Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Najważniejsze strategiczne

Слово Просвіти, №13 за 2017 рік

Heorhij FILIPCZYK, akademik NAPU, współprzewodniczący organizacji społecznej „Ukraińska alternatywa” Życie społeczne zawsze będzie potrzebować kultury — duchowej, estetycznej, etycznej, obywatelskiej, która opiera się na fundamencie dziedzictwa światowego i narodowego. W takich warunkach ludzkie myśli i czyny będą miały jakościowo inny, szlachetniejszy i bardziej humanitarny charakter. To właśnie wartości kulturowe rodzą i chronią życie, kształtują ideały i sensy życiowe, tworzą miłość do bliźniego, narodu i rodzaju ludzkiego, ojczystej ziemi, przyrody, Ojczyzny. Kultura jest przede wszystkim potrzebna do osobistego samorozwoju jako środka duchowego, intelektualnego i fizycznego stawania się. Potrzeba kultury nie podlega ani czasowi, ani cechom etnicznym czy geograficznym. I hasło światowej wspólnoty, że „każda kultura musi zostać usłyszana” w XXI wieku jest jednym z najbardziej humanistycznych, ponieważ u jego podstaw leży ludzka osobowość i żywotność narodu, który bez kultury nie uformuje silnego państwa, zdrowego i twórczego narodu, szlachetnych mężczyzn i pięknych matek, odważnej i wdzięcznej młodzieży. Tak jak ziemia potrzebuje dobroczynnej wilgoci, tak ludzkość musi nieustannie nasycać się pragnieniem „karmienia się” kulturą, co jest uniwersalną cechą dla wszystkich czasów i narodów w wymiarach ludzkiego bytu. Tylko „kulturalna uprawa” jest w stanie tworzyć duszę narodu, umożliwiając jego przetrwanie, postęp i rozwój. I jak tylko narody, państwa, elity polityczne i wszechmocni władcy stawali na drodze ignorowania wartości i tradycji, a wysokie ideały były zastępowane „gastronomicznymi”, nadchodziły czasy upadku i rozkładu. Bardzo nowocześnie brzmią słowa wypowiedziane ponad 90 lat temu przez wielkiego syna Ukrainy W. Łypynskiego: „Babilon rozłożył się i zginął stary Rzym, dlatego że jego technika materialna przerosła jego moralność społeczną… Zabłądziliśmy w sieciach zewnętrznego postępu i zahamowaliśmy proces etycznego doskonalenia”. Ukraina bez kultury nie może mieć trwałego pozytywnego wizerunku na świecie. Wyniki sondażu przeprowadzonego na zlecenie Instytutu Polityki Światowej przez firmę TNS wśród mieszkańców 8 krajów członkowskich UE: Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Włoch, Holandii, Niemiec, Polski, Francji, Szwecji, pokazują, że u Europejczyków dominuje negatywny obraz Ukrainy, który wiążą z wojną (taką opinię wyraziło 46% mieszkańców krajów UE), Rosją (18%) i biedą (9%), a także kojarzy się ze służbą, zimnem, Kliczką. Europejczycy nie wspomnieli o zjawiskach ze sfery ukraińskiej kultury. Wartości postindustrialnej cywilizacji lub globalnego społeczeństwa stają się przedmiotem ostrych dyskusji i sprzeczności. Znani amerykańscy filozofowie i politolodzy F. Fukuyama i S. Huntington w swoich pracach jeszcze w latach 90. XX wieku („Koniec historii i ostatni człowiek”, 1992 r.; „Zderzenie cywilizacji”, 1993 r.) prognozowali w warunkach liberalnej demokracji albo „koniec historii”, albo potwierdzenie dominacji konfliktu cywilizacji w kontekście koncepcji R. Palmera, który uważał, że jeszcze od 1793 roku wojny między królami kończą się i zaczynają wojny między narodami. Jednak decydującą ideą tych prac jest to, że strategiczną podstawą konfliktów staną się nie tyle tradycyjna ideologia oraz Istnieją zjawiska, ludzie, czyny, idee, które mają zdolność wpływania na istotę żywotności przez wiele pokoleń. „Gdyby Francja — pisał Saint-Simon — nagle straciła 50 pierwszych uczonych, 50 pierwszych artystów, 50 pierwszych fabrykantów i agronomów, to naród stałby się ciałem bez duszy...”