Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

«Ojcze atamanie koszowy…»

Слово Просвіти, №13 за 2014 рік

Mychajło POLISZCZUK, generał-major, docent, Naukowo-Badawczy Instytut Państwowej Służby Granicznej Ukrainy Jakiw Kucharenko urodził się pod Jekaterynodarem, w stanicy Medwedowskaja w 1800 roku w rodzinie czarnomorskiego starszyny kozackiego Herasyma Kucharenki, uczestnika szturmu Oczakowa, Kilii, Izmaiła, Akermanu, Bender, rozgromienia armii tureckiej za Dunajem, pod miasteczkiem Maczyn. Pochodził z dawnego zaporoskiego rodu kozackiego, dlatego mały Jakiw wychowywał się w ukraińskim duchu kozackim. Ponieważ ojciec był wojskowym, syn również poszedł w jego ślady. Młody Jakiw Kucharenko uczył się w Jekaterynodarskim kozackim gimnazjum wojskowym. W wieku 15 lat przyszły generał rozpoczął służbę jako szeregowy kozak, a z czasem otrzymał stopień starszyny. Pierwsze nagrody otrzymał za działania bojowe podczas wojny rosyjsko-tureckiej 1828—1829 lat, w szczególności wyróżnił się podczas oblężenia i zdobycia tureckiej twierdzy Anapa, zyskał sobie sławę człowieka odważnego, bystrego i życzliwego. A wielu kozaków, którzy znali Jakiwa Herasymowycza, dziwiło jego zamiłowanie do zwyczajów, tradycji, pieśni ludowych i dum Ukrainy; dążenie do samodzielnego pisania utworów literackich. W 1831 roku utworzono Azowskie Wojsko Kozackie, z czasem na jego atamana wybrano Jakiwa Kucharenkę. Wkrótce azowskich kozaków zaczęto przesiedlać na wybrzeże Czarnomorii (Kubania). Wraz z nimi Kucharenko powrócił w rodzinne strony. W 1853 r. stanął na czele Czarnomorskiego Wojska Kozackiego. W 1861 roku na rozkaz generała-majora Jakiwa Kucharenki sformowano i wysłano do Polski w celu stłumienia antyrosyjskiego powstania dwa konne pułki kozackie i jeden pieszy pułk kozacki. W tym samym roku zakończyła się wieloletnia i krwawa wojna kaukaska. Niepokorni górale zostali ostatecznie zniewoleni, wielu spośród górskich przywódców przysięgło wierność rosyjskiemu carowi. Niezgadzający się byli zmuszeni opuścić swoje ziemie i udać się za granicę na terytorium osmańskiej Turcji. Z czasem rosyjskie dowództwo wojskowe zdecydowało o przesiedleniu części czarnomorskich kozaków na nowe ziemie w celu stworzenia nowej linii granicznej i jej ochrony. Nakaznemu atamanowi Czarnomorskiego Wojska Kozackiego generałowi-majorowi Kucharence powierzono realizację tej niezwykle niepopularnej wśród kozaków decyzji. Rosyjskie dowództwo liczyło na jego wysoki autorytet jako bojowego i szanowanego generała. To polecenie bardzo zaszkodziło staremu atamanowi — zyskał wielu wrogów zarówno wśród zasłużonych weteranów, jak i młodych kozaków, którzy nie chcieli opuszczać rodzinnych domów. Wśród oburzonych kozaków dojrzewało niezadowolenie, które od czasu do czasu zaostrzało się i groziło przerodzeniem w otwarte wystąpienie zbrojne. Nakazny ataman ledwo powstrzymywał czarnomorsców przed tym niebezpiecznym krokiem, wykorzystując cały swój wpływ i autorytet. Ale napięcie w czarnomorskich stanicach rosło i z czasem stary generał stał się ofiarą podstępnej zdrady. 20 września 1862 r. generała-majora Jakiwa Kucharenkę wezwano w sprawach służbowych do Stawropola. W drodze na jego konwój napadli dawni wrogowie generała — górale. To, że była to zdrada, nie budzi wątpliwości. Generał wyruszył w drogę nocą, nie zadbawszy o niezawodną ochronę, z nim było tylko dwóch kozaków. Prawdopodobnie uważał, że na rodzimym terytorium nie ma się czego obawiać. Podczas nierównej walki nakaznego atamana czarnomorsców ciężko raniono i wzięto do niewoli. 26 września Jakiw Kucharenko zmarł od ran w odległym aule pod miastem Majkop. Dopiero po pewnym czasie rodzina Jakiwa Herasymowycza za duże pieniądze, wzięte w dług, zdołała wykupić jego ciało i pochować na cmentarzu w Jekaterynodarze. Po 33 latach jego prochy przeniesiono na cmentarz przy cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego. W czasach sowieckich cerkiew została zburzona, a cmentarz zniszczony. Tak próbowano zniszczyć pamięć o wybitnym atamanie kozackim Jakiwie Herasymowyczu Kucharence. Ale niemożliwe jest zniszczenie w pamięci ludowej obrazu prawdziwych bohaterów. Pozostają oni w jej dumach, pieśniach i wierszach na zawsze. O zniewoleniu Jakiwa Kucharenki przez górali i jego śmierci kozacy ułożyli kilka pieśni. Znajomość Tarasa Szewczenki z Kucharenką miała miejsce w 1840 lub 1841 roku w Petersburgu w kręgu literatów, głównie pochodzących z Ukrainy. Opowieści Jakiwa Herasymowycza o burzliwym, pełnym niebezpieczeństw i czynów bohaterskich życiu potomków sławnych kozaków-zaporoskich na Kubaniu szczerze zainteresowały Tarasa Szewczenkę. Zapłonął on pragnieniem odwiedzenia Czarnomorskiej linii granicznej, którą nazywał „kozacką Ukrainą-Czarnomorią”, aby duszą dotknąć kozackiej wolności. Znajomość przerodziła się w twórczą i ludzką przyjaźń. Świadczy o tym na przykład fakt, że Jakiw Kucharenko doprowadził do tego, iż taganroska trupa teatralna wystawiła w teatrze w Rostowie nad Donem sztukę Tarasa Szewczenki „Nazar” Nadieżda ONYSZCZENKO, m. Nieżyn, obwód czernihowski Jego rozesłała na scenie Nieżyńskiego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Dramatycznego im. M. Kociubynskiego Lykerija Połusmak pod koniec spektaklu „Ostatnia miłość Tarasa Szewczenki, albo Grzesznica” Ołeksandra Zabarnyjego. Pod koniec swojego życia jako grzesznica na pielgrzymkę chodziła ona śladami geniusza i kłaniała się człowiekowi, który, czy nie jedyny, kochał ją ze wszystkimi cnotami i wadami. „A czy kochałam go ja?” — retoryczne pytanie nie daje spokoju bohaterce, autorowi lirycznego dramatu i reżyserowi-wystawcy... Zmusza ono nas do zastanowienia się nad tym, czy kochaliśmy kiedykolwiek prawdziwie: bez korzyści, bez zaspokojenia własnej dumy?.. Kierownik artystyczny teatru, zasłużona artystka Ukrainy Ałła Sokołenko, wystawiła sztukę bardzo taktownie: bez podręcznikowego patosu i cynicznego smakowania, jak to czasem widzimy w wersjach telewizyjnych i teatralnych. I dlatego wyszedł jej spektakl o miłości jako niespełnionym, nieosiągalnym marzeniu. I czego w tej Lykerce on szukał: Taka sama mdła była i niechlujna... No świeża... No żartobliwa... Młoda... Jemu by — do pary, a ona... zwyczajna, — pyta poetka Łarysa Żurenkowa w wierszu-epigrafie. Wyboru Szewczenki nie mogą zrozumieć wykształcone siostry Biłozerskie, Stodola”. Ten spektakl odbył się podczas wyjazdu gościnnego taganrożców latem 1843 roku. O szczerości przyjacielskich uczuć Kobziarza do Jakowa Kucharenki świadczy fakt, że Taras Hryhorowycz wysłał mu w listach swoje utwory „Mnich” oraz „Sad wiśniowy koło chaty”, „Przypowieść o robotnikach w winnicy”. Przebywając na dalekim zesłaniu, Taras Szewczenko stworzył poemat filozoficzny „Studnia Moskala”, pracę nad którym rozpoczął w drugiej połowie 1847 roku, przebywając w Twierdzy Orskiej, a zakończył ją w Twierdzy Nowopietrowskiej i zadedykował swojemu przyjacielowi — kozackiemu atamanowi z Kubania. Tak pod jego tytułem pojawił się napis: „J. Kucharence. Na pamiątkę 7 maja 1857 roku”. Przez długi czas w rodzinie atamana przechowywany był przesłany przez Tarasa Szewczenkę autoportret, który nie tylko Kucharenkowie, ale i wszyscy, którzy znali tę rodzinę, czcili jako świętą relikwię. Jakow Kucharenko, oprócz służby wojskowej, studiował literaturę, historię, muzykę, zbierał folklor. Pomogło mu to w napisaniu utworów „Zapiski historyczne o wojsku czarnomorskim”, „Owce i pasterze”, które ujrzały światło dzienne niedługo przed śmiercią Jakowa Herasymowycza. Takim był generał-major Jakow Herasymowycz Kucharenko — ataman Czarnomorskiego Wojska Kozackiego, szanowany weteran wojny kaukaskiej i dwóch wojen z Turcją, obrońca czarnomorskiej linii granicznej, kawaler sześciu orderów bojowych, dobry towarzysz Wielkiego Kobziarza — Tarasa Hryhorowycza Szewczenki. Ukraina w roku 200-letniego jubileuszu Wielkiego Kobziarza musi wspomnieć i godnie uczcić tych, których Taras Szewczenko nazywał swoimi „...szczerymi, dobrymi, nieobłudnymi przyjaciółmi”. Wśród nich jest Jakow Herasymowycz Kucharenko — ataman nakazowy Czarnomorskiego Wojska Kozackiego, generał-major, ukraiński pisarz i etnograf, do którego w swoich listach Taras Szewczenko zwracał się nie inaczej, jak „Ojcze atamanie koszowy”, „przyjacielu mój jedyny”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn