Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Oles Honczar między wolnością twórczą a totalitarnym schematem

Слово Просвіти, №13 за 2018 рік

Mykoła STEPANENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, rektor Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. H. Korolenki, członek NSŻU, członek NSPU, Połtawa „O. Honczar — mędrzec, z usposobienia duszy filozof. Powinien być pisarzem, a może nim jest, ale nie teraz. »Myślcie o wzniosłym«, »Strzeżcie soborów waszych dusz« — to krzyk na pustyni, filozofowie zawsze byli pustelnikami”. Tak o Ołesiu Honczarze powiedział wielki ukraiński prawdomówca Hryhir Tiutiunnyk. Spierać się z tym mistrzem słowa raczej nikt się nie odważy, bo sięgnąć jego szczytów w dziedzinie małej prozy nikomu jeszcze się nie udało i pewnie nie uda. A jednak na Ołesia Honczara, o którym właśnie przytoczono to wspaniałe słowo, wyrażone przez jego rodaka, który w takich sprawach, jako krytyk, „rzadko się mylił” [7 września 1993]1, spadają wyraźne ataki, i to z różnych stron, od różnych ludzi. Pisarza oskarża się o liczne grzechy: służył władzy, przyjmował od niej nagrody, piastował wysokie stanowiska, wreszcie nie znalazł się w łagrach GUŁagu razem z Lewkiem Łukianenką, Wasylem Stusem, Iwanem Switłycznym, Jewhenem Swerstiukiem i innymi ukraińskimi dostojnikami, nie opuścił Ukrainy na znak protestu i nie wyjechał za granicę razem z Mykołą Rudenką, Piotrem Hryhorenką, Nadiją Switłyczną i innymi, którym w swoim czasie przypadł los emigranta. Krytycy starają się udowodnić, że Honczar jest gościem z przeszłości, że jego powieści, opowiadania, nowele, publicystyka dotyczą nie dnia dzisiejszego, lecz dnia minionego, że są przesiąknięte komunistyczną retoryką, że artysta rzekomo zniekształcał rzeczywistość historyczną, dostosowując ją do ówczesnej ideologii. Jednym słowem, Ołesь Honczar to wielki grzesznik, o którym należy zapomnieć lub przynajmniej nie aktualizować jego twórczości, nie uczyć jej w szkole (niech pokryje się kurzem zapomnienia), stopniowo usuwać dorobek pisarza z przestrzeni literacko-artystycznej. Bezgrzesznych na tym świecie nie było i nie będzie. To prawda. Ale prawdą jest też i to, że wszystko poznaje się w porównaniu. Są grzechy nie do odpuszczenia i do odpuszczenia, wymuszone i niewymuszone. Przy okazji, dobrze to potwierdza sam Ołeś Honczar, oceniając talent literacki Hryhorija Tiutiunnyka w takim kontekście pisarskim: „Był Janowski i był Sobko. Był Hryhir Tiutiunnyk i był grafoman Chorunżyj” [2 grudnia 1994] i radząc autorom pięciotomowej „Historii literatury ukraińskiej”, by koniecznie wyróżniali spośród wielkiej armii artystów słowa ludzi twórczych, utalentowanych, a także pustosłownych gadułów, zaciekłych ortodoksów, i nie zaganiali całego procesu literackiego w jakieś sztucznie sklecone ramy. Tak więc w literaturze ukraińskiej byli Ołeksandr Korniejczuk, Lubomyr Dmyterko, był krytyk literacki Mykoła Szamota, a był i pozostaje Ołeś Honczar ze swoimi „Troncią”, „Soborem”, „Twoją gwiazdą”, pełnymi pasji publicystycznymi apelami w obronie języka ukraińskiego, kultury, bohaterskiej przeszłości i trudnej teraźniejszości. Jeśli nie zważać na przytoczoną wyżej sentencję o poznawaniu wszystkiego w porównaniu, a działać według zasady „wszystko i wszyscy”, to w naszym duchowym świecie nie będzie Pawła Tyczyny z jego genialnymi „Słonecznymi klarnetami”, bo do niego należy także „Partia prowadzi”, nie będzie Maksyma Rylskiego z jego „Różami i winogronem”, „Podróżą w młodość”, bo jest on autorem słów „Pieśni o Stalinie”, podobnie jak nie będzie kompozytora Lewka Rewuckiego, który napisał muzykę do poezji o „Słowie Stalina między nami, Woli Stalina nad nami!”, nie będzie encyklopedysty i poety Mykoły Bażana z jego „Umańskimi wspomnieniami”, ponieważ choć nie z własnej woli, to jednak wielbił człowieka-kata, który „stoi w zorenosnym Kremlu” i podaje się za „wielkiego towarzysza, Wodza i najbliższego ukochanego przyjaciela”. Można przytoczyć i inne przykłady, włączając Ołeksandra Dowżenkę z jego filmografią — „Ziemią” i „Aerogradem” — oraz wiele innych znakomitych postaci, bez których niewyobrażalna jest przeszłość, teraźniejszość i przyszłość naszej kultury. Ołesio Hončar jasno uświadamiał sobie swoją misję w życiu, zawsze wyznając zasadę sprawiedliwości, uczciwości, dobroci. Na los artysty spadły ciężkie próby, ale jego „sam Bóg … zachował, aby … jeszcze pożył na tym białym świecie, aby mógł coś dobrego zrobić dla swojego narodu” [15 grudnia 1980]. Pisarz niemal stale doświadczał „ucisku w tysiąc atmosfer” [1 maja 1968]; jak sam się wyraził, „w wiecznym przeciwstawianiu się… minęło jego życie” [11 kwietnia 1993]. W dziennikach Hončara obficie rozsiane są pełne goryczy wyznania w rodzaju: „Wyczerpany do utraty sił, boli dusza. Zmęczyłem się życiem. I znów nachodzą wątpliwości: czy komuś potrzebny jest twój codzienny wysiłek, twój niepokój, twój ból?” [1 lutego 1990]. Siebie samego artysta porównuje do ptaka, który ma podcięte skrzydło, ale musi lecieć. „I będę leciał — zapewnia pisarz — ku tym zaobrzeżnym wyryjom, będę leciał, bracia, dopóki starczy sił!” [5 grudnia 1989]. I dotrzymał on tego słowa, wzniósł się na wysokość, która poddawała się tylko nielicznym, udowodnił, że „nie należy do «prawnuków podłych», a ma «prawo… bez wstydu, z czystym sumieniem spojrzeć w mężne oczy Tarasa»” [9 marca 1995]. Zrozumieć ból duszy, rozwikłać pragnienia, pojąć niepokoje, nadzieje Ołesia Hončara, odeprzeć „nietabiorowe” oskarżenia, które mu się dziś zarzuca, pomoże przede wszystkim ta obszerna, ale właśnie dlatego stosowna notatka dziennikowa, datowana już na odległy 13 grudnia 1978 roku: „Ukraińców ze względu na charakter można by podzielić zasadniczo na dwie kategorie: mamy «gatunek chytrych» i «gatunek prostodusznych». Pierwsi — to ci unterowie, którzy niegdyś podtrzymywali imperium, dostarczali kadr pysznych stróżów porządku, a w razie potrzeby potrafili niezrównanie się przymilać, stawali przed panami cichutcy, bogobojni, a w nasze czasy — dziekani: opanowali sztukę duszenia poduszką, jak cielęta podlizują się jakiemuś ojcu pod jego protekcyjną rękę, która kogoś odsunie, a cielęciu smirnenkiemu cycek da…. Drugi typ — to ci prostoduszni, otwarci charaktery, ukształtowani przez wyprawy, kozacką stepową wolność, życie we wspólnocie, opiewanej przez Gogola; pozwalają sobie na luksus życia swobodnie, nie są osłonięci pancerzem obłudy i służalczości oraz intrygi, i przez to częściej dosięgają ich zatrute strzały, od których giną po rycersku, na polu bitwy… Niektórzy uważają, że chytrość, skrytość, umiejętność przypodobania się — to wszystko przejawy rozumu i że «gatunek chytrych» jest żywotniejszy, nawet mądrzejszy, a jednak mnie bardziej przypadają do serca te jakby lekkomyślne śmiałki, prostolinijni, otwarci, których widziałem na froncie, którzy niosą w sobie jakąś wesołą sokolość — o nich najpierw chce się pisać!..” Wyrażone pragnienie jest naturalne, bo według wszystkich aksjologicznych parametrów, które dotyczą twórczego wyczynu, postawy obywatelskiej, Ołesio Terentijowycz — wśród „prostodusznych, otwartych charakterów” nie nosił pancerza obłudy, służalczości, intrygi, i jego często jeszcze za życia dosięgały zatrute strzały, i, jakkolwiek dziwnie, po odejściu w lepsze światy te strzały wciąż zmierzają w jego stronę. Także druga kategoria — „prostodusznych, otwartych charakterów” — według wyważonej wersji Hončara jest dość niejednorodna. W dziennikach te „charaktery” zostały podzielone na tych, którzy znaleźli się w więzieniach, obozach, i na tych, którym dano wolność, to znaczy Ukraina miała „godnych, którzy przez lata byli dyskryminowani, doświadczali prześladowań czy to po tamtej, czy po tej stronie koncentracyjnych drutów” [9 marca 1992]. Hončar mógł znaleźć się w obozach-gułagach. Los dość często w różnych okresach życia doświadczał go i nie raz znajdował się o krok od nieszczęścia. Przypomnijmy choćby, jak młodemu autorowi noweli „Modry Kamień” podstawiono kryminalny artykuł: „małżeństwo z cudzoziemką (choć o małżeństwie nie było mowy) traktowane jest jako … zdrada ojczyzny” [11 kwietnia 1993]. A „na obwodowej naradzie twórczej młodzieży sekretarz obkomu Dunajow w swoim referacie przylepił… studentowi” — Ołesiowi Hončarowi — „straszliwą etykietkę «burżuazyjnego nacjonalisty»” [tamże]. „Dziwne — zanotowuje Ołesio Terentijowycz w dziennikach po 47 latach (11 kwietnia 1993 roku) — dlaczego KGB wtedy się do mnie nie przyczepiło, mając taki publiczny donos…” [tamże]. Można jedynie sobie wyobrazić, mówi w swoich wspomnieniach o dramatycznym dla Hončara roku 1946 jego wieloletni dniepropetrowski przyjaciel Serhij Zawhorodnij, czego domagałby się śledczy KGB „od trybunału wobec Ołesia Hončara” [tamże]. Zrozumiałe, że to okrutne szkalowanie wytrąciło z równowagi początkującego powieściopisarza. „Wychodzę w świat z piętnem na czole — informuje on 2 września 1946 roku w liście do przyjaciela Wasyla Bereżnego. — Jakkolwiek by było, jestem sparaliżowany… Ten cios był dla mnie tak ciężki, że przyszedł zza pleców, nigdy się go nie spodziewałem”. A jak kampania antysoborowa była dla autora «Soboru» ciężka! Wtedy terytorium Hončara «po tej stronie drutu» się zwężało, a z bliska, tuż za plecami dyszało terytorium «po tamtej stronie drutu». Argumentowym potwierdzeniem powyższego są zeznania byłego pierwszego sekretarza KC Komunistycznej Partii Ukrainy Petra Szelesta: „Nasi wtedy napadali na mnie z całych sił, wciąż domagali się waszej krwi. Szczególnie szalały Gruszecki, Wacz­enko i ten obecny (imienia Wie-Wie [Wołodymyra Szczerbyckiego. — M. S.] on unika wymieniania). Jednym głosem żądali: «Wyprowadzić go z KC, nie wybierać na zjazd do Moskwy!» (Co też zostało zrobione na XXIII). «Odwołać z deputowanych!» (Ja o tym nie wiedziałem). Chodziło nawet o to, żeby urządzić proces, osądzić «za oszczerstwo na istniejący ustrój» i «do Mordowii go, do obozów koncentracyjnych!..»” [6 kwietnia 1989]. Sam Ołesio Hončar nie kryje tego, że «nie rwał się na gułagowe prycze» [8 marca 1995], wyjaśniając to tym, że za nim już były «hitlerowskie obozy koncentracyjne (w Biełgorodzie i Charkowie latem 1942-go)» [tamże], gdzie on «z tysiącami jeńców ginął» [25 czerwca 1995], a «doświadczenia jednych obozów na ludzkie życie w zupełności wystarcza, by zrozumieć, co i jak…» [tamże]. Artyście było «trudno, boleśnie» wspominać «o tych szatańskich bitwach na Biełgorodczyźnie. O odwrocie, gdy chciało się umrzeć. O niewoli. O upadku iluzji, które rozwiał obóz koncentracyjny, ową piekielną Zimną Górę» [21 sierpnia 1967]. Jeszcze wiele lat po zwycięstwie dręczyły go wspomnienia o «wojnie, okopach, obozie koncentracyjnym Zimnej Góry» [22 lutego 1976], «gdy znalazł się w otchłani na krawędzi», gdzie «nie było wody, nie było cienia, był tylko obozowy drut lata 1942-go i palące słońce, które bezlitośnie paliło przez cały dzień» nad jeńcami, i «wszystko inne, co zwało się koszmarem frontów» [11 kwietnia 1989]. Według wersji dziennikowej konsekwentnie odtwarzane są wydarzenia związane z pobytem Ołesia Hončara w niemieckiej niewoli. Pierwsza notatka o «tej cierpiętniczej odysei» [22 lutego 1988] datowana jest na czerwiec 1943 roku. Jej treść — świeże wspomnienie o «dziewiątym kręgu Dantejskiego piekła» [tamże], o tym, jak niewolnicy «stali całymi dniami w lipcowym upale — w kolejce po pół litra wody! To była norma na cały dzień», jak jedli «śmierdzącą breję z robaczywym serem». Później pojawiały się zwierzenia, w których mowa była o «niewiadomości za kolczastym drutem obozu» [22 października 1975], na którą trzeba było z taką niecierpliwością czekać, o «obozowej makuchy» [15 grudnia 1980], o tym samym «Biełgorodzie latem 1942-go… i nieznośnym upale», «jak na Saharze», o «tysiącach i tysiącach … w obozie za kolczastym drutem» oraz o «losie… jeńca — nieznanym» [6 marca 1986]. Ołesio Hončar słusznie stwierdza, opierając się na własnym doświadczeniu, że przebywanie w niewoli psychicznie traumatyzuje każdego człowieka — jednego bardziej, drugiego mniej. «Stać się niczym, stać się nieludziem (choćby na jakiś czas)» — podkreśla on — nie może minąć bez śladu, to niezmiennie wkracza w nasze istnienie i boleśnie redaguje «je do końca twoich dni» [23 stycznia 1972]. Przykre jedynie, że uniknąć tego okrucieństwa ludzkość nie może — to kolejny wniosek Ołesia Terentijowycza — ponieważ «wolność i tyrania chodzą po świecie objęte. Są nierozłączne, są międzynarodowe. Jak dzień i noc» [tamże]. Ciężkie przeżycia nie minęły bez śladu. «Niemiecka niewola, Zimna Góra — zauważa autor dzienników — nadszarpnęły zdrowie, ograniczyły moje możliwości» [31 maja 1990]. Jednak, jakkolwiek paradoksalnie, właśnie wojna oraz wiek odegrały także pozytywną rolę w biografii Hončara: nie znalazł się wśród tych, którym los przygotował nieludzkie «uniwersytety mordowskie». «Gdyby nie wojna — prognozuje Ołesio Terentijowycz — gdybym był młodszy — mnie oczywiście też nie uniknąłbym Mordowii czy Kołymy» [tamże]. Pisarz znalazłby się obok swojego przyjaciela-poety Leonida Łupana, który został «skazany w sfabrykowanej sprawie (oczywiście za «nacjonalizm») i zginął… w obozach NKWD gdzieś w Karelii» [29 listopada 1991]. Uratowało to, że wierny towarzysz, charkowski jednomyślnik «nie wygadał się śledczym», zniszczył listy przed aresztowaniem [tamże]. Gdyby tak się nie stało, nie minąłby «tych karelskich obozów» [tamże] i Ołesia, sięgnęłaby bezlitosna ręka enkawudzistów także i po niego. Frontowe drogi Ołesia Hončara są ciężkie, ale najcięższymi, przyznaje on w liście do

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn