Strona · s. 8strona oryginału ↗
«Wyszedłem z tego narodu», Mychajło Szałacie — 80!
Слово Просвіти, №13 за 2017 рік
Luba PROĆ, członkini NSPU, osiedle Dublany, obwód lwowski
…Jeśli malować portret miasta mojej studenckiej młodości, to będzie on niepełny, niewyraźny i zupełnie nieczytelny bez barwnej postaci Mychajła Josypowycza Szałaty. „Jaka gościna bez sałaty, jaki Drohobycz bez Szałaty!” — wędrowało po instytutowych aulach i miejskich uliczkach żartobliwe powiedzenie. „…On rozsławił miasto (choć i tak sławne!) swoją pracą naukową, literacką i społeczną, — „profesor Mychajło Szałata — obywatel Drohobycza”, który „wybrał je sobie do pracy i twórczości, do niestrudzonej pracy społecznej, do kłopotów i cierpień, do zwątpień we własne siły i do wiary w Ukrainę w dziesiątkach i tysiącach serc. Dla Drohobycza stał się on dawno czymś więcej niż mieszkańcem czy popularnym, szanowanym człowiekiem”, — twierdził Roman Łubkiwski we wstępie do wyboru dzieł Mychajła Josypowycza. Tak właśnie jest: …Mój Drohobycz. Mój ból. Moja bezradność słona… Twoja sól na stołach Naddnieprza słynie, Nad Dunajem i Wisłą, w dalekiej Ferrarze, — Ty zaś, miasto rodzinne, w niewoli zapomniałeś się śmiać… („Jurij Drohobycz w Drohobyczu 1490 roku”, 1999)
Całe swoje świadome życie M. Szałata — „nowoczesny gwiezdny obserwator wiecznego Drohobycza” (R. Łubkiwski) — poświęcił temu, aby nie tylko „rodzinne miasto” — cała Ukraina — znów przypomniały sobie o „śmiechu”, czyli oddychały wolnym i świeżym wiatrem Niepodległości:
…Do okna przywarłszy, krzew kaliny Pociesza mnie: „Poczekaj jeszcze chwilę: Rosną, rosną u matki-Ukrainy Nowych czasów nowi Kotyhoroszki!” („Codziennie do ciebie, Ukraino-matko…”, 1970) Uczony, pedagog, pisarz, publicysta, krytyk, działacz Proświty, krajoznawca, działacz społeczny… „Wszędzie go pełno!” — mówią w ludzie o takich działaczach, zapalonych, aktywnych, wszechobecnych. „…Piękny, szczupły, jak karpacki buk, ze szczerym jasnym uśmiechem na dobrej twarzy…” (Danyło Kononenko) — takim ukazał się nam, studentom Drohobyckiego Pedagogicznego, pod koniec lat siedemdziesiątych młody wykładowiec literatury ukraińskiej. Po uszy zakochany w wiecznie młodej pannie Poezji, każdy swój wykład filigranowo „ozdabiał” rymowanymi wersami, wirtuozersko żonglował imionami, datami, wydarzeniami… Te do dziś niezapomniane oryginalne „dygresje liryczne” na zajęciach nie tylko zaciekawiały — oczarowywały! Mało tego: Mychajło Josypowycz sam pisał wiersze i nas „podpuszczał” do przyjaźni z Muzą. Latami „ciągnął” instytutowe studio literackie „Prolisok” (Przebiśnieg), a za zaszczyt uważano zobaczenie swojego imienia w wydziałowej (na pół ściany!) gazecie o tej samej co studio nazwie. Dopiero później dowiedziałam się, że począwszy od 1963 roku kierował Drohobyckim Związkiem Literackim imienia Iwana Franki, w którym hartowali się ukraińscy pisarze Iwan Hnatiuk — mój (w przyszłości…) „ojciec chrzestny” w literaturze, Iwan Małysz, Ihor Nyznyk, Jewhen Tytykajło, Mykoła Turkiwski, Heorhij Petruk-Popyk, Jarosława Pawłyczko… Często zaglądali na poważne zebrania zarówno Roman Kudłyk ze Lwowa, jak i Wiktor Romaniuk ze Stryja. W 1972 roku związek literacki przestał istnieć — reżim wywierał nacisk, zaczęły się aresztowania ukraińskiej inteligencji… Mychajło Josypowycz i wtedy nie stracił rezonu: założył studio literackie w instytucie pedagogicznym, do którego „brzegu” w latach siedemdziesiątych „przybiłam” i ja. Warto wspomnieć, że spod skrzydeł „przebiśniegowego” pana profesora w różnych latach wyfrunęli w świat pięknego pisarstwa poeci Hennadij Moroz, Mychajło Łewycki, poeta i prozaik Andrij Hruszczak, prozaiczka i dramatopisarka Nadija Kowalyk. To właśnie on, szczery i życzliwy Mychajło Josypowycz, „zaprogramował” przełomowe dla mnie spotkanie z Iwanem Hnatiukiem, przygotowując wybór poezji dla stołecznego Gabinetu Młodego Autora, co stało się preludium wielkiej przyjaźni — i twórczej, i ludzkiej — na wszystkie kolejne lata. Zresztą w ostatnią drogę mojego Nauczyciela odprowadzał znów on, Mychajło Josypowycz: 7 maja 2005 roku prowadził ceremonię pożegnania z Poetą… O tym bolesnym i smutnym wydarzeniu czytamy w dzienniku Petra Soroki: „…Dwie rzeczy wryły mi się w pamięć (jedna z nich. — L. P.) — czułe, łagodne podejście M. Szałaty…”. Jubilata wykołysała wieś Berteszów w rejonie żydaczowskim, na Lwowszczyźnie: Zagubiona między gajami, wzgórzami, Niepretensjonalna, bez głośnej sławy, Moja wieś rodziła nie niewolników, A budowniczych własnego państwa. („Berteszów”, 1994) Właśnie tam formował się przyszły obrońca ojczystego słowa, ukraińskiego obyczaju i tradycji: Po raz pierwszy „Ojcze nasz” i „Jeszcze nie umarła” Małym usłyszałem, mamo, z Waszych ust, Gdy portret Mazepy wściekle darli I Tarasa po cichu rozbijali popiersie… („Matce”, 1992) Długa, nieprosta, skropiona potem droga do zasłużonego uznania: nauka szkolna w sąsiednich wsiach Repechowie, Bakiwcach, po której — instytut pedagogiczny: pół okresu — we Lwowie, drugie pół — w Drohobyczu. Praktyka pedagogiczna na Krymie, nauczanie w rodzinnej szkole w Bakiwcach, praca dziennikarska w drohobyckiej gazecie rejonowej i wreszcie powrót do alma mater — Drohobyckiego Pedagogicznego. Takie są umowne kamienie milowe życiowej drogi Mychajła Josypowycza, podczas której nieustannie towarzyszy mu Muza. O tak: ciekawy Szałata-poeta! Pierwsze próby pióra datowane są na początek lat 50. Systematycznie zaczął publikować od sierpnia 1959 roku. W 1964 roku w Symferopolu zadebiutował tomikiem „Zorianne peredżnywnia” (Gwiezdne przedżniwa), droga którego do czytelnika jest niezwykle ciekawa: „W styczniu-czerwcu 1962 roku Mychajło Szałata przebywał na ostatniej praktyce pedagogicznej na Krymie, w literacko sławnym Koktebelu. W radzie wiejskiej, naprzeciw której mieszkał, pożyczył na sobotę i niedzielę maszynę do pisania, przepisał ponad cztery dziesiątki poezji, które miał pod ręką, i wysłał pewnego kwietniowego dnia do Symferopola do wydawnictwa Krymwydaw. Więcej tego maszynopisu nie widział — nawet korekty tomiku nie przysłali. Książka wyszła po dwóch latach, kiedy autor był już w Drohobyczu i kiedy jego kryteria wobec poezji, rzecz jasna, wzrosły. I choć „Literaturna Ukraina” powitała ten poetycki debiut recenzją „Ogólnie udany”, z kolejnymi tomikami nie śpieszył się: jeszcze raz przekonał się, że słowo — nie wróbel”.
W kręgu pisarzy
Mijały lata — rosła odpowiedzialność zarówno przed słowem, jak i przed czytelnikiem: …Niech te pieśni, które siać zwykłem, Wzrosną w polu drzewem trwożnym. Jeśli owocu nie zerwie z niego pracownik, To choć odpocznie w cieniu podróżny… (“Układam przy pracy pieśni…”, 1961) “Ducha” dodawało życzliwe słowo więźnia bolszewickich obozów koncentracyjnych, poety-siczańca Jurija Szkrumelaka, wypowiedziane na naradzie młodych pisarzy Ukrainy we Lwowie 23 września 1964 roku. “Odwracał” twarzą do poezji zafascynowanego “neofitę-literaturoznawcę” także jego szczery przyjaciel Wołodymyr Łuczuk, który w pisarskim informatorze napisał kiedyś żartobliwe życzenie z bardzo poważnym podtekstem: “Mychajle! Masz talent. Nie podcinaj w sobie Ty skrzydeł poety. — 13.7.88”, a podczas następnego spotkania dodał: “P.S. Też!” (9.10.1988). Dzięki Bogu, los pozwolił rozprostować skrzydła, niech i nie od razu! — i na świat jedna po drugiej wyfrunęły: “Z biegiem lat” (1992), “Wielkanoc”, “Kopa” (1997), “Grabina” (1999), “Książka Witusia” (wiersze dla dzieci, 2001), “Rok” (2003), “Wiatry odrodzenia” (2005), “Imię Szaszkewycza” (2005; drugie, uzupełnione wydanie — 2014), “Przed Pokrową” (2013), “Nasz los. (Pieśni do słów Mychajła Szałaty)” (2007). Swoją drogą, posiadając oprócz wyższego wykształcenia filologicznego także wyższe wykształcenie muzyczne, M. Szałata sam kiedyś śpiewał w męskiej kapeli “Beskyd”. To on, w szczególności, na początku lat 60. XX wieku “uliteraczył” tekst i opublikował pieśń Lubomyra Jakyma “Świerk”, która stała się koronnym numerem repertuaru wokalnego Mykoły Hnatiuka. Był osobiście znajomy ze Stanisławem Ludkewyczem, Mykołą Kolessą, Jewhenem Kozakiem, Anatolijem Kos-Anatolskim. Właśnie, nawiasem mówiąc, wyszedł zbiór utworów chóralnych J. Kozaka “Kwitnij, Ukraino!” ze słowami M. Szałaty (2016). Nic dziwnego, że to właśnie Mychajło Josypowycz napisał także “Hymn Proświty” (2003): Do światła, do nauki, do kultury Prowadzi “Proświta” i wzywa w szeregi: “Jednoczmy się — i zajaśnieje niebo chmurne Od słońca Ukraińskiego Państwa!” W latach 1995—2001 — przewodniczący, następnie — Honorowy przewodniczący “Proświty” drohobyckiej. Temat języka ojczystego — to bodaj najbardziej bolesny, najbardziej niepokojący temat w twórczości Mychajła Szałaty. Zrozumiałe dlaczego: uczony, pedagog i pisarz w jednej osobie zdolny jest przejrzeć tragiczny ukraiński temat “do dna”, stąd — kategorycznie wyważone, mądre i głębokie wnioski: Bez języka ojczystego — co my warci? Sucha źdźbło — dla wiatru dla zabawy… (“Języku ojczysty, słowo ojczyste…”, 1988) …Najwyższego w myślach błagam pokornie: Chroń, o Boże, ukraińską mowę! Imię Pańskie wspominam nie nadaremnie — Przecież rok za rokiem ginie nasza Troja, A zdobywca drapieżny nam dyktuje, Kto nasi zdrajcy, a kto bohaterowie… (“Codzień do ciebie, Ukraino-matko…”, 1970) O, idźcie, słowa moje, na czaty, Nie dajcie iskier zabijać, Żeby nie zagasnąć w ciemności… (“Bywa ciężko w ciemności…”, 1962) Liryczny bohater (czytaj — autor) w pełni uświadamia sobie, “jak wiele waży słowo”, dlatego też stoi nieugięcie i twardo w jego obronie: Największy zaszczyt — swoje rodzime słowo Nieść, jak sztandar, na najludniejsze place. Przecież rodzime słowo zawsze na straży Narodowej i pamięci, i sławy… (“Języku ojczysty, słowo ojczyste…”) Nieobojętny obywatel-poeta uparcie doszukuje się pierwotnej przyczyny nieszczęść, które obsiadły zmęczone ukraińskie serce, i z bólem wzdycha: Rada Najwyższa czy najwyższa zdrada, — Kiedy w niej co drugi — janczar? Jego Wielkanoc — siódmy listopada, Duchowość — obcojęzyczność, bar, łapówka, Brudny “Bulwar” i szlagier “Czo tie nada?”… (“Ukraiński parlamentarzysta czy moskiewski emisariusz?”, 2004) Mychajła Szałatę sprawiedliwie nazywają “oraczem literackiego łanu”. Jego największa duma w dziedzinie literatury pięknej — “Pełne zebranie utworów” Markijana Szaszkewycza, którego Mychajło Josypowycz w przedmowie nazywa “Pierwszym sobornikiem Ukrainy” i o którym może natchnienie opowiadać godzinami. To właśnie on zwrócił potomnym twórcze dziedzictwo Budziciela, oświeciciela, księdza Markijana Szaszkewycza. To właśnie on, Mychajło Szałata, odszukał pierwszy egzemplarz almanachu “Rusałka Dniestrowa” z nieznanymi wcześniej autentycznymi okładkami i faksymile historycznej gramoty z 1424 r. oraz po raz pierwszy wydał “Rusałkę…” współczesną pisownią. W bibliotece Mychajła Josypowycza przechowywane są egzemplarz oryginału “Rusałki Dniestrowej” (1837) i wszystkie osiem dotychczasowych wznowień almanachu, z których trzy należą do niego (Kijów, 1987; Lwów, 2007; Drohobycz, 2012), przy czym wszystkie trzy — z nowo przeprowadzoną pracą tekstologiczną, z nowymi przedmowami. Uporządkował i wydał ze swoimi artykułami wstępnymi i komentarzami wybrane utwory M. Szaszkewycza, I. Wahylewycza, J. Hołowackiego, M. Ustijanowycza, J. Fedkowycza, I. Franki, zbiory “Pieśni ludowe w zapisach Markijana Szaszkewycza”, “Pieśni ludowe w zapisach Iwana Wahylewycza”, “Wieniec dla Markijana Szaszkewycza” (ten ostatni — wspólnie z R. Łubkiwśkym), książkę utworów córki Franki — Hanny Franko-Kluchko — “Dla Ciebie, Tato”. Przy tym niemało utworów ukraińskiej klasyki literackiej, odkrytych
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
