Strona · s. 12strona oryginału ↗
Mykoła Witalijowycz Łysenko. Krąg twórczy…
Слово Просвіти, №13 за 2017 рік
Dzisiaj, ogarnąwszy myślą i uczuciami swoje wielkie życie twórcze, a po prostu przeżywszy długie lata, pytam siebie: czy może Człowiek sam siebie stworzyć bez wizualnego, zmysłowego, plastycznego społeczeństwa? Nawet jeśli jesteś osobą introwertyczną, zamkniętą w swojej psychofizyce? Jedno jest pewne: punkt oparcia w sobie — intelektualny, emocjonalny, mądry — można znaleźć, czytając życie Człowieka, któremu wierzysz, w którego talent wierzysz… Mykoła Witalijowycz Łysenko… „Przysłuchując się głosom poszczególnych wielkich ludzi, od których dzielą nas całe stulecia, w ich głosach słyszymy daleki, złożony szum całego narodu, społeczeństwa, do którego należeli, wśród którego żyli i działali w tamtych odległych czasach” — z takimi myślami zwracał się do nas P. Saksagański. (Saksagański P. Myśli o teatrze. Kijów: „Mystectwo”, 1955). Ten artykuł to szkice do rozważań na temat profesjonalizmu, jaki posiadali działacze ukraińskiej kultury końca XIX – początku XX wieku, doskonałej znajomości przez nich historii narodu, twórczości ludowej, języka, miłości do słowa, pieśni ukraińskiej, szacunku do ziemi, na której żyli, po której chodzili, dotykając oczami rozgwieżdżonego nieba i mając w duszy kantowskie prawo moralne.
Łarysa KADYROWA, artystka ludowa Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, profesor NMAU
Zapraszam wszystkich na spacer kijowską ulicą Panasa Saksagańskiego (w przeszłości Mariińsko-Błahowieszczeńską) do Muzeum Wybitnych Działaczy Ukraińskiej Kultury, gdzie mieszkali M. Starycki, M. Łysenko, Kosaczowie, na ulicę Pańkiwską — Drahomanowie, Hruszewscy, a za rogiem, w dół ulicą W. Wasylkowską — M. Zańkowecka. Był to prawdziwy ośrodek ukraińskości — Ukraiński Parnas, który żył, według słów Alberta Camusa, w nieustannym napiętym związku między smutkiem a pięknem, między miłością a szaleńczą twórczością, między nieznośną samotnością a bogactwem ludzkim, między odmową a zgodą. J. Goethe zauważał: „Kto chce poznać poetę, musi odwiedzić jego kraj”. W muzeum Mykoły Łysenki znajdują się unikalne eksponaty z archiwum twórczego Łysenki: fotografie, pamiątki, inkrustowana masą perłową batuta dyrygencka, czerwona kitajka, którą przykryto trumnę kompozytora, kolekcje ukraińskich ludowych instrumentów muzycznych, zebranych przez kompozytora, odrestaurowany fortepian Blüthner, który należał do Łysenki… Tutaj M. Łysenko mieszkał od 1894 roku aż do śmierci w 1912 roku. W tym mieszkaniu kompozytor pracował nad swoimi operami „Taras Bulba”, „Eneida”, „Nokturn”… M. Łysenko wzbogacił niemal wszystkie gatunki ukraińskiej muzyki, stał się autorem utworu chóralnego „Boże, wielki, jedyny”, duchowego hymnu Ukrainy, autorem lirycznego hymnu zakochanych „Kiedy rozstają się dwoje” (słowa H. Heinego). Naszą dumą jest twórczość sławnej Sołomii Kruszelnickiej, której 145. rocznicę urodzin obchodzimy w tym roku. Po ukończeniu Konserwatorium Lwowskiego Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego S. Kruszelnicka występowała w teatrach operowych Europy i