Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Do wspólnej skarbonki

Слово Просвіти, №13 за 2014 рік

Kazymyr JAREMA, członek Proświty “Wkład Tarnopolszczyzny do wspólnej skarbonki historii „Proświty” — pod takim tytułem odbyło się seminarium obwodowe członków Proświty z Tarnopolszczyzny w czytelni-muzeum rejonowego zjednoczenia w Krzemieńcu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W swoich wystąpieniach honorowy przewodniczący obwodowego zjednoczenia „Proświty” Bohdan Hołowyn, sekretarz zjednoczenia Anna Sawka, członkini zarządu Edita Mocewus, poetka i członkini Proświty z Tarnopola — Neonila Kremianczanka, przewodnicząca rejonowego zjednoczenia w Krzemieńcu Lilija Sledzinska, członek Proświty z Krzemieńca — Bohdan Pawłykewycz, przedstawiciele rejonu tarnopolskiego — Kazymyr Jarema, szumskiego — Ołena Chodiuk, przewodniczący komórki „Proświty” we wsi Horynka w rejonie krzemienieckim Mykoła Udanowycz i inni ukazali historyczne przesłanki powstania „Proświty”, jej rolę w kształtowaniu świadomości narodowej, w walce o uzyskanie przez Ukrainę niepodległości oraz konieczność aktywizacji pracy członków Proświty dzisiaj w walce o utwierdzenie ukraińskiej Ukrainy. „Proświta” powstała w czasie, gdy w wyniku wielowiekowej bezpaństwowości Ukraińcy byli na granicy utraty swojej tożsamości narodowej. Ówczesne władze okupacyjne carskiej Rosji i pańskiej Polski wszelkimi sposobami wykorzeniały w Ukraińcach świadomość narodową, próbowały zatrzeć w pamięci ludowej nawet słowa Ukraina i Ukrainiec. Moskwa Ukrainę nazywała Małorosją, a Ukraińców — małorosjanami. A Ukraińców Zachodniej Ukrainy nazywano Rusinami. Wielkie znaczenie dla przebudzenia świadomości narodowej Ukraińców miało pojawienie się ukraińskiej inteligencji narodowej, w szczególności działalność twórcza Iwana Kotlarewskiego, Tarasa Szewczenki, „Ruskiej Trójcy” — Markijana Szaszkewycza, Iwana Mohylewycza, Jakowa Hołowackiego. Znacznie lepsze warunki dla rozwoju idei narodowej, oświaty i kultury mieli Ukraińcy Galicji, która zgodnie z rozbiorem Polski w 1772 roku weszła w skład Cesarstwa Austriackiego. W tych warunkach we Lwowie 8 grudnia 1868 roku staraniem narodowców, głównie młodzieży studenckiej, utworzono towarzystwo „Proświta”, którego celem było prowadzenie edukacji chłopów i innych warstw ludności ukraińskiej, walka o język ukraiński, kulturę, o- Szanowni posłowie! Już od kilku tygodni na południowo-wschodnich terenach naszego państwa trwa antyukraińska farsa-sabasz: obłąkani ukrainofobi próbują rozpętać fałszywą histerię i bratobójczą konfrontację, imitując strach przed zagrożeniem banderowską juntą. Wam, jak i wszystkim, znane są zarówno skala, jak i szczegóły tych wydarzeń. Ale raczej nie znacie pełnej prawdy o prawdziwej sytuacji językowej, która zaistniała w Donbasie, a w szczególności w naszym półmilionowym mieście po uchwaleniu przez większość Czeczetowa prowokacyjnej ustawy „KK” o zasadach polityki językowej Partii Regionów, która tylko zachęciła inspiratorów wykorzeniania naszego języka państwowego. Świadczy o tym chociażby taki namacalny przykład: w 2013 roku po remoncie pomieszczenia muzeum krajoznawczego na jego fasadzie pojawiła się tylko jedna odnowiona tablica w języku rosyjskim. I bądźcie pewni — o ukraińskiej nie zapomnieli. To co, mamy zapomnieć o bronieniu odrębności narodu ukraińskiego i prawa Ukraińców do własnej państwowości. „Proświta” rozprzestrzeniła się początkowo na Zachodniej Ukrainie, a później na wszystkich ziemiach etnicznych Ukraińców. We wsi Biła, niedaleko Tarnopola, w 1884 roku założycielem i wieloletnim kierownikiem „Proświty” był kapłan UKGK Ambrozij Kruszelnycki — ojciec słynnej Sołomiji Kruszelnyckiej. Zorganizował on we wsi czytelnię „Proświty”, chór, bronił praw chłopów. Komórki „Proświty” powstały wtedy w wielu wsiach i miastach Tarnopolszczyzny. Na Borszczowszczyźnie pierwszą komórkę „Proświty” utworzono w 1884 roku w Skale Podolskiej i wkrótce stała się ona największą pod względem liczby uczestników w całej Galicji (ponad 600 członków) — dzięki pracy założyciela, greckokatolickiego kapłana Kelestyna Kosteckiego i jego następców. W rejonie kozowskim jedna z pierwszych komórek „Proświty” była we wsi Denysiw, stworzona dzięki staraniom kapłana ojca Wituszynskiego i dyrektora miejscowej szkoły Błażkewycza. Później (1918 r.) utworzono komórki „Proświty” na Wołyniu. Założycielami pierwszego towarzystwa „Proświty” w Krzemieńcu byli W. Doroszenko, W. Kawun, małżeństwo Witenków, B. Kozubśkyj, S. Jakiw, S. Żuk. Członkowie Proświty tworzyli kółka amatorskie, wystawiali koncerty z okazji urodzin Tarasa Szewczenki, przedstawienia ukraińskie, jasełka na Boże Narodzenie i in. Za środki zebrane z koncertów i przedstawień, a także datki mieszkańców wsi i miast, siłami społeczności budowano domy-czytelnie, Domy Ludowe, tworzono biblioteki. Przy „Proświtach” powstawały i działały towarzystwa „Ridna Szkoła”, „Sicz”, „Sokił”, „Sojuz Ukrajinok”, „Silśkyj Hospodar”, „Kamenari” i in. Przy Domach Ludowych „Proświty” istniały sklepy, kasy pożyczkowe i inne spółki. W przededniu I wojny światowej „Proświta” w Galicji miała 77 filii, 2944 czytelnie, prawie 200 tysięcy członków, w tym na Tarnopolszczyźnie komórki „Proświty” działały w 75% miejscowości. Podczas tymczasowej okupacji Galicji w 1914 roku moskiewsko-carska władza przeprowadziła pogrom towarzystwa „Proświta”. Barbarzyńsko niszczono ukraińskie książki, czytelnie, Domy Ludowe. Na przykład we wsi Ostriw, niedaleko Tarnopola, spalono Dom Ludowy i bibliotekę „Proświty”. Prześladowano i aresztowano członków Proświty, zakazano prasy ukraińskiej, zamykano szkoły, drukarnie, cerkwie przymusowo przekształcano na moskiewskie prawosławie, a greckokatolickich kapłanów i członków Proświty wywożono na zesłanie na Sybir. Po okupacji Zachodniej Ukrainy przez Polskę „Proświtę” zakazano i wznowiła ona swoją działalność dopiero w 1921 roku. Jednak okupacyjne władze polskie nieprzychylnie odnosiły się do działalności towarzystwa. Szczególnie brutalnie rozprawiły się z członkami Proświty podczas pacyfikacji (akcja uspokojenia narodu ukraińskiego w 1930 roku). Tak, wieś Proszowa w rejonie tarnopolskim podczas festynu została otoczona przez oddział polskiego wojska, który brutalnie pobił wielu uczestników, zwłaszcza przewodniczącego komórki „Proświty” Pawła Harnyka. We wsi Denysiw w rejonie kozowskim publicznie ukarano kijami przewodniczącą „Proświty”, poetkę Iwannę Błażkewycz. We wsi Bahatkivci w rejonie terebowelskim polska policja brutalnie pobiła przewodniczącego komórki „Proświty”, greckokatolickiego kapłana Jewhena Mandzija, który po pół roku zmarł od tych obrażeń. Podobne akcje miały miejsce prawie we wszystkich wsiach i miastach Tarnopolszczyzny. Podczas tej akcji zniszczono wiele czytelni, bibliotek, Domów Ludowych. W 1939 roku komórki „Proświty” działały w 85% miast i wsi Tarnopolszczyzny. Kiedy przyszli moskiewsko-bolszewiccy okupanci, „Proświtę” zakazano, obrabowano i zniszczono, a wielu aktywnych członków Proświty aresztowano, zlikwidowano lub zesłano na katorgę na Sybir. Podczas okupacji niemieckiej „Proświta” wznowiła działalność,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn