Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

DOLINA, POKONANA BEZ DNA…

Слово Просвіти, №13 за 2011 рік

Ołeksij Dowhyj, Iwan Riabczij Tworzyć świat! Tworzyć w nim siebie! Bo świat i ty — jedno rosnące ciało… L. Horłacz NAPICIE SIĘ Z RODZIMEJ STUDNI… Pierwsze zbiory poetyckie Łeonid Nykyforowycz wydawał pod swoim prawdziwym nazwiskiem — Kowalenko. Ale wyszło tak, że na Ukrainie w tamtym czasie był już jeden Łeonid Kowalenko — znany publicysta. Łeonidowie, obaj Kowalenkowie, przyjaźnili się. Bardziej znany — publicysta — pewnego razu poprosił Łeonida: „Słuchaj, jestem już człowiekiem w latach. Przychodzą do mnie przyjaciele i mówią, że postradałem zmysły, zacząłem na emeryturze wiersze bazgrać. Może podpisywałbyś się pseudonimem?” Ale pseudonimu Łeonid Kowalenko — nie publicysta, a poeta — brać nie chciał. Przyjął nazwisko mamy — Horłacz. Tak wzbogaciła się literatura ukraińska o jeszcze jedno sławne imię. We wczesnych utworach Horłacza żyje niepowtarzalne piękno poleskich gajów i lasów, łąk, rzek i studni. Poleszucy wnieśli w jego twórczość swoje pieśni, mądrość, szczerą, ufną miłość do wszystkiego, co żyje. Później to wszystko coraz szerzej będzie wcielane w wiersze Horłacza, lecz pierwsza bezpośredniość bywa bodaj najbardziej wrażliwą, najbardziej czułą: Teraz chodzę co rano W serce swoje pożyczać: Od słońca — wianek tęczy, Od rzeki — wody upojnej, Od łąki — soku ziemskiego… Pierwszy zbiór Łeonida Horłacza-Kowalenki cały był nasycony naturalnymi realiami życia codziennego, poszczególne utwory i wersy świadczyły o pociągu poety do wielu tematów, barwnego, gęstego pisania, dążeniu do aforystycznej uogólnienia: „Kto studnię wykopał w domu, Ten napić się wróci do niej”; „Ja nawet w kosmicznym locie Ziemskiego ciążenia nie przełamałem”. Już w swojej pierwszej książce Horłacz zwrócił się ku tak trudnemu dla artysty-początkującego gatunkowi, jak poemat. Utwór „Śmierć dziada” stał się prologiem w twórczej pracy poety nad wielkimi formami poetyckimi, apoteozą której są powieści „Mamaj” i „Mazepa”, o pierwszej z nich dalej. Młody poeta pracował w redakcjach gazet, był nauczycielem, potem przeniósł się do Kijowa, gdzie włączył się w aktywne życie literackie. Jedna po drugiej wyszły na świat jego książki „Łabędzie”, „Cudowny świat”, „Taniec deszczu”, „Śpiewający młyn”, „Czwarty wymiar”, „Jutrzenki”, „Światowid”. Wydrukował on także szereg utworów dla dzieci, szkice literacko-krytyczne o Płatonie Woronku i Pawle Usence, książkę publicystyczną o BAM-ie (współautorstwo). Potem Horłacz pracował w wydawnictwie, był sekretarzem odpowiedzialnym komisji organów prasowych Związku Pisarzy, uporządkował szereg zbiorów zbiorowych. Stopniowo kształtuje się jego artystyczny charakter pisma. Najjaśniejszą cechą poezji Łeonida Horłacza była folklorystyczność. Już we wczesnych wierszach czuło się pieśniowy powiew, bezpośrednią śpiewną intonacyjność, figlarną różnorodność stroficzną. Później ta cecha jakościowa pogłębi się, nabierze autorskiego przemyślenia, pewnego ukierunkowania ładowo-rytmicznego. Oj, w polu żyto Burzą przemyte, A starego partyzanta Nie zabito, nie zabito. W jego wezgłowiu Nie łkają konie, I