świata — Warszawy, Petersburga, Paryża, Neapolu, Genui, Mediolanu… Warszawa, 30.03.1899 r., Sołomija Kruszelnicka pisze do M. W. Łysenki: „Kochany ojcze! Dostałam Wasze pieśni, które łaskawie przywiózł mi p. Jabłonowski, i serdecznie Wam dziękuję za nie! Przy najbliższej okazji zaśpiewam je gdzieś na koncercie”. (Chodzi o rękopisy trzech romansów: „Wierzę w piękno”, „Czyż tylko różom kwitnąć?” do słów Dniprowej Czajki i „Nie zapomnij młodych dni” do słów Iwana Franki). (Kruszelnicka S. Materiały. Korespondencja. cz. II, Kijów, „Muzyczna Ukraina”, 1979, s. 366). Rok 1882. Jelizawetgrad. Otwarcie pierwszego ukraińskiego profesjonalnego teatru, założonego przez M. Kropywnyckiego. „Natalka Połtawka” Iwana Kotlarewskiego. Mykoła Witalijowycz sam mówił: „Ułożyłem i uporządkowałem klawir, uzupełniłem utwór rozbudowaną uwerturą i stworzyłem klawir fortepianowy”. W operze brzmi kilka kompozycji muzycznych autora sztuki — Iwana Kotlarewskiego, a także pieśń Marusi Czuraj „Wieją wiatry”. W roli Natalki debiutuje Marija Zańkowecka. W pierwszym akcie pogubiła wiadra na scenie, w przerwie straciła przytomność, ale drugi akt prowadziła pewnie i głęboko pod względem myśli, uczucia… Po spektaklu do Zańkoweckiej podszedł reżyser przedstawienia Marko Łukycz Kropywnycki, zdjął ze swojej ręki pierścień z turkusem i, zakładając go na palec Marii, powiedział: „Zaręczam cię ze sceną, Marusiu”. To było pierwsze spotkanie Marii Zańkoweckiej z muzyką Mykoły Witalijowycza. Rok 1883. Mykoła Sadowski (Mykoła Tobilewycz) pisze list do Marii Zańkoweckiej: „Wielce szanowny przyjacielu Mario Kostiantyniwno! Oto niedawno wysłałem do Was list telegraficznie, w którym pytałem, jak Wasze drogie dla ukraińskiej sceny zdrówko? Byłem w Kijowie, to mnie niektórzy pytali o Was, nawet sam Łysenko, chcieli prosić, żebyście śpiewali w koncercie Łysenki”. Śpiewali we troje: Mychajło Starycki (brat, przyjaciel, twórczy towarzysz M. Łysenki), Marija Zańkowecka oraz Mykoła Łysenko. Rok 1903. To był ostatni przyjazd M. Staryckiego do rodzinnych Kliszczyniec (rodzinne gniazdo zostało sprzedane wraz z całym wyposażeniem, meblami w celu wsparcia ukraińskiego teatru). Według przekazów mieszkanki wsi Ludmyły Charczenko, był to niedzielny wieczór, a świadkowie widzieli, jak z góry zjeżdżała bryczka, w której siedzieli M. Starycki, M. Zańkowecka oraz M. Łysenko. Rozpoczął się koncert. Brzmiała pieśń „Noc taka księżycowa”. My dzisiaj myślimy, że to pieśń ludowa, ale ten wiersz „Wyzwanie” Staryckiego, który zaczyna się słowami „Noc taka, Panie, gwiaździsta, jasna”, do muzyki ułożył M. Łysenko. Rok 1903. W Połtawie otwierano pomnik I. P. Kotlarewskiemu. M. W. Łysenko przyjechał z chórem i trafił do kręgu swoich szczerych przyjaciół: Panasa Myrnego, Mychajła Kociubynskiego, Łesi Ukrainki, Hryhorija Markewycza, Mychajła Staryckiego, Chrystyny Alczewskiej, Mykoły Arkasa, Dmytra Bahalija, Serhija Jefremowa, Leonida Żebuniowa, Nadiji Kybałczycz, Mychajła Komarowa, Musija Kononenki, Mykoły Łahodynskiego, Ołeksandra Olesia, Oleny Pcziłki, Wasyla Simowycza, Wasyla Stefanyka, Kyryła Studynskiego, Juliana Romanczuka, Teofila Hruszkewycza, Jewhena Łewyckiego, Myrona Korduby, Lewa Łopatynskiego, Mychajła Hubczaka, Lesia Kulczyckiego i innych. Olena Pcziłka na otwarciu pomnika wystąpiła w języku ukraińskim, naruszając tym samym ustanowiony przez władze carskie kategoryczny zakaz. Potem