. Wspominam to stwierdzenie, rozważając „pedagogikę dobra” Iwana Ziaziuna dla współczesnej ukraińskiej edukacji, która dzisiaj tak potrzebuje wyznawanej przez niego wartości „filozofii serca” oraz wielkich zasad kulturo- i przyrodoodpowiedniości, narodowości. To właśnie „przekazanie i opanowanie przez ukraiński naród wartości kulturowych w ich historycznym rozwoju” stało się dla niego metodologiczną zasadą uczonego i obywatela. gospodarka, a przede wszystkim kultura. Starcie będzie miało miejsce między narodami, nacjami, państwami, które należą do różnych kultur, cywilizacji, które staną się dominującymi czynnikami światowej polityki. Jednak etnokulturowa konfliktowość cywilizacyjna, stając się przyczyną ostrych globalnych i regionalnych sprzeczności, nie może być jedyną cechą, która jest właściwa kulturze. Ważne, aby dla środowisk socjokulturowych zachowywały się jakościowe tendencje tworzenia wysokich wartości duchowych, moralno-etycznych i ideałów, tolerancyjnych norm społecznych i osobistych zachowań. Ponad siedmiomiliardowa wspólnota ludzka dla fizycznego i moralnego przetrwania coraz bardziej będzie potrzebować humanizacji rozwoju potencjału ludzkiego (kapitału), którego udział w strukturze bogactwa narodowego stanowi w przodujących państwach do 80%. W warunkach nieustannego rozwoju technokratycznych modeli społecznych, informatyki, ekonomizacji polityki staje się zrozumiała nagląca potrzeba nieprzerwanego działania nie tylko zasady ludzko-centryzmu, ale i kulturocentryzmu, utwierdzenia humanistycznego ukierunkowania edukacji. Kultura, przede wszystkim narodowa, będzie stawać się podstawą rozwoju człowieka i społeczeństwa, bezpieczeństwa i konkurencyjności nacji i państwa, potężnym czynnikiem kształtowania społeczeństwa obywatelskiego, jego patriotyzmu, państwowości, cywilizacyjnej edukacji. Potrzebna jest obecnie inna, bardziej jakościowa i narodowo zorientowana edukacja, zarówno dla opanowania najnowszej wiedzy, kompetencji, umiejętności, jak i dla humanizacji człowieka i społeczeństwa, etyzacji i estetyzacji w stosunku do żywej i nieożywionej przyrody, wychowania obywatelskości i patriotyczności jednostki. Treść „edukacji kulturalnej” pozostaje nieokreślona i niedoskonała, rozmyta deklaracjami i zamiarami. Niewystarczająco jest mieć tylko zdrowe środowisko pedagogiczne, potrzebne jest przede wszystkim zrozumienie i wola polityczna tych, którzy odpowiadają za materialny i duchowy dobrobyt swoich obywateli, czyli władzy. Musi ona uświadomić sobie i działać zgodnie z fundamentalną prawidłowością, że „państwem-liderem na świecie będzie to, zaznaczał akademik I. Ziazun w „Pedagogice dobra”, które stworzy najbardziej efektywny system szkół, kolegiów, liceów, gimnazjów, aby maksymalnie rozwijać intelektualny i moralno-uczuciowy potencjał swoich obywateli…”. Był on opętany ideą, że Ukraina w przyszłości będzie znajdować się w konstelacji najbardziej rozwiniętych krajów świata, a jej obywatele będą kulturowo niepowtarzalni, duchowo i materialnie zamożni i szczęśliwi. Dlatego wzywał do pewnej wewnętrznej schludności wszystkich tych, którzy mają styczność z edukacją. A polegała ta jakość na tym, aby naukowcy i praktycy „uważnie i skrupulatnie, prawdziwie i sytuacyjnie niezależnie analizowali stan spraw w edukacji, pomagali politykom i rządowi orientować się w światowych postawach wobec edukacji, jej wpływowości na postęp narodowy”. Na poziomie imperatywu było jego przekonanie, że kryzys ekonomiczny, społeczny, duchowy będzie prześladować społeczeństwo dopóty, dopóki nie odnowi się i nie będzie wzrastać poziom edukacji. Przy tym niepokoił go i niski poziom ogólnokształcący ludności, i gwałtowne pogorszenie warunków organizacji i prowadzenia procesu nauczania i wychowania, krytyczne niedofinansowanie bazy materialnej branży edukacyjnej, co doprowadzi do negatywnych zjawisk społecznych. W polu widzenia uczonego i pedagoga znajdowały się wszystkie wrażliwe problemy: od podręcznika, bibliotek, sal gimnastycznych i basenów, wyżywienia, informatyzacji, treści edukacji i do statusu społecznego pedagoga, prestiżu zawodu nauczyciela. Filozoficzność nie przeszkadzała mu wystarczająco emocjonalnie reagować na próby politycznej i resortowej biurokracji nieobiektywnie oceniać stan spraw w dziedzinie edukacji i nauki, a co za tym idzie, i nieprawidłowo określać swoje miejsce w systemie międzynarodowych współrzędnych. 20 lat temu Iwan Ziazun ostrzegał przed niedopuszczalnością i zgubnością dla państwa i społeczeństwa konserwacji skrajnie reakcyjnego podejścia dotyczącego zmniejszenia finansowania budżetowego branży. Taka tendencja, zdaniem uczonego, dotycząca finansowania edukacji i nauki była przede wszystkim zrodzeniem nowego zjawiska społecznego na Ukrainie — utwierdzeniem oligarchatu w sferach gospodarki i polityki, który rozpatrywał te branże jako socjalnie kosztowne i mało produktywne. Niestety, i obecnie w wyższych kręgach władzy zachowuje się ustalony negatywny stosunek do branż, które określają postępowy rozwój narodów i państw. Już w 2017 roku na rozszerzonym posiedzeniu komitetu ds. nauki i edukacji Rady Najwyższej Ukrainy wybrzmiało, że nauka dla rządu jest sferą socjokulturową, a dlatego zwiększać jej finansowanie nie ma potrzeby. Jeden z zastępców komitetu oświadczył: „Ministerstwo Rozwoju Gospodarczego uważa, że nauka w ukraińskim społeczeństwie pełni głównie rolę poznawczą i socjokulturową i dlatego uważamy za konieczne nie zwiększać jej finansowania”. Podobne oświadczenia i stosunek instytucji władzy do nauki i edukacji są kontrproduktywne, nieprofesjonalne i antyobywatelskie, wszak poziom „niewspierania”, na przykład, badań naukowych osiągnął krytyczną granicę. Na te potrzeby wydziela się nie więcej niż 500 mln hrywien, a ogółem na naukę zostanie skierowany w tym roku aż (!) 1 mld hrywien. Dlatego absurdalne i krótkowzroczne są decyzje, kiedy w 2016 roku na potrzeby finansowania 5 politycznych partii parlamentarnych wydzielono z budżetu 391 mln hrywien, a w 2017-tym — 442 mln hrywien. Finansowanie nauki stanowi zaledwie 0,16% PKB (2016 r. 0,2%, 1996 r. — 0,6%), chociaż w większości krajów, które odpowiedzialnie odnoszą się do swojej przyszłości, ten wskaźnik sięga 3—7%. Jakikolwiek uniwersytet średniego poziomu w krajach rozwiniętych ma większy budżet naukowy niż Ukraina dla całej branży. Znamienne, że takie podejścia zasady rezydualnej na poziomie podejmowania decyzji politycznych na Ukrainie zachowują się i w czasach wojny, i w okresach pokoju. Chociaż przykład Izraela, który wojuje nie jeden rok, zaświadcza, że wydzielanie corocznie na naukę około 4% PKB — to jest i perspektywa rozwoju innowacyjnej, wysokotechnologicznej gospodarki; i wzmocnienie bezpieczeństwa narodowego; i wzrost kapitału ludzkiego w udziale bogactwa narodowego; i podniesienie jakości życia Człowieka. Dla obiektywnej oceny realnego stanu, w którym znalazła się branża, można przytoczyć taki przykład. Roczny budżet tylko jednego laboratorium fizyki stosowanej Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa (USA), 17-go w rankingu „szanghajskim”, to ponad 1 mld dolarów, co przewyższa pięciokrotnie wydatki na całą sferę naukowo-techniczną Ukrainy. Niestety, wykształcenie, wychowanie, uczoność nie stały się dla ukraińskiego państwa ani kategoriami politycznymi, ani ekonomicznymi, ani etycznymi. Jeśli w 2016 roku średnia pensja w kraju wynosiła 5188 hrywien, to wśród pracowników naukowych — 4352 hrywny. Pełnowartościowy status społeczny naukowca, nauczyciela, sprzeczność ich roli zawodowej, społecznej i politycznej jest tym znaczącym problemem, bez rozwiązania którego nie do pomyślenia jest udany rozwój państwa, nacji politycznej jako konkurencyjnego podmiotu we wspólnocie światowej. Tak się stało, że 25-letni jubileusz odnowienia ukraińskiej państwowości zbiegł się ze 140-leciem dojścia do władzy politycznej niemieckiego kanclerza O. Bismarcka, który w warunkach rozdrobnienia, słabości narodowej, przygotowawszy w 1866 roku Konstytucję Północnoniemiecką, która stała się Konstytucją zjednoczonych Niemiec, oświadczył: „Dajcie mi dwa tysiące nauczycieli, a zbuduję silne Niemcy”, podkreślając, że „wojny wygrywają nie generałowie, wojny wygrywają szkolni nauczyciele i proboszczowie parafialni”. To przykład uświadomienia roli edukacji w kształtowaniu narodowo świadomego obywatela w rozwoju państwa. Stawały się one najwyższymi wartościami nacji. Przejmowały się nimi wszystkie jej „przednie szeregi” — władza, politycy, dowódcy wojskowi, poeci, filozofowie i artyści. Na ponad pół wieku (1808 r.) przed tym inny wielki Niemiec — filozof J. Fichte w swoim słynnym „Przemówieniu do narodu niemieckiego” nakreślił główną siłę niemieckiej jedności jako najważniejszego pozapolitycznego instrumentu konsolidacji — język niemiecki. W wyniku najazdu napoleońskiego, kiedy utracono suwerenność, granice państwowe, rzeczywistość prawną i konstytucję, wtedy język niemiecki stawał się wielką siłą i tworzył „granice ciała politycznego” nacji. Europejski myśliciel nawet klasyfikował narody, które mówią w „ojczystym” i „obcym” języku, używając równoważnych synonimów „żywych” i „martwych” narodów. Rzeczywiście, ten, kto pozbywa się (czasami nawet samo-organizuje „dobrowolną denacjonalizację”) swojego języka i przyjmuje obcy, to jemu, odpowiednio, narzuca się postrzeganie obcego świata, światopoglądu, wykształcenia. Taki naród otrzymuje martwą historię, tracąc pamięć narodową, pisaną przez politycznych, „naukowych” i „duchowych” przybłędów. Dochodzi do katastroficznego zmniejszenia narodowego dorobku kulturowego, związanego z utratą nosicieli języka ojczystego. Historia po raz kolejny przekonuje, że w obcym języku (zdobywcy, okupanta, agresora) niemożliwy jest rozwój nowych wartości kultury narodowej w sztuce, literaturze, muzyce, poezji, filozofii, etyce i polityce. Język-macocha nie wzbudza życia, ponieważ gubi się jego uczuciowość, symbolika, kod genetyczny istnienia narodu. Ponad ćwierć wieku minęło od czasu odnowionej ukraińskiej państwowości jako najwyższej wartości, a nagłośniony problem dla Narodu Ukraińskiego pozostaje niezwykle wrażliwy i aktualny. Przede wszystkim należy zaprzestać działania nikczemnej Ustawy Ukrainy „O zasadach państwowej polityki językowej” („ustawa Ka-Ka”), która zignorowała normy Konstytucji Ukrainy (art. 10), decyzję Sądu Konstytucyjnego z 1999 r. o statusie państwowego języka ukraińskiego. Język edukacji wbrew interesom narodowym nie może i nadal być określany artykułem 20 wspomnianego wyżej aktu, który niszczy jedność państwową, polityczną, duchową, tożsamość narodową. Ważne: a) uchwalić nową ustawę Ukrainy „O ukraińskim języku państwowym”, która skonsoliduje społeczeństwo i wzmocni ukraińską państwowość, jakościowo zmieni całą edukacyjną i naukowo-techniczną politykę językową; b) udoskonalić i wzmocnić naukę państwowego języka ukraińskiego w szkołach, gdzie uczą się dzieci mniejszości narodowych, aktywnie wykorzystywać system pogłębionej nauki przez nie języka ukraińskiego oraz

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn