Strona · s. 10strona oryginału ↗
Kultura wiejska i kultura miasta — przeszłość i realia
Слово Просвіти, №13 за 2014 рік
J.B.: Pawle Mychajłowyczu, większość ukraińskich poetów urodziła się na wsi, a ich droga życiowa i twórcza wiodła przez wielkie metropolie, miasta. Umierali w Kijowie lub w Petersburgu, w Nowym Jorku, Pradze czy Paryżu. Cała ich twórczość była jakoby adresowana do czytelników, którzy mówili w języku ukraińskim. Podczas gdy w samych metropoliach, czasów carskiego imperium czy radzieckiego, słowo ukraińskie nie panowało, zwłaszcza na wschodzie i w Centralnej Ukrainie. Oczywiście, ukraińska kultura wiejska to fundament ukraińskiej cywilizacji: Czerkaszczyzna dała Tarasa Szewczenkę, Sumszczyzna — Ołeksandra Olesia, Doniecczyzna — Wołodymyra Sosiurę, Mikołajowszczyzna — Mykołę Winhranowskiego, Połtawszczyzna — Iwana Kotlarewskiego, Borysa Olijnyka oraz braci Zerowych. Jednak w polis tych regionów, tych obwodów, nawet wśród ukraińskiej ludności panował język ówczesnego imperium — rosyjski. Pana zdaniem, jak powinno być w cywilizowanym demokratycznym kraju, którym pragnie dziś być Ukraina? 23. rok niepodległości, a sytuacja prawie się nie zmieniła. P.M.: Nawet się pogorszyła. I to nie jest konstatacja P. Mowczana czy J. Buriaka, wszyscy jesteśmy świadkami tego, jak pogarsza się sytuacja z ukraińską kulturą, językiem. Poruszył Pan dwie bardzo ważne fundamentalne kwestie: my rzeczywiście, jako źródło odnawialne i życiodajne, stale opieraliśmy się na słowie ludowym, które funkcjonowało wyłącznie w granicach szerokiej Ukrainy — na terenach wiejskich. Zrozumiałe, że nosicielami narodowej, zbiorowej pamięci byli wieśniacy. Miasto zawsze jest naznaczone tą ideologią, która była tymczasowa, choć mogła rozciągać się na stulecia, jak to było w różnych czasach, przy różnych reżimach. Miasto zawsze łatwo przekształcało się na obcą modłę i stąd tylu renegatów, którzy byli delegowani właśnie przez ukraińskie miasto. Dlaczego nie ukraińskie współczesne metropolie? Dlatego, że nie ma żadnego programu rozwoju języka ukraińskiego, nie został on zatwierdzony, nie ma nawet zatwierdzonej koncepcji rozwoju języka ukraińskiego, chociaż mamy dość jasny 10. artykuł Konstytucji Ukrainy, na którym jednoznacznie powinni opierać się wszyscy, którzy dochodzili do władzy. Konstytucja nie jest pisana dla wąskiego kręgu — to ogólny dokument konsensusowy, który wymagał jednego: aby ukraińskie metropolie były ukraińskie. I dlatego, kiedy powołuje się Pan na twórczość, myślę, że nie ma znaczenia, w jakich miastach piszą poeci. Jeśli mówić o poezji miejskiej, to powinniśmy odwołać się do średniowiecza, kiedy pojawiły się nowe gatunki. Na przykład znane hiszpańskie pieśni narodowe — romancero czy znana poezja wagantów, w szczególności pieśni do pięknej damy, wszak wtedy rozpowszechniony był kult rycerza, który panował w granicach zamkniętych przestrzeni. Bo czym jest miasto? Miasto to zamknięta przestrzeń z budowlami obronnymi, ze swoją kulturą, etyką i swoim wasalem czy feudałem, w zależności od tego, kto komu podlegał. I jasna sprawa, że wszyscy dworscy artyści służyli swoim panom. Na przykład „Florencja” — znane dzieło historyczne znanego romantyka, który podjął się interpretacji historii Florencji od dawnych czasów do swoich. J.B.: Niccolò Machiavelli? P.M.: Tak, Machiavelli. Co widzimy? Niewielkie miasto, które narzuca swoją wolę, ale od czasu do czasu zza murów przychodziły nowe fale i wszystko zmywały: zmieniała się konfiguracja, akcenty i ideologia. Ale poezja — niezmienna! Dante, który był twórcą nowego języka włoskiego, nowej poetyki włoskiej, opierał się nie na starej łacinie, która funkcjonowała na całym terytorium byłego Cesarstwa Rzymskiego i zatrzymała się w murach właśnie takich zamkniętych przestrzeni. Łacina, nawet kiedy już była martwa, jeszcze przez długi czas zachowywała swoje znaczenie dzięki tym polis. Jak tylko polis się rozwarły, łacina zniknęła. Wypełniło ją żywe słowo. To samo wydarzyło się na Ukrainie. J.B.: Tak, ale jest jeszcze przykład, powiedzmy, Prowansji. W czasach, gdy powstawała „Boska komedia” Dantego Alighieri, Prowansja miała niezwykle potężną europejską literaturę średniowieczną. Chyba jedną z najsilniejszych literatur w Europie, a dzisiaj nie ma ani języka prowansalskiego, ani kultury prowansalskiej. Czy języka ukraińskiego nie czeka taki sam los? P.M.: Myślę, że to nie są rzeczy porównywalne. Na miejsce kultury prowansalskiej przyszła inna. Bardzo duży dystans czasowy, chociaż rudymenty tego języka się zachowują, jest wypracowany zasób kulturowy — stał się on składową ogólnowłoskiej i ogólnofrancuskiej kultury. Sprawa wygląda tak, że moglibyśmy mówić i o pełnym podziale Ukrainy według zasad geograficznych: osobno o Huculszczyźnie, Galicji, Słobożanszczyźnie czy Południu Ukrainy. U nas zaszedł o wiele szybszy proces dyfuzji językowej, kiedy język ukraiński od Sanu po Don brzmiał jednakowo. Dlaczego? Słusznie wyodrębnił Pan moment wsi. Wieś była konsekwentna w zwyczajach, wierze, w narodowo-obrzędowym kalendarzu. Te cykle obrzędowe były właściwe na Zachodzie w Przemyślu i na Wschodzie w dzisiejszym Rostowie — to wielki zasób. I po to, by język objął tę wielką przestrzeń, potrzebne były wieki, i wieki dyfuzji właśnie kultury wiejskiej: ona zachowała, ujednoliciła i ustaliła pewne zasady. Teraz mówimy o naszych bogactwach leksykalnych, które są bogactwami dialektalnymi. Wchodzą one w nasze współczesne pismo poetyckie. Petro Midianka jest jaskrawym przykładem tego, gdyż udaje mu się dialektyzmy przekształcać w ogólnoukraińskie poetyzmy. Albo jak Myrosław Docyneć w swojej prozie — poprzez zgłębianie tego języka, tego zakarpackiego kraju. Z pewnymi reliktowymi elementami językowymi wzbogaca paletę ukraińskiego słowa. Dlatego, kiedy mówimy o dzisiejszej metropolii, ona żyje według swoich praw, jest czasami obojętna na wszystko, bo metropolia to konsumpcja, a nie produkowanie. A gdzie najbardziej zachowano to, co nazywa się bezwiecznością? Poezja to stosunek do bezwiecznego, pozaczasowego. Czym jest: niebo, woda, wiatr, słońce, trawa, roślina, człowiek na tej ziemi? Mogę zrobić pełną listę zestawu poetyckich sztamp, które tylko zmieniają formę, przekształcają się, i kosztem intonacji oraz obrazowego widzenia czy zupełnie innych zasad konstrukcji kontekstualnej wiersz modernizuje się w mieście. I jest to właściwe nie tylko dla Ukraińców, ale i dla całej poezji anglojęzycznej. Jak można urbanistycznego Walta Whitmana traktować jako człowieka miasta? Nie, on żył w mieście. A Robert Frost czy Geoffrey Chaucer — gdzie? Weźmy jakiegokolwiek współczesnego poetę i zobaczymy, że u niego kategorie wiecznego są w tych żywiołach, które najłatwiej obserwować i postrzegać właśnie przez krajobraz. Co daje miasto? Daje nowe zasady, nowe dźwięki, nowe szeregi asocjacyjne. I dlatego XX wiek, który zaczął modernizować się w Charkowie i w Kijowie z inicjatywy nowej grupy awangardzistów, którzy ogłosili: my jesteśmy nową poezją, nowym słowem; oni odrzucali Tarasa Szewczenkę, nie rozumiejąc go. No czym jest negacja „Kobziarza” przez Mychajla Semenkę? To nieprzeczytany Szewczenko, nieuświadomiona głęboka treść jego utworów. To była próba tylko samoutwierdzenia się. My z panem znamy swoje biografie twórcze i przeżyliśmy takie okresy samoutwierdzenia. J.B.: Ale, zważając na dzisiejszy stan wsi, na degradację duchową (zwłaszcza dotyczy to regionów wschodnich), na natarcie kultury masowej, na procesy urbanizacji życia, jaką widzi Pan drogę przetrwania języka ukraińskiego właśnie w tych regionach? P.M.: Jednocześnie porusza Pan dwa tematy: urbanizacja jako ogólna zasada, która jest dominująca w dobie procesów globalizacyjnych, kiedy wszystko się ujednolica, wszystko się stereotypizuje: wspólna kuchnia, wspólne stroje (wszyscy nosimy europejską odzież). I nie jest ważne, kogo to dotyczy: Ukraińców czy Beduinów, bo bywałem wśród Arabów w m. Maarrat, gdzie żył wielki arabski poeta. To miasto mnie zdumiało — na tyle jest nowoczesne, ale jednocześnie zachowuje aurę dawnego miasta, które zostało uformowane jeszcze na początkach islamu, na początkach formowania wielkiego świata islamskiego — kalifatu. To wszystko są znaki tego, że istnieją ważne rzeczy w systemie wartości. A problem języka… Nie uciekam od tego tematu, wszak to straszny problem dla naszego ogólnego zasobu etnicznego. J.B.: Był Pan deputowanym sześciu kadencji, najwyraźniej wszystkie te procesy analizowali deputowani. Jaka działalność ustawodawcza w tym kierunku była prowadzona? P.M.: Niestety, nie wszyscy deputowani analizowali te kwestie, bo polityka to bieżąca fala, a nie głęboki nurt rzeki, bo nurt to potęga. A to, co na powierzchni, wyhuczało, odpłynęło. I dlatego nie dziwi, że krajobraz polityczny stale się zmienia, a rzeczy głębokie, a właśnie do takich fundamentalnych wartości należy język — je trzeba w każdych warunkach bronić wszędzie. I ten, kto nie uświadamia sobie konsolidującej roli języka ukraińskiego dla naszego społeczeństwa, państwa, ten niczego nie zbuduje na tym piasku.
Ju.B.: Przez wiele lat stoi Pan na czele Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, które ma już bardzo poważny wiek. Z łona „Proświty”, zwłaszcza na pocz. XX w., wyszło wielu działaczy ukraińskiej historii, choćby Dmytro Doroszenko czy Isaak Mazepa, Wasyl Bidnow czy Dmytro Jawornycki. Ale ta „Proświta”, która dawała żywotne siły w dobie Dyrektoriatu, w dobie Ukraińskiej Republiki Ludowej czy Hetmanatu, wydaje się, była potężniejsza od obecnego towarzystwa. Czy tak jest? P.M.: Nie można porównywać Związku Pisarzy lat 90. z dzisiejszym Związkiem. Nie można porównywać żadnego segmentu społecznego z tym, kiedy była kolonialna Ukraina, z tym, co było w reżimie postkolonialnym. Dlatego, że nie mieliśmy żadnego urzędu państwowego i żadnego instrumentarium, którym można było rozwiązywać te czy inne problemy. I dlatego „Proświta” była i pokrywała bardzo szeroki obszar, i opierała się na tych zasobach, które były na wsi. Ju.B.: I w miastach „Proświta” była i działała. P.M.: Tak, w miastach też. Oto wspomniał Pan wschód, wspomniał wielu, ale zapomniał Pan wspomnieć Łesię Ukrainkę, Wołodymyra Wynnyczenkę. To był wielki obszar ukraińskich inteligentów, którzy, jak I. Franko, apelowali do tegoż wczorajszego chłopa. W mieście, na przykład takim jak Lwów, było bardzo ciężko Frankowi, bo było ono na wskroś spolonizowane. Czyżbyśmy o tym zapomnieli? W jakim języku zmuszony był apelować do swoich współobywateli Iwan Jakowycz? Po polsku i po niemiecku! Bardzo duży procent prac ma napisany po polsku, bo Franko współpracował z polskimi czasopismami, które prenumerowali mieszczanie. W ten sposób jakby pomnażał swoją informację przez inne kanały językowe. To nie to, co próbują dzisiaj robić nieudolni politycy, którzy mówią, że trzeba wydawać dwujęzyczną gazetę. I dla mnie nie jest zrozumiałe, dlaczego tak popularne gazety, jak „Deń” czy „Dzerkało tyżnia”, potrzebują rosyjskiego wydania. Trzeba przyzwyczajać społeczeństwo wyłącznie do ukraińskiego słowa państwowego, bo to — słowo państwowe! Ju.B.: „Proświta” realizuje niemało projektów, w szczególności wydawniczych. Zapamiętały się wydania utworów T. Szewczenki z oprawą graficzną Wołodymyra Harbuzia, wydanie o Iwanie Mazepie Rostysława Radyszewskiego, wydanie nieśmiertelnego przekładu Mykoły Łukasza „Dekameronu” Boccaccia albo też książek, które zdobyły Nagrody Szewczenkowskie, tegoż Mykoły Worobjowa. I mając taką okazję, dziękuję Panu, że „Proświta” włączyła się do współpracy z wydawnictwem NSPU „Ukraiński pisarz”, i w zeszłym roku wspólnymi siłami wydaliśmy: „subiektywną antologię” „Stri- Pawło MOWCZAN, działacz społeczny, poseł sześciu kadencji parlamentu, poeta, tłumacz, scenarzysta, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, przewodniczący Rady Wydawniczej wydawnictwa „Ukraiński pisarz”, członek NSPU, laureat Nagrody Szewczenkowskiej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