Mykoła Witalijowycz ustawił chór, który zaśpiewał „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”… Długo brzmiały owacje, długo ściskał dłoń Łysenki Panas Myrny… I znów żyła na scenie „Natalka Połtawka”… A na kilka dni przed odsłonięciem pomnika I. Kotlarewskiego — w sierpniu 1903 r., zwracając się do M. Sadowskiego w sprawie urządzenia koncertu, Mykoła Łysenko zakończył list frazą, która właściwie jest credo całego ich towarzystwa: „Trzeba wspólnymi środkami osiągnąć ogólny efekt. Róbmyż dla matki!” 1893 rok. Odessa. Premiera ostatniej redakcji „Damy pikowej”. Obecni P. Czajkowski, M. Zańkowecka i M. Sadowski. Mówili o M. Łysence. Czajkowski opowiadał, że przyjeżdżał do Kijowa na premierę „Tarasa Bulby” Łysenki. „Potężna opera. Świętem dla mnie było pierwsze przedstawienie opery „Dama pikowa” w Kijowie. Wtedy zaprzyjaźniłem się z Łysenką” — powiedział P. Czajkowski, a potem usiadł do fortepianu i zagrał: „Oj u poli try krynyczeńky…”. Wtórowali mu M. Zańkowecka i M. Sadowski. (Pilhuł I. Marija Zańkowećka. Wydawnictwo „Radianśkyj pysmennyk”. K., s. 209, 1978). Czajkowski oglądał spektakl „Beztalanna” Iwana Karpenki-Karego, gdzie rolę Sofii odgrywała Marija Kostiantyniwna. Kompozytor wyszedł na scenę i uroczyście wręczył aktorce wieniec, na którym były następujące słowa: „M. K. Zańkoweckiej — nieśmiertelnej od śmiertelnego”. Do nikogo innego z koryfeuszy ukraińskiego teatru nie odnosił się Łysenko tak czule, jak do Zańkoweckiej. Znane są tylko 2 listy kompozytora do aktorki: „Serduszko bezcenne Marijo Kostiantyniwno!.. odwiedzałem Panią w niedzielę, kiedy Pani wyfrunęła jak ptaszyna. Tylko pokiwałem głową, zagrałem z żalu i pojechałem. Myślę, żeby do Pani w gości z dziatkami przybyć. Rączki całuję i artystyczny pocałunek daruję. Wasz M. Łysenko. 22 lipca 1889”. I jeszcze — „Ukochana moja beztalanna! Jak usłyszałem, że Pani, moja jaskółeczko, miała u nas w Kijowie grać, to serce drgnęło. Poruszył się lud, ożyły nadzieje, zagrało, zabiło słoneczko w oczach. Aż mówił pan, kożuch dam… Pani nawet nie zauważa, jaki błąd Pani popełnia. Wiele, wiele z czym należałoby się poświęcić, żeby w Kijowie choć dwa razy pogastrować. Wszystkich skutków i nie przewidzisz, jakie mogłyby wypaść z tego. Czyżbyśmy tak i nie zobaczyli się? …Tak czy inaczej ściskam Panią szczerze wraz z Olgą A[ntoniwną] i dziatkami. Szczery na wieki dla Pani M. Łysenko. 10 września 1891 r.”. Maksym Rylski, poeta, teatrolog pisał: Ogniem, pragnieniem, porywem Ona serca paliła wszystkim; Cierpienie grając, cierpieniem Sama była ona żywym. I ręce Czechowa i Tołstoja Błogosławiły jej drogę, I Myrny głowę chylił Błogosławiąc przed nią, I Łysenko ją kochał Śpiewno-czułą duszą… (Rylski M. Pro mystectwo. K., Państwowe wydawnictwo sztuk pięknych i literatury muzycznej, 1962, s. 99) I Łysenko ją kochał… Dzisiaj w posiadłości M. Zańkoweckiej w Zańkach (stąd też pseudonim Marii Adasowskiej — Zańkowecka) znajduje się fortepian, który aktorce podarował M. Łysenko, sprowadzając go z Paryża, gdzie stał na wystawie. Mykoła Witalijowycz wydał 7 zeszytów pieśni ludowych, opracowanych na fortepian, łącznie około 600. „Folklor — to samo życie” — pisał kompozytor w jednym z listów do Filareta Kołessy. Ponad 80 utworów wokalno-chóralnych różnych gatunków napisanych jest do słów Tarasa Szewczenki. Maksym Rylski w swoim szkicu o Zańkoweckiej wspominał: „Mówią zresztą, że kiedy wykonywała na koncertach pieśń Łysenki do słów Szewczenki „Nie wrócił z wyprawy huzar-moskal…”, to widzowie dosłownie szlochali…” Zaznaczają, że w tytule tego utworu był napis: „Dedykuję wielkiej ukraińskiej artystce M. K. Zańkoweckiej”. Kozacki sentyment był główny w życiu i twórczości Mykoły Witalijowycza, ponieważ on sam należał do dawnego rodu. Szlachecki herb Łysenków — skrzyżowane szabla i strzała na złotej tarczy, zwieńczonej hełmem z koroną i trzema strusimi piórami. Według rodzinnej legendy, ród ich wywodzi się od zaporoskiego kozaka Wowhury-Łysa. Właśnie teraz czas zwrócić się do myśli Chrysti Oleksejiwny Ałczewskiej (charkowskiej opiekunki ukraińskości, którą poeta Ołeksandr Ołeś sławił jako „samozapartą i niestrudzoną pracownicę oświaty”, a M. W. Łysenko podkreślił przebyty przez Ałczewską chwalebny szlak „nieustannej pracy dla oświaty ludowej”) i podać obszerny cytat z jej artykułu „Pozycje obywateli-uczonych i doświadczenie życia”, którego rękopis przechowywany jest w Dziale zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy (f. 36, nr 33): „Ukraińcy jeszcze dostatecznie nie nauczyli się szanować swoich działaczy. Jakaś lekkomyślność prześwituje czasem wśród naszych rodaków, kiedy rozmowa idzie o to, żeby zagłębić się w pytanie o znaczenie określonej działalności w tych czy innych okolicznościach, jak gdyby działalność powinna być brana pod uwagę oddzielnie od jej otoczenia, niezależnie od różnych historycznych uwarunkowań, całkowicie bezwzględnie, jako coś istniejącego samodzielnie i podległego ocenie tylko według stopnia produkcyjności. Wszystkim nam znane są sławne ukraińskie imiona, ale my dlatego nie umiemy widocznie wynieść ich i przed naszym narodem, i nad sąsiadami swoimi, że zapominamy o tym, na jakim tle rozwijała się ta działalność, obok jakich ciemnych zjawisk rozkwitała ona, jakich wysiłków kosztowała ona jednostki nasze. My w większości przyjmujemy ją jako coś należnego nam naturalnie, coś oczywistego, i… obojętnie nam bywa do tego, jak ta działalność historycznie powstała, w czym jej przewaga nad podobnąż pod względem produkcyjności, ale w innych okolicznościach prowadzoną działalnością, — sąsiedzką, powiedzmy, czy przed pracą cudzoziemców… My, niestety, nie chcemy w większości porównywać z ciemnością nocy i w zależności od niej jasności cudownych gwiazd, my do nich przywykliśmy… I dlatego że to wszystko — tak, dlatego — mówimy — nie mamy w nas do siebie często szacunku, nie ma czci narodowej, narodowego szacunku do samego siebie”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