nie piszą gwiazdy Czarnej pogrzebowej… Przemyślenie folklorystycznego dorobku, twórczy rozwój jego elementów można uważać za bodaj jedyną słuszną drogę wzbogacania środków językowo-leksykalnych. To nieuchronnie prowadzi do oszczędności środków wyrazu. Taki proces zaszedł również w poezji Łeonida Horłacza. EKOLOGIA I HISTORIA Stopniowo zmieniała się także fraza Horłacza. We wczesnej poezji był zbyt aforystyczny, lakoniczny, później koncentruje się na obrazie, myśli: Ja tak dawno w życie nie leżałem — w błękitnym przestworzu nieba życie. Żyta jednakowe u wszystkich państw, lecz kłosy dla różnego napełnione. Żyta jednakowe u wszystkich państw. Lecz tylko w domu zapyta pole, nniby w serce kłoskiem ukłuje: „A ty dawno w życie nie leżałeś?” Tak rodziła się „liryka ekologiczna” Łeonida Horłacza, która nabierze potężnego brzmienia w jego ostatnim zbiorze poetyckim — „Horyzonty duszy”. Każda z części tej książki — „Burze oporu”, „Znak rozbitego jarzma”, „Przestrzeń dali” — wzywa do oczyszczenia. Chodzi o ekologię nie tylko przyrody, ale i historii, duszy, samego ludzkiego życia. Historyczność — druga ważna cecha poetyki Łeonida Horłacza. Poeta starannie zbierał materiał twórczy, głęboko go badał. Tak pojawiały się utwory w rodzaju tragedii „Komitas” o wybitnym ormiańskim folklorystyce i kompozytorze. Komitas — jak później Askołd, Sirko i Mamaj — związany jest z rodzimym krajem, staje się częścią przyrody, duszą narodu. Tragedia „Komitas”, na przykład, brzmi jak potężna burzowa symfonia. To nie poemat, nie dramat, nie powieść w wierszach — to epos. W „Ripkińskim Homerze” Horłacz tworzy potężne symfonie ludzkich dusz, mistrzowsko wplecionych w powszechny, nieustanny nurt-śpiew Przyrody. W muzyce słowa nie gubią się obrazy ludzi, one jeszcze wyraźniej rysują się na takim tle. Łeonid Horłacz coraz częściej zwraca się ku epickości wielkiej formy poetyckiej. „Pastele”, „Sosny jurmalskie”, „Akwarele muzyczne”, „Horyzonty duszy” — to wielopłaszczyznowe, polifoniczne cykle poezji. W „Pastelach” wyraźnie zauważalna jest subtelna, przejrzysta, tyczynowska ażurowość, barwność, obrazowość. Tak wcześnie kłujący przesiąknięty pył wżarł się w ziemię, zapomnianą przez deszcze. Posiwiała chata na żebra krokwi kładzie smutek za nowymi snopami… „Pada pył” Te zachody, te zmierzchy, te zmierzchowe, ten przelot, kiedy już nie lecisz, ten grzyb rozłożysty przy spróchniałym korzeniu, ta srebrzystość, aż posiwiała cisza… Czasem wydaje się to grą w Poezję, jeszcze bardziej wybredną, jeszcze odważniejszą i bardziej naturalną niż u niektórych z obecnie modnych młodych autorów. Siecze śnieg. Płonie ogień w zawianej dolinie. Jak przytulnie zrobiło się teraz przy płatkach twoich dłoni! One kwitną, niby wiosna, która już przebić się pragnie owym ogniem, który żarzy się w dolinie pokonanej bez dna. Ale to nie gra — to realne odczucie świata Poety. Albo i rzeczywiście — Gra, tylko Gra w prawdziwe Życie… EPOSY „RIPKIŃSKIEGO HOMERA” Horłacz jako poeta przez lata ewoluował. W „Sosnach jurmalskich” przeważały narracyjność, wyciszenie, spokojny ton: Oto on kwitnie, owiany morskimi wiatrami. Kwiat ten niosą w błękitnych oczach Łotysze. I powstaje z pradawnych wieków nad światami brzeg ten, jak bezmiar ludzkiej duszy. Obecnie to inny, mniej dydaktyczny Horłacz. I bardziej baśniowy niż wcześniej: Zostawiam las. A on szumi: — Dokąd? — Ja do ludzi. — Zostań, nie chodź. Rośnij ze mną, tyś przecież leśny duch, usłyszysz śmiech mój i smutny krzyk. A ludzie — co? Przypowieść i baśń stały się bodaj głównymi siłami napędowymi powieści-epopei Horłaczowych. „Mamaj” jest tego jaskrawym świadectwem. To kwintesencja twórczości Leonida Horłacza. Utwór ten częściowo zbudowano na wzór „Boskiej komedii” Dantego — jest piekło, raj i czyściec. Lecz z czasem główny bohater — charakternik Mamaj — powraca do zwykłego życia, postanowiwszy przeczekać złą godzinę, która dotknęła obecnie Ukrainę. Uderza rozmach zamysłu — od biblijnej przypowieści o wjeździe Jezusa do Jerozolimy (podczas którego Syn Boży rozmawia z Mamajem i przepowiada mu przyszłość) do satyrycznego dydaktyzmu w duchu Alighieriego, od tęsknoty za pastoralną Makarią (przewijający się obraz kozaka-pszczelarza Makara) do gorzko-ironicznego obrazu współczesnego gospodarza-Babaja, w którym z pewnością można odgadnąć jednego bardzo znanego działacza politycznego. Niestety, „Mamaj” jest jeszcze niedoceniony przez krytykę. Szkoda. Bo ze wszystkich stworzonych przez ukraińskich artystów obrazów legendarnego charakternika, który ucieleśnia samą duszę narodu ukraińskiego (setki dzieł malarzy, twórców ludowych, rzeźbiarzy, powieść Ołeksandra Ilczenki, film Olesia Sanina, piosenki Ołeha Skrypki, zespołów „Komu wnyz”, „Mamaj”), Mamaj Horłacza jest najżywszy, najbardziej zrozumiały, najbardziej kinematograficzny. Nawiasem mówiąc, wiele powieści wierszowanych Leonida Horłacza to niemal gotowe scenariusze filmowe. Przede wszystkim jest to „Pierścień Askolda” oraz „Mamaj”. Mamy nadzieję, że znajdą się reżyserzy, których zainteresują te utwory. Trzeba jeszcze powiedzieć, że język tej powieści jest bliski ludowemu, jest tak naturalny, że wydaje się, iż został wypowiedziany ustami, a nie napisany. Nie ma w nim sztuczności, chociaż fabuła jest w znacznej mierze fantastyczna. Swoimi najnowszymi utworami Leonid Horłacz zaświadczył, że jest poetą wysokiego poziomu mistrzostwa, poetą wybitnym. Jego liryka i powieści są warte najwyższej oceny. Ileż wielkich imion podarowała nam ziemia czernihowska! Wasyl Czumak i Iwan Martos z Iczni, Mykoła Hładkyj z Borzny, Mark Bernes z Nieżyna, urodzona w Nowogrodzie Siewierskim Raisa Iwanczenko. Lubecz dał Ukrainie wybitnego Antoniego Pieczerskiego, Sosnycia — światowej sławy reżysera Ołeksandra Dowżenkę, sam Czernihów — geniusza ukraińskiego słowa artystycznego Mychajła Kociubynskiego. Czernihowszczyzna nieustannie okazywała niezwykłą hojność na coraz to nowe talenty. Oto i Leonida Kowłenkę nam dała. Urodził się on we wsi Ripky, w dzieciństwie i młodości mieszkał na Icznińszczyźnie, tam ukończył szkołę średnią. Wspaniała przyroda Czernihowszczyzny, całe to szczere i serdeczne wiejskie otoczenie, gdzie minęły młode lata przyszłego poety, nie mogły nie odbić się na kształtowaniu jego poetyckiego światopoglądu, jego pociągu do Słowa.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn