pędzel Mykoły Storożenki.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
