Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Był Ukrainą. Wspomnienia o Wiaczesławie Czornowile w dniu jego pamięci — 25 marca

Слово Просвіти, №13 за 2018 рік

Ołena BONDARENKO, przewodnicząca Ługańskiego Krajowego Ruchu w latach 1990—93, zastępczyni przewodniczącego Ludowego Ruchu Ukrainy w latach 1994—2001, redaktor naczelna niezależnego czasopisma społeczno-politycznego „Czas/Time” w latach 1997—1998. Rok 1991. Mieliśmy wybierać Niepodległość i pierwszego — w nowych czasach — Prezydenta. Ówczesna ustawa „O wyborach Prezydenta Ukraińskiej SRR” przewidywała jeden miesiąc na zgłaszanie kandydatów. Prawo do zgłaszania miały, między innymi, „republikańskie organy zrzeszeń społecznych i ruchów” oraz „kolektywy pracownicze”. Wielka Rada Ruchu zgłosiła jako kandydata na prezydenta USRR przewodniczącego Lwowskiej Rady Obwodowej Wiaczesława Czornowiła. Wśród podróży ówczesnego pretendenta na kandydata na prezydenta (tak to niezgrabnie się nazywało) zaplanowano także Ługańszczyznę. W przeddzień zadzwonił Bojczyszyn: „Słuchaj, a nie dałoby się Jego (Mychajło często nazywał Czornowiła — „On”, intonacyjnie było to mniej więcej jak „Ojciec” czy „Brat”) zgłosić od górników?”. Odpowiedziałam dumnie: „A dlaczego nie — można!”. W latach 1990—91 Donbas ogarnęły strajki górnicze. Do przeważnie ekonomicznych żądań z 1989 roku dołączyły polityczne: likwidacja komitetów partyjnych w przedsiębiorstwach; nacjonalizacja majątku KPZR; uchylenie 6. artykułu Konstytucji ZSRR; wielopartyjność; depolityzacja organów ścigania… Ługańscy działacze Ruchu stale kontaktowali się ze strajkującymi, bywali w Pierwomajsku podczas ich głodówki, z wieloma się przyjaźnili. O spotkaniach z W. M. Czornowiłem porozumiałam się z liderami ruchu strajkowego: w kopalni im. Mienszynskiego — z Jurijem Archypczukiem, w kopalni nr 4-6 „Karbonit” — z Wołodymyrem Czerkasowem. Obu „podrzuciłam” pomysł zgłoszenia kandydata na prezydenta. Oboje — po krótkim namyśle — odpowiedzieli twierdząco. W dniu spotkania, około 5 rano, przyjechał posłaniec Wołodii Czerkasowa. Pogoda była cudowna — taka, jaka bywa o tej porze na Donbasie: przyroda niby jeszcze żyje latem, ale staje na palcach, wsłuchując się w pierwsze kroki jesieni, jej przejmujące zapachy i echa… Dotarliśmy do Zołotego. Ludzi w sali widowiskowej „Karbonitu” zebrało się dużo — dwie zmiany. Przed rozpoczęciem pytam Czerkasowa: „Jakie nastroje?”. — „No, różne. I normalne, i takie, że niby zachodniak, banderowiec…”. — „No to co — zgłaszamy swojego kandydata?”. — „Spróbujmy…”. Zajmujemy miejsca w sali, w pierwszym rzędzie. Wołodia każe przynieść stół i trzy krzesła, siada: „Rozpoczynamy nasze zebranie — spotkanie z pretendentem… Musimy wybrać przewodniczącego i sekretarza”. Z sali: „A to jeszcze po co?”. Wołodia: „Dla spotkania”. I już sekretarza za stół sadza; dłonią przykrywa papiery — tekst ustawy o wyborach prezydenckich; panu Czornowiłowi udziela głosu… Od razu — niby z drwiną — prośba z sali, by „opowiedzieć o sobie”: niby, że teraz, banderowcu, my cię „rozgryziemy”. Pan Wiaczesław powiedział: „Jestem wschodniakiem. Z Czerkaszczyzny”. Rozległy się oklaski. Potem rozlegały się nie raz, i coraz głośniej. Nikt nie wstawał. Nikt nie krzyczał zwyczajowo: „Mówcie po rosyjsku!”. Nie było żadnych prowokacji. Czornowił mówił o Ukrainie. Spokojnie, ze znajomością rzeczy dowodził, dlaczego Ukrainie bardziej opłaca się być niepodległą, co to da Ukraińcom. Nie malował idyllicznych obrazów, jasno formułował warunki, w jakich kraj może być silny i zamożny: przede wszystkim — zmiana systemu i zastąpienie kompartyjnych bonzów nowocześnie myślącymi, fachowymi, porządnymi patriotami. Nie pamiętam, ile trwało spotkanie. Wydawało się, że ludzi, którzy znali wyczerpującą pracę, raz po raz chowali przyjaciół i mało komu wierzyli — żadna siła nie jest w stanie oderwać od tego niewysokiego mężczyzny o zachrypniętym głosie. Urzekał swoją fantastyczną, nieodpartą, wszechzwycięską Wiarą w Ideę. Później widziałam wielu polityków, którzy wynosili się ponad audytorium, chłonąc jego energię. Czornowił natomiast swoją energią, duchową mocą i przekonaniem żywił każdego z obecnych. Kiedy Wołodia Czerkasow zapytał: „Kto jest za tym, aby nasz kolektyw pracowniczy zgłosił Czornowiła Wiaczesława Maksymowycza jako kandydata na prezydenta Ukraińskiej SRR?” — sala, z wyjątkiem może dwóch-trzech osób — podniosła ręce… Po zakończeniu podszedł oszołomiony dyrektor kopalni, zaprosił do swojego gabinetu. Kiedy szliśmy za nim, Czornowił, cicho się śmiejąc, powiedział: „No, wy dajecie!..”. „To nie my, to Pan”, — odpowiedziałam drżącym głosem… Wtedy, pośród tego września, przesiąkniętego piołunem, węglowym pyłem i tlącymi się słonecznikami, Wiaczesław Czornowił zmienił raz i na zawsze moje życie. Nie chodzi o przekonania — one w tamtym czasie już całkowicie się uformowały. Ale o widzenie i postrzeganie: świata, ludzi, wydarzeń, przeszłości i przyszłości, tego co istotne i nieistotne. Od tamtej pory i przez bezcenne osiem lat miałam szczęście otrzymywać nieustanne lekcje Życia od najlepszego na świecie Nauczyciela. Rozmowy z nim, jego zachowanie, czyny były szkołą, która wychowała mnie i wielu tych, których nazywano „czornowiłowcami”. W 1994 roku kończyłam Kijowski Uniwersytet im. Szewczenki, wydział dziennikarstwa, który właśnie stał się Instytutem. W styczniu zabrakło Bojczyszyna. „On”, którego tak kochał i chronił Mychajło, został bez swojego najbliższego oparcia. Nie wiedziałam, jak podejść i poprosić o pomoc: postanowiłam pisać pracę dyplomową o „Ukraińskim Wiśniku”, umówiliśmy się wcześniej, że przejrzy — w sensie zgodności, a teraz pan Wiaczesław nie miał głowy do moich „naukowych poszukiwań”. Nagle gdzieś w kwietniu sam pyta: „Jak tam wasza praca dyplomowa? Nie rozmyśliliście się?..”. Pierwszym czytelnikiem mojej skromnej pracy był Czornowił. Co więcej, dawał rady, nanosił poprawki. A jeszcze na stronie tytułowej napisał: „…nie ma straszniejszej kary niż męki nieczystego sumienia, bo nie ma wyższego sędziego niż prawda. Wiaczesław Czornowił”. Zapewne moja praca dyplomowa jest jedyną z autografem Czornowiła… Był prawdziwy. Tego nie można wyćwiczyć, zagrać — bo to jest istota człowieka. Szlachetność i naturalność pana Wiaczesława przejawiała się w swobodzie komunikacji z każdym rozmówcą. Niektórzy, mając przed oczami jedynie przykład nadętych kompartyjnych bonzów, czasem zarzucali mu „prostotę” i „dostępność”, na co on żartobliwie odpowiadał: „Jestem taki, jaki jestem, późno mnie wychowywać!”. Pełniąc obowiązki, musiałam wraz z panem Wiaczesławem sporo podróżować po Ukrainie — od Doniecka po Użhorod. Wszędzie w mgnieniu oka „obrastał” tłumem. Czasem trafialiśmy po drodze na malutką knajpkę, jedną na kilkaset kilometrów. Wzięliśmy kawę, ledwo co zamierzałam łyknąć, a tu już: „O, Czornowił!.. A niech pan powie, panie Czornowił… a niech pan wyjaśni… a niech pan doradzi…”. Myślicie, że komukolwiek odmówił? Pewnego razu próbowałam go „wyciągnąć”, trzeba, mówię, jechać — i taka riposta w moją stronę, szybko: „Pani Ołeno, to przecież ludzie!”. Jakoś tak nieswojo się zrobiło… Traktując wszystkich ludzi jak „Час/Time”. Poprosiłam o pozostawienie na pierwszej stronie mojego egzemplarza autografów — „dla historii”. Mnóstwo wykrzykników: „Mamy Ukrainę!”. Osobno — ręką Czornowoła: „Nie tak się stało, jak się wydawało!..” Rozumiejąc, że trzeba było iść na pewne kompromisy, przewidywał przez lata, jakie skutki będą miały „językowe reweranse” (jego określenie), nadanie autonomii Krymowi… Dwudziestoletniej daty oskarżenia Czornowoła o „władzolubstwo”, „walkę o władzę” już wtedy wydawały się śmiesznymi nonsensami. Obecnie zaś tym bardziej — zwłaszcza na tle dzisiejszych „gier o tron”, kiedy i władzy, i opozycjonistom jednakowo zależy tylko na zdobyciu i utrzymaniu władzy jako środka własnego wzbogacenia. Czornowolowi władza była potrzebna wyłącznie jako jedyny legitymny sposób zbudowania Ukrainy według własnej wizji — silnej, niezależnej, demokratycznej. W przypadku zwycięstwa Czornowoła Ukraina miała szansę iść drogą wybraną przez Czechy, Litwę, Polskę. Nieprzypadkowo Havel, Landsbergis, Wałęsa byli jego towarzyszami. Jacek Kuroń powiedział kiedyś, że kocha Czornowoła, „jak własne serce”. A „władzolubny” Czornowol marzył, że w Ukrainie, którą budował, wreszcie zajmie się ulubioną sprawą — będzie redagował opozycyjną gazetę — „żeby nasza władza nie drzemała”. Ech… Pan Wiaczesław był człowiekiem typowo ukraińskich, można by rzec, kozackich wartości etycznych. Jego wiara w Boga była spokojna i twarda — takie, według Kostomarowa, „wewnętrzne zwrócenie się do Boga, tajemna refleksja nad sobą, serdeczny pociąg do duchowości”. Niezwykle ważne było dla niego życie wśród ludzi o podobnych poglądach. Pojęcia „ludzie o podobnych poglądach”, „współtowarzysze” rozciągał zarówno na kolegów, jak i na rodzinę. Opowiadał jeszcze, że w 1973 r., podczas masowych aresztowań ukraińskich intelektualistów, wziął „winę” towarzyszy na siebie, w szczególności — że to on namówił W. Stusa do podpisania oświadczenia w obronie Niny Strokatej. Bardzo wiele znaczyło dla niego towarzystwo — nie tylko jako środowisko komunikacji, a raczej jako monolityczne bractwo, plecy w plecy. W kręgu ludzi o podobnych poglądach po prostu promieniował zadowoleniem. Takim kręgiem była dla niego nasza — jego — gazeta „Час/Time”, gdzie zgromadzili się nie po prostu profesjonalni dziennikarze, a ludzie, którzy szli „do Czornowoła”. Członkowie Donieckiego oddziału Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. 1989 r. Trzeci od lewej w drugim rzędzie — W. M. Czornowol

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn