Halina Daciuk
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy (NAPN)
28 marca. Wielka sala Narodowej Akademii Muzycznej im. Bohatera Ukrainy Wasyla Słipaka, wypełniona Pieśnią, tchnąca Muzyką, Poezją, ukraińskim „Bogogłosem” – Dmytrem Hnatiukiem. Uczczono Pamięć i Twórczość wybitnego Artysty, który stworzył wspaniałe arcydzieła światowe w wieńcu pieśniarskiej Sławy Ukrainy. Szczęśliwa chwila olśnienia, przejrzenia, gdy uświadamiasz sobie, że Natura, mimo wszystko, potrafi rodzić i wydawać nie tylko zręcznych kupców, handlarzy i cwaniaków, ale także takich Gigantów, którzy podbijają serca całych narodów, ras, państw. Niezrównany, niepohamowany Śpiewak z Karpackich Wierchów swoim talentem od Boga, natchnieniem Mistrza, głębokim uczuciem swego Serca wyprowadził w świat pieśni od Ludu: „Rodzima matka moja”, „Dwa kolory”, „Lecą jak mewy”, „Czeremszyna”… Kiedy śpiewał, zdawało się, że „pieśń kraty rozbijała w drzazgi” (za Liną Kostenko), nie pozostawiając nikogo obojętnym, kogo nie poruszyłby ten wszechprzenikający ból, zlewający w jedno najgłębsze i najsilniejsze emocje miłości, marzeń, nadziei, dobra, piękna, dążenia do prawdy… Rzeczywiście, tak jak tylko wielcy mędrcy są zdolni pisać historię bytu swego rodu duszą tego rodu, tak i ten Ukrainiec o dumnej postawie, z zielonej Bukowiny, został obdarzony szczęśliwym losem śpiewania Sercem dla rodzinnej Ziemi i Narodu. Tego nie da się kupić, pożyczyć ani udawać. Taki dar albo jest, albo go nie ma… Bo on, najwyraźniej, zmartwychwstaje dla Narodu i ludzkości tylko w epokach. Ale nawet niepojętej siły Natury, która wydaje owoc genialnego talentu, często bywa za mało, jeśli twórczość człowieka omija działanie „rękodzielności”, wytrwałej pracy i samodoskonalenia, ojcowskiej „pedagogiki” oraz opanowania tej najtrudniejszej „nauki”, która uczy „być wdzięcznym” – ojcu i matce, nauczycielowi, dobrym ludziom. Właśnie te życiowe „uniwersytety” Dmytro opanowywał od dzieciństwa, jakby wypełniając przykazania Boże. Chyba najbardziej wymownym faktem jego człowieczeństwa i szlachetności był jeden z przypadków, gdy w przepełnionej sali, na jednym z koncertów, Hnatiuk-młodszy, zszedłszy ze sceny do wciąż żyjącego wtedy ojca Michajła, klęknąwszy, ucałował mu rękę. Odwieczna ludowa tradycja, której świętie przestrzegano, przekazywana z pokolenia na pokolenie od ojca do syna. Najwyższa etyka sumiennego życia, kiedy całujesz ręce rodziców, które trzymają i chronią won ciężko zarobionego chleba. W tej, jak i w innych mamajowskich rodzinach zawsze pamiętano o najważniejszym przykazaniu Pisma Świętego – czci dla rodziców. A przede wszystkim cenili swoje narodowe „Ja”, nigdy nie zdradzając pamięci swoich dziadów i pradziadów, rodzimego Języka, Wiary, pielęgnując ogród rodzinnej Ziemi, która nie zawsze była twoja. Wzruszająca opowieść poety Andrija Dymydenki przypomniała też nam wszystkim o etycznej „wewnętrznej” tradycji wielkiego Mistrza Muzy, który przed szczególnymi wyjściami na scenę, gdy według programu wykonywano Szewczenkowski „Testament”, „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki…”, „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym…”, lubił „spotykać się” na stromych kijowskich wzgórzach z siwym Dnieprem. Właśnie tam, jak mówił, nabierał sił, mocy i prawdy. W konserwatorium unosił się ten szczególny duch wierchowińskiej miłości do wszystkiego, co nazywa się Ukrainą, owiany jasnymi błyskami protuberancji Serca Hnatiuka, który inspirująco, jakby przepiewając Słowo jego sławnego rodaka Sydora Worobkewycza: „Kto garnie się do cudzego, / Tego Bóg karze…” A w tym czasie tuż pod oknami artystycznej Akademii, która służyła Artyście za drugi rodzinny dom, cichy wieczorny wiatr na Majdanie kołysał tysiące ukraińskich flag z imionami poległych Bohaterów na tarczy. Jakieś widzialno-niewidzialne, słyszalno-nieslyszalne struny tego uroczystego wieczoru w 100. rocznicę urodzin Dmytra Hnatiuka przekazywały zgodność głębokiego Szacunku dla Ukraińskiego Wojownika – tej najwyższej wartości Narodu i Państwa. Czuło się, że w tym momencie w sali panowała jakaś dziwna nadprzyrodzona atmosfera duchowej synergii Pieśni Hnatiuka i Chwały Wojownika. A kiedy na scenę weszła wykładowczyni muzyki Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza, zasłużona artystka Ukrainy, aktywna i ofiarna wolontariuszka Iryna Stycz, której 24-letni brat zginął pod Irpieniem w pierwszych dniach wojny, a mąż do dziś broni z bronią w rękach naszej Wolności przed wrogim Moskalem, wtedy ta emocja i pasja, opanowując obecnych, jakby wylatywała na zewnątrz, do innych ludzi, w jasną przestrzeń czasu. Z bólem w sercu Iryna zaśpiewała dawną ludową pieśń, którą zawsze w szczególny sposób wykonywał Dmytro Hnatiuk, zapewne pamiętając, jak śpiewali kiedyś jego dziadowie, krajanie, weselni ojcowie:
Bukowino, ty zielona,
Na trzy części podzielona…
Prawdy nie ma i nie będzie,
Prawda poszła między ludzi.
Prawda poszła między górami,
Tylko nieprawda między nami.
Ale wierzymy, że Prawda, a wraz z nią Wolność i Zwycięstwo, mimo wszystko przyjdą na udręczoną Ukraińską Ziemię, kiedy Naród będzie w stanie rodzić takich „Bogogłosów”, do których należy Wierchowiniec naszej narodowej Kultury, Amulet ukraińskiej tożsamości – Dmytro Hnatiuk. Każdy, kto słyszał, znał, słuchał Hnatiuka, ma swoje osobiste odczucie jego osobowości. Ale, najwyraźniej, absolutna
Ciąg dalszy na str. 2
NADIJA NAUMOWA
12–13
PRENUMERATA—2025
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu mediów Ukrainy” na 2025 rok (str. 22).
Ceny są następujące: 1 mies. — 65 hrn. 3 mies. — 195 hrn. 6 mies. — 390 hrn. 8 mies. — 520 hrn. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
najlepszą partią operową uważał partię Ostapa w operze „Taras Bulba”, wystawiając na scenie przez całą swoją karierę zawodową opery ukraińskich kompozytorów, uznając ukraińską muzykę i pieśń za najważniejsze czynniki kształtowania świadomości narodowej. Głusi słyszeli, ślepi widzieli, a od pełnego pasji czucia pieśni topniały nawet kamienne serca. Pamiętam, jak już niemal w 80-letnim wieku (jesień 2004 roku) Dmytro Hnatiuk na Charkowszczyźnie, wspierając Pomarańczową Rewolucję i kampanię prezydencką Wiktora Juszczenki, z taką werwą propagował ukraińską Pieśń, że w mieście Łozowa wtedy, zdaje się, drżały szyby w każdym domu. Nie od dzwonów, a od Piękna. Artysta Ludowy Anatolij Ponomarenko powiedział kiedyś prostą prawdę: „Oto chodzimy obok wielkiego człowieka i nawet tego nie czujemy”. Albo czyż można zapomnieć atmosferę tego szalenie deszczowego 21 września 1996 roku na otwarciu Pierwszego Festiwalu Ukraińskiej Współczesnej Pieśni imienia Nazarija Jaremczuka w Wyżnicy, kiedy prowadzący Oksana Sawczuk, Myrosława Jeżelenko, Wasyl Iłaszczuk oraz niezapomniany Łewko Dutkiwski przedstawiali ze szczególnym szacunkiem, jako dar Losu, jako Legendę, Dmytra Hnatiuka – Patriarchę Ukraińskiej Pieśni. I oto nad górami i dolinami rozbrzmiała w szczególny sposób wykonana pieśń „W Karpatach chodzi jesień…” (muzyka Łewka Dutkiwskiego, słowa Anatolija Fartaśniuka), którą podbijali ludzkie serca Nazarij Jaremczuk, Wasyl Zinkewycz, Sofija Rotaru, bajecznie piękna „Smericzka”. Takie uczucia, że zdaje się, iż napięte są wszystkie struny twojego życia. Tak śpiewał, tworzył, żył, kochał ten niezwykłej urody Człowiek – Amulet Ukraińskiej Muzy. A finał tego świątecznego wydarzenia był zwieńczony wspaniałym utworem Łewka Dutkiwskiego, który w śnieżnobiałym kostiumie prezentował wtedy rock-kantatę „Dziewico Mario chroń nam Ukrainę” (napisana przez niego 28 sierpnia 1990 r.), która po raz pierwszy zabrzmiała w 1996 roku na tym Pierwszym festiwalu. Wtedy płynęła ona do Nazarija, a dzisiaj ta majestatyczna kantata brzmi także dla Dmytra Hnatiuka, który odszedł w błękitne niebo, do swoich wielkich braci w duchu i we krwi, do „Boskiego ogrodu” Ukraińskiej Pieśni. Chwała i cześć Człowiekowi, który wyznawał w Słowie i Czynie prorocze testamenty Tarasa Szewczenki: „Nasza pieśń nie umrze, nie zginie”. Chwała Wojownikom! Chwała Ukrainie! Heorhij FILIPCZUK Zdjęcie z otwartych źródeł
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Wierchowyniec Ukraińskiej Muzy», s. 1
Dokończenie. Pocz. na str. 1 większość współczesnych widzi w nim przede wszystkim wybitnego śpiewaka, który tworzył nie tylko wysoką sztukę, ale wynosił Ukrainę i ukraińską pieśń na szczyty muz, otwierając ją dla świata, bliskich i dalekich narodów. Ta pieśń oczarowywała ludzi melodyką o unikalnej sile, liryzmem, serdecznością. Bywało, jak to zdarzało się nie tylko w domu, ale i na kontynencie amerykańskim, kiedy nieustanne owacje zmuszały do przedłużania koncertów dodatkowymi trzecimi częściami. Zdarzały się też zabawne przypadki, kiedy podczas tournée w Nowej Zelandii wódz miejscowego plemienia tak bardzo wzruszył się pieśnią Hnatiuka, że „podarował” swojego małego syna, przez co zdezorientowany Artysta stracił równowagę. Prawdę mówiąc, spokój przywróciła mu wtedy nawet nie ambasada, a żona Halyna, półżartem mówiąc: „Przywoź. Będziemy wychowywać”. Chociaż zrozumiałe, że nie podobne kazusy stawały się kamieniem węgielnym dla Hnatiuka, podróżującego po świecie. Przecież występując na najsłynniejszych scenach Anglii, Francji, USA, Kanady, Australii, Nowej Zelandii, włącznie z występami przed dyktatorami pokroju Stalina, Mao Zedonga, śpiewak godnie niósł sztandar swojej rodzinnej Ukrainy, ponieważ uważał narodową Muzykę i Słowo za najistotniejsze czynniki zachowania i wzmocnienia ukraińskiej tożsamości w warunkach bezpaństwowości. Myśląc kategoriami państwowymi, kulturową adekwatnością, ludowością, w tym samym stopniu działał, przejawiając swoją obywatelską, etyczną postawę Ukraińca. Czyż nie warto przemyśleć w kontekście wychowania naszej młodzieży moralnego czynu ośmioletniego Dmytra, który w straszne lata Hołodomoru-ludobójstwa na Ukrainie nazbierał po wsi dwa tysiące rumuńskich lejów, nawołując: „dajcie na Ukrainę, tam dzieci umierają”. Przejmował się losem swojego narodu i w czasach „wyzwoleńczej” władzy radzieckiej, ucząc się w konserwatorium, dobrze pamiętając słowa Szewczenki: „Czyje syny? Jakich ojców…”. Bo i z Komsomołu go wykluczano za śpiewaną przez niego dumę, która sławiła kozacką wolę: …Powiedz mi, bujny wietrze, Gdzie kozacka dola? Gdzie fortuna, gdzie nadzieja, Gdzie sława i wola? Oczywiście, nie uchroniłby się przed czekistowskimi represjami i wydaleniem z konserwatorium, gdyby nie Iwan Patorżynski i Maksym Rylski. Znacząca narodowa inteligencja na wszelkie sposoby chroniła ten unikalny talent Artysty,
który, jak wyraził się jego brat duchowy Dmytro Pawłyczko, „śpiewał sercem” dla swojego narodu, dla Ukrainy. Tak najwyraźniej było pisane losowi, że właśnie na tym narodowym światopoglądowym gruncie doszło do zdumiewającego w swej sile wzlotu pieśni „Dwa kolory”, napisanej w 1964 roku przez Ołeksandra Biłasza do słów Dmytra Pawłyczki. Cenzura radzieckiej Ukrainy nazwała tę pieśń „hymnem nacjonalistów” po jej pierwszym wykonaniu przez Anatolija Mokrenkę na radzie artystycznej Ukraińskiego Radia. Wtedy Hnatiuk dołożył niemało starań, by ją obronić, doprowadzając kunszt jej wykonania do standardów światowej sławy i czyniąc z niej swoistą duchową wizytówkę Ukrainy. Szczytowa poezja „Dwóch kolorów”, podobnie jak ukochana „Pieśń o ręczniku”, którą po śmierci matki trudno było wykonywać, stały się szmaragdową koroną w pieśniarskim skarbcu Hnatiuka. Warto przypomnieć też to, jak natchnienie w 1976 roku wykonał na partyjnym forum inną pieśń do słów Pawłyczki – „Ukraino moja”, zmuszając całą „partyjną” salę do powstania, chociaż od razu zaczęły się prześladowania za „nacjonalistyczną” pieśń, łącznie z wezwaniem na „dywanik” do Szczerbyckiego. Pragnienie wolności, suwerenności ducha, umiłowanie wolności, jak i pociąg do wysokiej muzy poetyckiego Słowa były jego przyrodzonymi cechami. Chyba nie bez powodu, ucząc się w kijowskim konserwatorium, czytał zbiór wolnomyślicielskich wierszy Mihaia Eminescu (nie tylko po to, by nie zapomnieć języka rumuńskiego). Znowu skandal, groźby wykluczenia z konserwatorium za czytanie „obcej literatury”. Nie bez niepokoju Dmytro odbierał ówczesne „rozmowy” z enkawudzistami, z rąk których jeszcze nie tak dawno zginął jego starszy brat Iwan, który uczył się w szkole morskiej w rumuńskiej Konstancy, oskarżony o „szpiegostwo” przeciwko sowietom. Zaprawdę, tamte czasy były nadzwyczaj skomplikowane dla takiego poziomu artystycznego wzrostu, jeśli nie stanąć „na służbie” satrapii. Jednak nie stanął, nie zdradził, nie wyparł się ukraińskości, bo, jak twierdził sam Hnatiuk, „nie wyobrażałem sobie życia bez Ukrainy”. Kultura narodowa „niepowtarzalnego narodu” służyła mu za najwyższą politykę, ideologię, dyplomację. I chociaż w pewnym momencie przez namowy możnych tego świata jednak „poszedł” na styku tysiącleci (1998–2002) w „wielką” politykę, zostając deputowanym ludowym, jednak to była zupełnie nie jego żywioł. „Siedzieć w parlamencie jest mi nieciekawie, a coś pożytecznego zrobić, jednak nie dają”, mówił Dmytro Mychajłowycz. Bo kiedy nagle pełnym głosem zaśpiewał (na jubileusz jednego politycznego lidera) tradycyjne „Mnohaja lita”, to ja, stojąc obok, uwierzyłem, że taki Głos potrzebuje Wolności, a nie klatki. Przecież on ukraińską Pieśnią znacznie bardziej, silniej, godniej reprezentował swój Naród, aniżeli zbiór polityków wszystkich maści. Hnatiuk stał się zauważalny w świecie jako szczególny wzorzec Bożych darów – od dumnej postawy fizycznej Urody, do niedoścignionej piękności zmysłowego Śpiewu, który zawsze jakby uświęcał szacunek do rodzonej matki, Ukrainy, przyrody najdroższej ukraińskiej Ziemi, wiecznie podlewanej rosami na kwiatach i na zielonych trawach. Właśnie ta cecha jest dla niego najbardziej charakterystyczna, która „nieproszona, nie dana”, ponieważ nieustannie kipiała w jego istocie. Różne reżimy polityczne próbowały zrobić z niego „oswojonego Homera”, a on jawił się to jako karpacka połonina, to jako kozacki stepowy kurhan, to jako zwieńczona swą słusznością skoworodinowska „samotna góra”. Zawsze pozycjonował się przede wszystkim ze swoim Narodem, co stało się jego siłą, miłością, niezwyciężonością. W rzeczywistości takie postrzeganie twórczości życia Hnatiuka nie jest metaforyczne, gdyż niezliczona ilość koncertów, spektakli, nagrań płyt kompaktowych, ponad 30 płyt z pieśniami poświadczały nadzwyczajny autorytet ukraińskiego Artysty. Niepohamowanego twórczego pędu jego Pieśni nie dało się nikim zatrzymać, nie było, „nie ma na to rady”. Talentu Dmytra Hnatiuka w tamte smutne czasy niczym nie dało się przyćmić, a ówczesna sojusznicza minister „kultury” Furcewa nawet była zmuszona na wielkim hurale „witać” jego 37-milionowy(!) nakład płyt. Ukraińskie pieśni-romanse Hnatiuka „Dwa kolory”, „Czeremszyna”, „Pieśń o ręczniku”, „Patrzę ja na niebo”, „Czornobrywce” z zachwytem słuchano od Kanady po Francję, od Japonii po Australię. Jednak najbardziej wrażliwie odbierano jego pieśniarską poezję na małej ojczyźnie. Przede mną – wydania literackiego almanachu Kicmańszczyzny z początku lat 90. „Barwystok”, gdzie proświcianka, przewodnicząca oddziału „Związku Ukrainek” Olha Sawczenko napisze tak: „Nasz utalentowany rodak Dmytro Hnatiuk jest najlepszym wykonawcą pieśni do słów poetki i pedagożki Kostantyny Małyckiej (pseudonim – Łużanśka, Kropywnyćka, Lebedowa) „Czo, czo, czo ziemio moja?”. I to święta prawda. Jednocześnie ona surową lakonicznością nakreśliła i tę ciernistą wspólną drogę, torowaną przez bukowińczyków, pragnących sięgnąć nieosiągalnych szczytów, zrozumieć wieczne i przemijające. We wszystkich czasach, pisze Olha, „Bóg siał i sadził na Kicmańszczyźnie niemało różnorodnych talentów. One wyrastały, rosły, czasem nawet zakwitały. Lecz rzadko kto dojrzewał na tej ziemi… Puste walało się na ladach, / A mądre tliło w zapomnieniu”. I mimo wszystko, często wbrew całej tragiczności losu, tutaj wyrastały i rozkwitały samorodki uniwersalnego formatu – Sydir Worobkewycz, Wołodymyr Iwasiuk, Iwan Mykołajczuk, Dmytro Hnatiuk… Świat bez „tłumaczenia” poznawał, odczuwał Hnatiuka, bo on śpiewał duszą swojego Narodu, nie wielokulturowością, a wysoką „Nacjokulturowością”. On jako słynny śpiewak operowy, nazywając ulubionym kompozytorem Giuseppe Verdiego, jednocześnie występował za obowiązkowym tłumaczeniem wielu partii operowych na język ukraiński, bo uważał, że tylko tak odkrywały się charakterystyczne istoty bohatera. Do końca życia swoją najdroższą
Tłumaczenie maszynowe
„Ukraina, niezależnie od wyników wojny, wygrała bezcenny czas dla Polski i całej Europy. Warto o tym pamiętać, gdy mówimy, że jesteśmy zmęczeni, uchodźców jest za dużo, a Ukraina kosztuje tyle pieniędzy” – cytuje premiera Polski Donalda Tuska gazeta „Silśki wisti” (nr 12, 27.03.2025). W przeddzień trzeciej rocznicy wyzwolenia Buczy uczczono pamięć poległych mieszkańców i obrońców. „Weczirnij Kyjiw” przypomina o 33 dniach okupacji. Ponad 1400 śmierci, z nich 37 dziecięcych. Ponad 175 osób znaleziono w zbiorowych mogiłach i katowniach. Dziewięć tysięcy rosyjskich zbrodni wojennych. „Trudno uświadomić sobie ból rodzin, które straciły swoich bliskich. Ich wyczyn – na wieki w historii. Nie zapomnimy i nie wybaczymy. Kłaniamy się pamięci każdego poległego obrońcy” – podkreślił mer Buczy Anatolij Fedoruk. Przypomniał, że 306 obrońców i obrończyń przez cały okres wojny oddało to, co najcenniejsze, oddało swoje życie. I dzisiejszy dzień, mimo że jest uroczysty i podniosły, ponieważ to dzień wyzwolenia Buczy, w mieście zaczynają od uczczenia naszych bohaterów. „Sześć lat temu tego dnia (31.03.2019) Ukraińcy zagłosowali za władzą, która sprowadziła na Ukrainę wielką wojnę – uśpiła obywateli, rozbroiła armię i otworzyła drogę wrogowi. 31 marca powinien zostać ogłoszony oficjalnym Dniem Żałoby, aby następne pokolenia pamiętały i nie powtarzały takich błędów” – Bracia Kapranow na swojej stronie na Facebooku. Ludowy deputowany Ukrainy Wołodymyr Ariew na swojej stronie na Facebooku skomentował oświadczenie głowy państwa dla zagranicznych dziennikarzy: „Jeśli strategia Zełenskiego polega na oczekiwaniu na śmierć Putina, mam złe wieści dla tych, którzy wierzą, że to coś zmieni. Nie, kiedyś Putin umrze, ale nie jest faktem, że z tego brudu wyłoni się coś innego. Po drugie, przyjmowanie życzeń za rzeczywistość to oznaka niewielkiego rozumu, wybaczcie, mówię jak jest. Liczyć na śmierć wroga zamiast realnej strategii długotrwałej obrony i przeciwdziałania – to właśnie ta oznaka”. „Piszą, że ekipa Zełenskiego rzekomo przygotowuje się do wyborów tego lata. Jeśli będą wybory, to musi zostać zniesiony stan wojenny. Jeśli zostanie zniesiony stan wojenny, to musi być demobilizacja. Demobilizacja będzie równoznaczna z żądaniami Kremla, by ograniczyć nasze wojsko. Wierzyć, że Rosjanie nie zaatakują, kiedy u nas gwałtownie zmniejszy się liczebność ZSU, to nie tylko błąd – to zbrodnia” – napisał na swojej stronie na Facebooku żołnierz ZSU Ołeksandr Piddubnyj. Rosjanie nie mają zamiaru kończyć działań wojennych na Ukrainie do osiągnięcia postawionych celów. Wśród nich jest okupacja co najmniej czterech dużych miast – Zaporoża, Chersonia, Mikołajowa i Odessy. O tym oświadczył major ZSU Wałerij Prozapas. Zaznaczono, że strategicznym zadaniem raszystów jest połączenie zajętego korytarza krymskiego z Naddniestrzem. „Rosjanie przygotowują przyczółki do natarcia, w tym na Zaporoże. Trzeba to wyraźnie uświadamiać. Zaporoże dla nich to jedno ze strategicznych miast, chociaż, oczywiście, nie tak priorytetowe jak kierunek odeski. Dlatego że ich głównym strategicznym zadaniem jest połączenie okupowanego korytarza krymskiego właśnie z Naddniestrzem, zajmując Chersoń, Mikołajów i Odessę” – poinformował Prozapas na antenie kanału telewizyjnego „Espreso”. Wskazano, że Zaporoże jest potrzebne jako forpoczta, zajmując którą można będzie posuwać się południem, wygodnie forsując Dniepr. Jednak to nie oznacza, że wrogowi uda się zrealizować swoje zamiary. Według analityka, trzeba być gotowym na najgorsze i nie oczekiwać cudu. I wtedy najeźdźcy nie będą mogli osiągnąć pożądanego rezultatu. Politolog Wiktor Bobyrenko w komentarzu dla „Hazety po-ukrajinśky” opowiedział o sytuacji w Sumach: „Teraz po mieście przylatuje coraz częściej i mocniej. Jednak żadnej paniki nie ma. Ludzie przyzwyczaili się i do odległej kanonady, i do nocnego strzelania do „szahedów” ze strony mobilnych grup ogniowych. W mieście pracuje wszystko: i zakłady fryzjerskie, i kawiarnie, knajpki oraz restauracje. Półki sklepów są zapełnione. Ludzie tak bardzo przyzwyczaili się do wojny, że często nie zwracają na nią uwagi. Ale każdy przylot z ofiarami czyni nas nie bardziej strachliwymi, a tylko wzmacnia nienawiść”. „Jeśli u Putina myślą, że zmuszą ludzi ze strachu, by prosili Zełenskiego o zakończenie wojny, to się mylą. Sumy trzymają się stabilnie. Żadnej paniki. Tylko determinacja i nienawiść” – cytuje wydanie mieszkańca Sum Wiktora Bobyrenkę. W Żytomierzu na alei obok Poleskiego Uniwersytetu Narodowego odsłonięto znak pamięci o wszystkich, którzy walczyli i walczą o niepodległość Ukrainy – „Kozacki krzyż”. „To nie tylko symbol – to znak, który noszą w boju na swoich naszywkach pododdziały Sił Obrony Ukrainy. Zatem to przypomnienie o tych, którzy niezachwianie stoją na straży naszego Państwa, a także o tych, którzy oddali swoje życie za naszą wolność” – mówi naczelnik Żytomierskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Witalij Buneczko. Odsłonili ten znak w Dniu Gwardii Narodowej Ukrainy. 28 marca generał-major Serhij Krywonos został kierownikiem Instytutu Globalnego Bezpieczeństwa Cywilnego, który został stworzony na bazie Akademii Rekrutów Wojskowych „Szturm” w Polsce. Jak podają „Ukrajinśki Nowyny”, Serhij Krywonos zaznaczył, że kwestia ochrony i przygotowania ludności cywilnej Europy na zewnętrzne zagrożenia, a także na możliwe katastrofy naturalne i technogenne, stała się niezwykle ważna. „Pododdziały wojskowe państw europejskich już rozpoczęły odpowiednie przygotowania, ale ludność cywilna wciąż nie ma wystarczająco informacji. Jednocześnie doświadczenie Ukrainy w przeciwstawianiu się rosyjskiej agresji jest bezcenne. Dlatego specjaliści naszego Instytutu i Akademii są gotowi rozpocząć praktyczne zajęcia dla kierowników różnego szczebla, aby nauczyć ich zapewniać bezpieczeństwo cywilom i prawidłowo działać w razie niebezpieczeństwa” – oświadczył generał Krywonos.
Żołnierz 225. samodzielnego batalionu szturmowego Sił Zbrojnych Ukrainy o pseudonimie „Kotelwa” został pierwszą w historii Ukrainy osobą, która otrzymała honorową „Srebrną gałązkę dębową” do „Krzyża Zasługi Bojowej”. Poinformowała o tym redakcję UA.news służba prasowa 225. SBS, podkreślając znaczenie tego wydarzenia dla całej ukraińskiej armii. To odznaczenie jest wyrazem uznania dla jego wyjątkowej odwagi i profesjonalizmu, wykazanych w walkach o wolność i niepodległość naszego kraju. Warto zaznaczyć, że „Krzyż Zasługi Bojowej” sam w sobie jest wysokim wyróżnieniem, wręczanym za nadzwyczajne czyny dokonane bezpośrednio w strefie działań wojennych. Jednakże, gdy żołnierz wykazuje się bohaterstwem i skutecznością ponownie, jego zasługi honorowane są dodatkowym odznaczeniem – „gałązką” do krzyża. Początkowo wręczana jest srebrna, a z czasem, za jeszcze większe osiągnięcia – złota gałązka. Wyżej od tych odznaczeń stoi jedynie tytuł Bohatera Ukrainy, co świadczy o wyjątkowej wartości „Srebrnej gałązki dębowej”. „Kotelwa” otrzymał to honorowe wyróżnienie za heroiczne działania, które miały miejsce w październiku 2024 roku na kierunku kurskim. Wówczas, dzięki jego umiejętnemu dowodzeniu i osobistej odwadze, ukraińskim żołnierzom udało się udaremnić próby natarcia wojsk Federacji Rosyjskiej. „Dowodził walką, której nawet krótki opis brzmi jak scena z filmu wojennego: natarcie wroga, powstrzymanie, kontratak, przełamanie na tyły, zajęcie wzgórza, odcięcie logistyki. Tylko że to nie film. To kierunek kurski. Październik 2024 roku. A dowódcą jest „Kotelwa”” – opowiadali towarzysze broni z SBS. Dzięki udanie przeprowadzonej operacji kombinowanej, która obejmowała obronę, szturm i przełamanie, pododdziały SZU ustanowiły pełną kontrolę nad strategicznie ważnym odcinkiem frontu. Pozwoliło to nie tylko zatrzymać posuwanie się wroga, ale także zadać mu znaczne straty. „Skandaliczny sędzia Wowk, zwolniony „z artykułu”, na pożegnanie otrzymał od podatników ponad 3,5 miliona hrywien” – pod takim nagłówkiem „Ukraina kryminalna” donosi, że przewodniczący zlikwidowanego w 2022 roku Okręgowego Sądu Administracyjnego w Kijowie (OSAK) Pawło Wowk został zwolniony dopiero w marcu 2025 roku za popełnienie istotnego przewinienia dyscyplinarnego. I odszedł Wowk na wolny chleb ze znacznymi wypłatami. Mowa o tym w publikacji „Gławkomu”. W ciągu ostatnich dwóch lat eks-sędzia Wowk otrzymał za to, że figurował w niedziałającym sądzie, 3,52 mln hrywien wypłat. Z tego 225,8 tys. hrywien stanowiła dopłata za stopień naukowy, 157,6 tys. hrywien – zasiłek na uzdrowisko, 150,5 tys. hrywien – dopłata za stanowisko administracyjne (przewodniczącego sądu). Przyjemny bonus – 109,4 tys. hrywien dopłaty „skapnęło” za tajność. Łącznie w ciągu lat 2023–2024 oraz stycznia-lutego 2025 roku sędziowie zlikwidowanego Okręgowego Sądu Administracyjnego w Kijowie otrzymali 157 mln hrywien wynagrodzenia. 29 marca na jednym ze wzgórz w Parku Stryjskim posadzono drzewa ku pamięci poległych obrońców. Wzdłuż alei rosnąć teraz będzie 35 sosen, 7 magnolii oraz krzewy. Zgodnie z zamysłem organizatorów, przestrzeń ta stanie się miejscem pamięci i wdzięczności, siły i natchnienia. Informuje o tym Lwowska Rada Miejska, pisze wydanie „Rubryka”. Inicjatorami projektu wystąpili Ukraiński Uniwersytet Katolicki, Ukraiński Instytut Terapii Poznawczo-Behawioralnej oraz Centrum „Koło rodziny”. Do sadzenia drzew dołączyli bliscy poległych żołnierzy, przedstawiciele miasta, lwowianie. Poziom rozczarowania Ukraińców NABU, SAP i WAKS przekroczył psychologiczną granicę: te organy antykorupcyjne mają rekordowy poziom nieufności. Świadczą o tym wyniki sondażu socjologicznego Centrum Razumkowa. Tak więc, zgodnie z opublikowanymi danymi, Narodowemu Biuru Antykorupcyjnemu nie ufa 62,3% respondentów, Specjalistycznej Prokuraturze Antykorupcyjnej – 61,6%, systemowi sądowemu, do którego należy WAKS – prawie 73%. Na Połtawszczyźnie w około stu wsiach nie pozostało mieszkańców. Domy są rozgrabione i niszczeją, a o ostatnich mieszkańcach przypominają resztki rzeczy i porzucone fotografie. Liczba takich wymierających wsi tylko rośnie – informuje Suspilne Połtawa. Według informacji „Ukraińskiej gazety literackiej”, w lutym 2025 roku Ukraiński Instytut Książki wysłał do każdej wspólnoty terytorialnej zapytanie o dokonane przez nie zakupy w celu uzupełnienia księgozbiorów bibliotek publicznych za 2024 rok, a także o planowane zakupy na 2025 rok. Łącznie rozesłano 1258 listów do wspólnot, w których nie ma działań wojennych. Otrzymaliśmy 942 odpowiedzi, które reprezentują 3/4 wszystkich wspólnot. Jak podaje Ukraiński Instytut Książki, na podstawie wyników ankiety można wyciągnąć krótki wniosek, że sytuacja jest przykra i pogarsza się, gdyż w 2024 roku większość wspólnot nie przeznaczyła środków na zakupy biblioteczne: takich było 57,86% wobec 42,14%, które zakupiły książki. W 2023 roku było to 56,29% wobec 43,70%. Fraza „Putin ch**ło” stała się prawdziwym symbolem oporu i przeszła do historii nie tylko jako piłkarska przyśpiewka, ale także jako hasło, które zjednoczyło miliony ludzi. „Ukraińska prawda” wspomina historię przyśpiewki, która w tych dniach skończyła 11 lat. Wszystko zaczęło się 30 marca 2014 roku, kiedy na meczu między charkowskim „Metalistem” a donieckim „Szachtarem” fani dwóch drużyn po raz pierwszy wspólnie wykonali: „La-la-la-la-la-la-la-la, Putin ch**ło, la-la-la-la-la-la-la!”. Właśnie te słowa stały się odpowiedzią na rosyjską agresję, która już wtedy się rozpoczynała – aneksja Krymu i działania wojenne w Donbasie. Początkowo było to zwykłe stadionowe hasło, ale już po kilku dniach wideo z wykonaniem przyśpiewki zaczęło rozprzestrzeniać się w sieci. Ukraińscy i europejscy fani piłkarscy podchwycili ten motyw, czyniąc go nie tylko ukraińskim hymnem protestacyjnym, ale także globalnym memem. W czerwcu 2014 roku piosenka wyszła poza stadiony – wykonywali ją politycy, wojskowi i zwykli obywatele. Znany jest przypadek, gdy ówczesny minister spraw zagranicznych Ukrainy Andrij Deszczycia publicznie zaśpiewał ten hit przed protestującymi pod ambasadą Rosji w Kijowie, co wywołało szeroki międzynarodowy rezonans. Piosenka szybko stała się częścią popkultury. Pojawiała się w memach, wykonywano ją w różnych zakątkach świata. Jednocześnie w Rosji władze starały się na wszelkie sposoby ją przemilczeć, a wzmianki o hicie były ostro blokowane. Fraza pozostaje aktualna i dzisiaj, zwłaszcza na tle pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Powołując się na badania firmy PromoCodius, wydanie „Focus” pisze, że średnia cena zestawu wielkanocnego na Ukrainie wynosi 1124,77 hrywien, co jest wartością o 17% wyższą w porównaniu z rokiem ubiegłym. Analitycy obliczyli również średni koszt przygotowania domowej paschy, składającej się z 700 g mąki, 6 jaj kurzych, 180 g masła, 300 g mleka, 400 g cukru, rodzynek i 40 g drożdży. Orientacyjna cena wypieku wynosi 202 hrywny. Zaznaczono, że liczba osób, które przygotowują paschy w domu oraz kupują je w kawiarniach lub sklepach, jest prawie taka sama – odpowiednio 31% i 33%. Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ci, którzy przyjeżdżali ze wsi, nie od razu poddawali się tresurze; niektórzy, najbardziej wychowane dzieci nauczycielskie, mówili i zachowywali się tak, jak ich nauczono w domu; jeden mój przyjaciel, wchodząc do tramwaju czy metra, witał się ze wszystkimi, skłoniwszy głowę, „dzień dobry”, „znowu jakiś przygłup”, myśleli wszyscy. Większość niedawno przeprowadziła się z ukraińskiej wsi, ale tak samo nienawidziła jej, jak i rosyjskojęzyczne miasto. „Mów, bydlaku, po ludzku”, słyszałem pod swoim adresem od pierwszych dni w Kijowie. Od lata 79-go. „Mów po ludzku”, utrzymało się do teraz. Wszyscy, którzy nie uczłowieczyli się, wychodziło, że są nieludźmi. Gdzie i kiedy jeszcze była taka segregacja? Przy tym sami przez siebie. Bo łatwiej, jak się okazało, człowieka z pierwotnego plemienia nauczyć myć się, nosić garnitur i krawat, niż Ukraińca mówić w języku ukraińskim. Ja czterdzieści pięć lat biję się o to i nic nie wychodzi. Ci, którzy teraz przeobrazili się w patriotów, wszędzie – w milicyjnych posterunkach, poczekalniach, sądach, prokuraturach, we wszystkich urzędach Ukraińskiej SRR – na ukraińskie słowo, na swojego obywatela, reagowali właśnie tak. Za samo czytanie pracy Dziuby – na wieki z instytutu i życia. Wszystkim, nawet najbardziej wychowanym, to bardzo szybko stawało się zrozumiałe – i na całe życie. Totalny strach przed KGB – to wam nie mamine pączki. To beriakraj, gdzie wszystko trzymało się na jednym, strachu przed KGB. Droga do sukcesu wiodła także przez KGB. Wszyscy także o tym wiedzieli i w miarę podłości korzystali. Dlatego „mów po…” nikogo szczególnie nie dziwiło, to było tak, jak powiedzieć żołnierzowi „wyrównaj!”, wszyscy znali szyk i nie wybijali się z niego. W rodzinach ukraińskich pisarzy, jedynych, jak i nauczyciele języka, nosicieli go, dzieci i żony mówiły po rosyjsku. Za co było im bardzo wstyd. Z nami oni są jedni, a w domu… Tych, którzy wybijali się z szeregu i nadziewali na gniew systemu, nie-by-ło; nie-by-ło-ło-- głupich, jak wtedy mówili. Stanowczo niezgadzających się były jednostki. Gotów jestem na Sądzie Ostatecznym potwierdzić każde słowo. Kiedy system zachwiał się, zamotali się i jego, najbardziej chytrzy, oportuniści. I wszyscy oni, z sytych, wypielęgnowanych, czerwonych wychowanków, w rok-dwa pożółkli i pobłękitnieli. Potem, przez wszystkie trzydzieści lat, przeskakiwali z partii do partii, z bandy do bandy i zaczęli rządzić i redagować. W „Suczasnosti” drukowałem się jeszcze zagranicznej, przekazał Rymaruk. Po raz pierwszy widziałem go na czytaniu poezji w sklepie „Poezja” na Pospieszewa. Proskurnia, jeszcze nie w juchtowych butach, prowadził ten wieczór. Ihor czytał powściągliwie namiętnie, jakim i był w życiu. On był pierwszym z młodych poetów wtedy. Nie ośmieliłem się podejść. W roku 88, w czasie prohibicji, mając część Związku za plecami i pewność, jak czołg, spotkałem go na końcu długiej kolejki, która owijała delikatesy na ulicy Czerwonoarmijskiej. Czerwonoarmiści w niewoli węża stali potulnie i cierpliwie. Już zmierzchało i mżył deszcz. „Ty Rymaruk?”, „tak”, „ja młody pisarz i mogę wziąć”, „tak?”, nie uwierzył on, „tobie ile?”, on powiedział, ja wszedłem, przeszedłem obok długiej, jak do mauzoleum, kolejki, „mi trzeba”, twardo powiedziałem ostatniemu. Wziąłem i wyniosłem. „Ja spieszę na wieczór do Związku”. „Nie pić przecież na ulicy, chodźmy do mnie”. Wynajmowałem pokój obok Domu Kina. Dokąd podkwaterował Saczenko. Do przyjmowania gości u mnie zawsze stała pod ręką skrzynka wina wytrawnego. My przychyliliśmy i odtąd byliśmy przyjaciółmi do ostatnich jego dni. Z nim byliśmy na powtórnym pogrzebie Stusa, znaczącym wtedy wydarzeniu, na stypie w mieszkaniu na Kominterna, w mieszkaniu Hali Stefanowej, tam poznałem bliżej Hołotę i Mowczana, „chłopcy, tylko nie palcie, u Pawła astma”, mówiła ona, i my wychodziliśmy, pełni goryczy, i paliliśmy w korytarzu. Mróz stał na duszy od niewiadomej i tęsknoty; nie piło się i nie jadło. Czernilewski nakręcił długi materiał o powtórnym pogrzebie, jak jeździli do łagru, odkopywali trumnę. On przekazał Ihorowi kasetę. Przeglądając ją, u niego w domu, my obaliliśmy z pół bańki spirytusu, tego inaczej widzieć było niemożliwe. I to wszystko wisiało teraz nad nami. Jakoś rano, w mieszkaniu na Obołoni, patrząc w mgliste jesienne okno, on powiedział, „ja nie rozumiem, jak ono jeszcze trzyma się”, „ty o czym?”, „o wszystkim”. Bardzo szybko wszystkiego nie stało, Słowo na zawsze jest. Ostro obdarzonym był Szakuła. W gabinecie śledczego trzymałem w rękach tasak, którego mu wbił w plecy, dogoniwszy na zboczu, stróż, z którym on pił w baraku obok Filharmonii. Znając Wiktora, przypuszczam, że mógł powiedzieć coś ostrego. Jego zabójstwo wstrząsnęło nami wszystkimi, którzy znali go; rzadkie, zwierzęce jak na tamte czasy, teraz norma. To było już za Niepodległości. Do tego nikt go nie cenił, on trzymał się na uboczu, mógł mocno wypić, ja żyłem najazdami, my przecinaliśmy się rzadko, ale przyjacielsko. Zazwyczaj w „Eneju”, jednym z podziemi przyszłego poruszenia. Był czas, kiedy byłem zameldowany w Związku Pisarzy, na Bankowej, 2. Tak i stoi w mojej karcie ewidencyjnej. Wiktor surowo sądził siebie i wszystkich pisarzy. Większości, oczywiście, nie uznawał. Nie cierpiał ckliwości i pokazowego liryzmu. Siedzimy jakoś wieczorem przy skrajnym dębowym stole. Przez stół naprzeciwko jada w samotności Mykoła Udowyczenko, więziony kilka razy pod pretekstem chuligaństwa, jeden, kto stale nosił wyszywankę i niemal w każdym słowie używał Ukrainy. Jego unikali nieskalani pisarze, jak i tego rozdeptanego pokolenia. „Chło-p-cy!”, grubym, przepalonym głosem ryczał on, „można, ja poczytam wam?”, „ile?”, ostro, nie odwracając się, pytał Szakuła. „Choćby”
Tłumaczenie maszynowe
Kilka tygodni temu otrzymałem od Jewhena Paszkowskiego, wybitnego ukraińskiego pisarza, laureata Nagrody im. Tarasa Szewczenki, rękopis „Artysta i Bóg”. I teraz codziennie pokonuję po 10-15 stron tego niesamowitego tekstu. To pismo, moim zdaniem, podyktowane z góry: ktoś utożsami je z Bogiem, a ktoś inny – z Wszechświatem. To swoiste objawienia, darowane człowiekowi wybranemu, jako przestroga nie tylko dla niego, ale i dla nas wszystkich, istot żyjących. …I przypomniało mi się, jak w moim dalekim dzieciństwie my, pastuszkowie, łapaliśmy przedburzową falę. Z czoła przepaści Carikowej, rozpostarłszy ręce, z całych sił rzucaliśmy się w dół, zawisając w powietrzu – lecieliśmy i byliśmy pewni, że jesteśmy obdarzeni właściwością latania. I tylko krzyk jednego z moich rówieśników, który upadł na ziemię, zaświadczył, że nie wszystkim dana jest ta zdolność… To wspomnienie nie jest tu przypadkowe: my, absolutna większość, obciążeni ziemskimi troskami, a nawet grzechami, które trzymają nas, nie dając możliwości samowzniesienia. Po to, by widzieć, słyszeć, postrzegać to, co podyktowane zostało Paszkowskiemu przez Boga, niezbędne są niesamowite wysiłki, szczególny tryb życia – od samotności po wielodniowe głodówki, od literackich głębi po pojmowanie praw – niebieskich i ziemskich. Rodzimej mowie przypisuje się szczególne znaczenie – jako przewodnikowi kosmicznej energii. Czytelnicy „Słowa Proświty” mają możliwość zapoznania się z wybranymi fragmentami pracy Jewhena Paszkowskiego „Artysta i Bóg”, przekonania się o znaczeniu tego tekstu, wypełnionego nieprzemijającą treścią, która pomoże wielu z nas pojąć sens własnego bytu. Pawło MOWCZAN. Jewhen PASZKOWSKI. Nie umarłym, a na wieki żywym. Nigdy tego nie mówiłem. Jestem w ruchu narodowym od 80-go roku. W diasporze mówią wyzwoleńczym, z akcentem na przedostatnie o. Kto nie był, nie przechodzi testu, jak na palianycię. Z tych, których pamiętam z tamtych czasów, żyją jednostki. Nijak nie wyróżnieni, niczym nie nagrodzeni, całkowicie bezimienni. Co jest nadzwyczaj chwalebne: Sam Bóg chodził w szarej narzutce, co oznacza niepozorność. W niebiosach to wyższa ranga Zasługi. Kiedy bohaterstwo jest wyróżnione, przestaje być bohaterstwem. Teraz nikt nie pamięta, jak powstawała Niepodległość, jaka była sytuacja w Kijowie i na Ukrainie w latach 80., bez niej nie byłoby lat 90. i wszystkiego, co mamy obecnie. Pozwolę sobie przypomnieć niektóre punkty. Idea Ukrainy jako takiej wykuwała się w dwóch środowiskach: twórczym i studenckim, Związku Pisarzy i KDU, i stamtąd właśnie przerodziła się w rzeczywistość. Wszyscy, którzy myślą, że wyrosła ona z komuno-Rady Najwyższej i skedebizowanego dysydentyzmu, mogą wierzyć w ten mit wiecznie, ale mit to nie rzeczywistość. Za jedno podejrzenie o sympatie narodowe studentów Kijowskiego Uniwersytetu, instytutu pedagogicznego im. Gorkiego wyrzucano z komsomołu i skreślano z listy studentów. Tym na zawsze wykreślano z życia. Dziesiątki zabitych w ten sposób osób dzisiaj nikomu nie są znane i nie są interesujące. Twórcze środowisko Uniwersytetu, jasne, idealistyczne studencctwo, jeszcze nie zniszczone przez życie, było retortą przyszłości. Przy wydawnictwie „Mołod’” działało studio literackie, z którego wyszło wielu prozaików, poetów, krytyków. Prowadził je ślepy, widzący duszą, poeta Zabasztanśkyj. Tam pielęgnowano przyszłe uzupełnienie ZPU. Przyjaźniłem się, jako młody poeta, z niektórymi z nich. Kijowski uniwersytet, studio „Kobza” nie były spotkaniami dla dyplomów – czymś więcej. Szkołami twórczości. Aurą tworzenia. Lecz, mimo to, nadzór i groza tam panowały cyklopie. Studenci przychodzili z zajęć i bali się mówić w pokoju. Cały Kijów, jak i cała USRR, były zajadle komunistyczne i rosyjskojęzyczne. Wystarczyło słowo na ulicy, by patrzono na ciebie jak na wroga ludu. Di-naród. Segregacja według kryterium językowego zagrała z USRR zły żart. Zbudowane na strachu przed KGB, a nie strachu przed Bogiem, nieżywotne. Człowiek zawsze wybierze koryto, oprócz Jednostek. Ale jednostki właśnie decydują o Wszystkim. Wszystko, nad czym czyniona jest niesprawiedliwość, w końcu miarkuje Bóg. W 1983, przez przyjaciół-studentów, poznałem młodych pisarzy – Ołeksę Mykytenkę, Wiaczesława Medwiedia – oni publikowali, mieli książki i publikacje. Nieco później poznałem Mychajła Saczenkę, genialnie poetyckiego i genialnie zapomnianego poetę i reżysera. Potem znałem prawie wszystkich poetów, ze wszystkimi rozmawiałem, ale takiego, absolutnego geniusza w zachowaniu – on widział poezję we wszystkim i tak samo żył, i mówił nią – więcej nie było. Należał do pokolenia poszsześćdziesiątników – Worobjow, Kordun, Hryhoriw, Illa – zdeptanego i wyrzuconego z literatury pokolenia. Saczenko zaś przedstawił mnie Dziubie, kiedy wyszła jego pierwsza książeczka „Jesienne ogniska”. On fanatycznie, jak ten, kto czekał na spotkanie dziesięciolecia, czytał z niej wiersze. Zanieśliśmy ją, jak rewolucjoniści bombę, Dziubie. Spotkaliśmy się na Jarwał, obok Domu Aktora, u Dziuby, zapamiętałem, że miał suchą i łagodną dłoń. Po jakimś czasie w „Literackiej Ukrainie” pojawił się duży artykuł o ogniskach Saczenki. Dobrze znałem ich wszystkich, pokolenie wyrzuconych z literatury, a potem i nowe, pokolenie lat 80. Zbierali się na kawę w białych małych filiżankach, w kawiarni na lewo od Proriznej na Chreszczatyku, i długo rozmawiali tam, już na ulicy. Saczenki młodsi nie przyjmowali; na wyrzuconych leżało na zawsze piętno wykluczenia. Nikt nie chciał łamać z ich powodu życia. Nowe pokolenie zachowywało się bardzo poważnie i ważnie. „Bawią się w klasyków”, mówił Saczenko, my staliśmy z boku. Szklar pisał z niego jednego ze swoich bohaterów, geniusza. U mnie występuje w opowiadaniu „Na zawsze od morza”. Ze Szklarem zapoznał mnie Mykytenko, zimą następnego roku, na Chreszczatyku, naprzeciw wyjścia z metra. W czarnym płaszczu z irchy, w czapce ze złocistej fredki, z grubymi czarnymi włosami spod niej i ciemno-piwnymi oczami, całym postawnym wyglądem i powściągliwą wyższością przypominał połowieckiego chana. Dotąd znałem go z opowiadań i książek. Później, kiedy poznałem go bliżej… był to łagodny, zafascynowany wędkarstwem, zakochany w prozie Hryhora Tiutiunnyka, jak wielu wtedy, nieprzystosowany do ulicznego życia i okoliczności rozpadu ZSRR, człowiek. Ja w tamtym czasie miałem 11 lat bezdomności i pół związku za plecami. Tam przegadałem z ponad milionem ludzi, tam rozpostarł się duch, i tak ze mnie wyszła podobizna pisarza. Kto został w Kijowie, tam i zwiędł. Im nie wystarczyło żywego doświadczenia i otwartości w pisaniu. Kijów, sam w sobie, jest bardzo zamkniętym miastem. Zamknięcie sprzyja zamkniętości i, w ten sposób, przyziemieniu i śmierci każdego talentu. Przyjaźniliśmy się ze Szklarem krótki czas na początku lat 90., kiedy był bezdomny, jak i my, większość młodych wtedy: Carynnyj, Hryhoriw, Cybułko, Ławreniuk, Uljanenko, który przybił do Kijowa nieco później. Pamiętam go w białych, dawno znoszonych, podartych tenisówkach, pod Kulinarką. „Kto to?”, „Uljan”, „a-a”. On tak i umarł na podartym materacu, w mieszkaniu, które z dziwnych przyczyn przeszło na własność dzielnicowego. Jego pierwsze opowiadanie w „Słowie”, o Afganie, pokazałem Rymarukowi i potem namówiłem go, by drukował jego powieść w „Suczasnosti”. Rymaruk długo męczył się nad nią, ale zredagował i wydrukował. Bez jego poświęcenia w literaturze, w „Suczasnosti”, nie pojawiłaby się w niej nawet cząstka nazwisk, które teraz są na ustach. Do literatury przychodzili nieprzygotowani, nieustabilizowani, rozczochrani ludzie, ich trzeba było
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jeden wiersz”, „dawaj”, Mykoła już podnosił się, „tylko bez Ukrainy”, „u mnie takich nie ma” — i padał. Witał się tak: „ja, genialny poeta, Mykoła Udowyczenko”. Po głosie można go było rozpoznać spośród milionów. Z tych, których dało się zaliczyć do środowiska niekomunistycznego, było nas zaledwie kilku: zdecydowanie antykomunistycznym był Leonid Kononowycz. Wyrzucono go z instytutu pedagogicznego za nietypowość i wpływ na studentów. Wiedząc, jak oficjalni są wszyscy, prawie z nikim się nie zadawał. Pracował przy czarnej robocie i przygotowywał się na jedno: na więzienie. Dużo palił i pił czyfir, w nic nie wierzył. Mieszkał w Wyszniewem, w wynajętym pokoju. Jego pierwsze opowiadanie było na poziomie Camusa, potem przeszedł na kryminały. Był redaktorem podziemnego pisma, które wydawał sam. Poznaliśmy się na seminarium młodych twórców w Irpieniu. W pierwszym albo drugim roku po Czarnobylu. W sali zebrań Domu Twórczości w Irpieniu po raz pierwszy słuchałem Winhranowskiego. To było tak, jakby słuchać pierwszej burzy; takim ozonowym głosem nikt więcej nie czytał. „Przeczytam wam dziesięć wierszy – i to wszystko”, powiedział, uniósł głowę z wyrazem cesarza wobec niewolników, i sala zamarła jak niebo przed błyskawicą. Wydawał się samą niedostępnością. Już w dziewięćdziesiątych szliśmy z Iliąm10 ulicą Hončara. „Wiesz, stary”, mówił mi, znacznie młodszemu, „chodźmy do Mykoły”. Było mi wszystko jedno. „Do Winhranowskiego. Zaraz zadzwonię”. „Mykoło, jesteśmy tu, u ciebie”, był przygłuchy i mówił bardzo głośno, „z kim jesteś?”, słyszałem w słuchawce, „z Paszkowskim”, „a-a, z Paszkowskim można”. Kupiliśmy arbuza i „Kozacką”, arbuz i wódka były takie sobie. Mykoła powoli popijał, bardziej się delektował, „chłopaki, gdzie wzięliście taką wódkę?”, „gdzie, w spożywczaku”, krzątał się przy stole Ilia, „jaka dobra wódka”, rozpływając się, kiwał głową on, łagodny, ciepły jak jesień za oknem. W nim żył step, mówił Dniepr, kwitła lipa oblana białym kwieciem i ta, która już wyglądała innego lata, a on jeszcze jej tego nie powiedział. Był samą poezją. Walera pokroił arbuza na talerzu. Mykoła brał i po kawałku odgryzał, na stole nic więcej nie było. „Chło-p-cy!”, powoli, poetycko mówił i cały rozkwitał oczami, „gdzie wzięliście takiego arbuza?”, „jak to gdzie?”, już nie wytrzymywał Ilia, „ja-k-i-e-s dobry arbuz”, kiwał głową; delektował się małymi rzeczami jak mało kto na świecie. To jest prawdziwe kontemplowanie, najpewniej przeniesione z poprzedniego życia. I tak, z najdelikatniejszych przelewów słowa, pisał. Ale wtedy, w Irpieniu, po przeczytaniu dziesięciu, opowiadał już prozaiczne rzeczy, przebijała w nich poprawność, chciał pokazać, że nie jest wrogiem systemu. Żebyśmy my, młodzi, zobaczyli w nim kogoś takiego jak wszyscy, a nie przywódcę czegokolwiek takiego. W wierszach był wspaniały, w tej aktorskiej grze – nieznośny. To pokolenie go wielbiło. Był rozdarty, jak wszyscy. Większość z tego, co napisał, znaliśmy na pamięć. Większego poety raczej nie będzie. Tak czuć słowo w zwartej formie to rzadkość. Próbował to powtórzyć w prozie, ale ona wymaga doświadczenia i daleko jej do łagodności. Do prozy nie wystarczy liryczność i poetyczność, trzeba znać to, czego nie wie nikt. Żona Mykoły przyszła i delikatnie nas wyprosiła. Ilia, sam Grek, z profilem greckiego nosa, odkąd w 60. ostrzygł się na kozaka, już nigdy się nie przestrzygł. Tak został w tamtym czasie, pisał o kozakach, dookoła widział zdradę, w tym czasie, w którym kiedyś żył. Był jedynym w Kijowie, który nosił taką fryzurę. U innych Karma jeszcze się nie obudziła. Z impulsem Miłości – zstąpieniem Energii – wielu się pokozaczyło. Wszystkie inne formy samoświadomości mają równie karmiczne pochodzenie, ślad poprzednich żyć. Człowiek żyje tam, w świecie duchowym, bo tu nie ma szczęścia. To ogólny stan w czasie niemal nieobecności Miłości. Martwe wydaje się żywe i lepsze od rzeczywistego życia. Ilia miotał się już od lat sześćdziesiątych. Umarł – nie było za co pochować. W Irpieniu, na jakiejś naradzie, w sali zebrań, pod wieczór, zaczęliśmy rozmawiać na temat Czarnobyla. „Trzeba zakazać wszystkich elektrowni atomowych”, pamiętam swój wtedy maksymalizm. Palnąć coś takiego w środowisku pełnym lęku i zagubienia wobec klasyków było straszniejsze niż sam Czarnobyl. Po omówieniu rękopisów zostało nas w sali kilkoro. „Kiedyś…”, marzycielsko mówił Jurij Szczerbak, wówczas nasz opiekun, „może pozwolą nam zorganizować demonstrację ekologiczną”. On wtedy opowiadał się za ekologią. O demonstracji myśleć było strasznie! W 88 albo dziewiątym, kiedy w końcu ją zorganizowano, Kononowycz przybiegł do Związku z urwanym rękawem skórzanego płaszcza, cały poobijany, z zagubioną twarzą: „tam ludzi biją!” W sali i na korytarzu było pełno, nikt nie odpowiedział. Wieczór pamięci Czarnobyla trwał dalej. „Gumowymi pałkami nas okładali”, ciszej opowiedział mi. Nikt nie odważył się dmuchnąć w mikrofon w sprawie tego, co działo się na dole, na Chreszczatyku. Panował ogólny duch strachu, przygnębienia, śmierci. Dobrze pamiętam wystąpienie Iriny Żylenko. Ona pierwsza podzieliła Czas na przed i po Czarnobylu. „Przedtem żyliśmy, kochaliśmy, wszyscy byliśmy żywi duszą; potem – wszystko umarło; nie chce się ani żyć, ani pisać. Coś bardzo ważnego zniknęło”, jak wielki ptak mówiła żałośnie, z rezygnacją i szczerze. Jej dusza się nie pomyliła, wkrótce nie będzie ani Drozda, jej męża, ani jej. Tego czegoś zrozumiałem przez wiele lat, rozmyślań, głodówek, odnajdywania go. To było tym czymś, czym było Życie, Miłość Boga. Życiem w czystej postaci. „Nie chce się żyć”, bardzo trafne określenie wododziału tamtego Czasu. O żadnej Niepodległości, którą przypisano potem szedesiątnikom i dysydentom, nikomu nawet w koszmarnym śnie się nie śniło: oni pierwsi pobiegliby się zgłaszać, pobiegliby do lekarzy, żeby to się nie przyśniło drugi raz. Ich książki wychodziły w setkach tysięcy i milionowych nakładach, stale, po dwie, trzy książki rocznie, z honorariów można było wykładać daczę. Kiedy robotnik czy inżynier zarabiał w Kijowie 130 rubli. Jedna publikacja w kolejowej gazecie „Gudok”, gdzie drukował się odszczepieniec Udowyczenko, dawała dwa razy tyle. A oni przecież drukowali się w czasopismach Związku i „LitUkrainie”, gdzie młodym opublikować się było w zasadzie niemożliwe. Od 87, na zarobkach, łatwo zarabiałem 2-3 tys., mój szef, jeden z szefów superbandy Rostowa – 4-5 tys. Sekretarz Generalny – 500. Praca wiązała się ze stałymi wyjazdami i, stojąc w kolejkach, żyjąc jak ofiary, nigdzie byśmy nie dojechali. Mykoła Wodopjanow, pseudonim Marynarz, nauczył nas nigdy nie stać w kolejkach. Wysoki, powyżej średniego wzrostu, gromkogłosy blondyn z lekko orlim nosem, na oko morderca, był bardzo otwartym i powściągliwym dobrodziejem. Z dużą teczką szliśmy do restauracji „Don”. Kolejka z drugiego piętra ciągnęła się na ulicę. Restauracja nazywała się po ulicznemu „W sieciach Donu”, zza drobnooczkowych zielonych rybackich sieci w oknach. „Nikołaj, Nikołaj”, ciągnęli do niego drobni pijaczkowie. Szedł ciężkim krokiem legionisty, wcześnie postarzałego w bitwach, na nikogo nie patrząc, nie zważając na charczenie konających, szedł celowo, jak lodołamacz; wchodziliśmy na drugie piętro, wyskakiwał kelner, „ile?”, „pełną”. Jego ręka ciążyła, ale nie powierzał mi teczki. Szliśmy zaułkami, do jednego z podwórek w pobliżu placu Miczurina, i tam, pod śnieg, na połamane pomidory i arbuzy, pili koniak za pół ulicy. Pochodził z Ukrainy, trafił tam ze Politechniki w Charkowie, ówczesnej stolicy zestawów fotograficznych i powiększania zdjęć na portrety, wtedy to był superbiznes. Jako student, kiedy wszedł w ten interes, tak już na zawsze w nim pozostał, romantyk wędrówek, drogi. Zbieraliśmy zdjęcia do portretów. Tam polubiłem rozmawiać z ludźmi, tam polubiłem ludzi… Przy tej pracy objeździłem, oblatałem, obszedłem pieszo, od domu do domu, od mieszkania do mieszkania, pół Związku. Porozmawiałem z ponad milionem ludzi, według rachunku Boga później. Gdybym tam został i zajmował się tym, czym się zajmowałem, a potem przeszedł na coś innego, to dziś na Ukrainie nie byłoby oligarchów: byłby jeden oligarcha. I dobry. Pierwszy z nich był wtedy pomocnikiem rzeźnika. Mój brat dobrze znał jego starszego towarzysza11. Honorarium za pierwszą powieść w „Dnieprze” nawet nie liczyłem jako zapłatę. Powieść pisałem sześć lat, tyle zarabiałem w tydzień. I przylatywałem do Kijowa, żeby zobaczyć towarzystwo, przyjaciół. „Żeńka, przyjeżdżaj”, mówił do słuchawki Ihor. „Przyjeżdżaj”, mówili przyjaciele malarze, dziennikarze, „bez ciebie Ukraina przepadnie”, mówili żartem. W 90. wróciłem, a po trzydziestu trzech latach Bóg potwierdził słuszność i proroczość ich słów. O żadnej Niepodległości nikt nie śmiał pomyśleć. Pisnąć nie mógł, nawet gdyby chciał. Wydałyby go i zaprowadziły na przesłuchanie same ściany. To był jednolity żelbeton, kilometrowej grubości, wielkości Związku. Wolność hulała tam, na Południu, tam się kręciły i łatwo traciły pieniądze. Niewolnik pensji i ciasnej kuchni nie może być wolny. Jacy niezgodni? jacy tajni wywrotowcy partii od wewnątrz? którym niedołęgom z Łochwicy to wmówiono? To wszystko legendy przemalowanych komunistów w celu nadania aureoli niepodległościowcom. Znałem ich wszystkich, od początku do końca, od lat 80. do 10., nikt z nich wtedy, przed przełomem, nie zdołałby wydusić takiego słowa. Był jeden, który na zebraniach w Związku potrafił prosto w twarz wypowiedzieć Prawdę. Jeden! Spośród tysiąca członków SPU, jeden spośród dwóch milionów kijowian, jeden spośród pięćdziesięciu jeden milionów ludności Ukrainy. Podoba się to komuś czy nie, to jest Prawda. Ratował go obraz bezpośredniego, prostego wiejskiego dziadka-prawdomówcy. „Ołeksa, suszcie suchary”, zarzucając na siebie wtedy kożuch, mówił na korytarzu po jego wystąpieniu jeden komunoid, który potem, gdy można było, gwałtownie przerzucił się na głód i wkrótce zginął. Prawdę Ołeksij mówił z zapałem, szczerze i głośno. Jak przystało Prawdzie w czasie przebiegłych niewolników. Był jedynym, który stale, otwarcie, na każdej dyskusji, posiedzeniu, zebraniu psuł ich żelbetową szarość. Siadaliśmy z nim zawsze na tylnych krzesłach w sali zebrań. On wstawał i wychodził na scenę. Ja się delektowałem, jak grą wielkiego aktora. Na sali – wszyscy członkowie SPU, znani i mniej znani pisarze; a pisarz wtedy to dziś 10 prezydentów. Ja, nawet gdybym chciał, nie miałem prawa głosu: przyjęto mnie do Związku w 91., w marcu. Walczyłem z nimi i z systemem już przez prasę. Nienawidzili mnie zajadle, ale nastawała powszechna, lawinowa wolność, każdy myślał, jak przeżyć. Nie było już ani honorariów, ani książek, nagle odechciało się pisać. Huccało, pracoholik i zawsze zamyślony, pochłonięty pracą nad planem, szedł od „Radpisu” ulicą Jarwała jak w wodę opuszczony; „jak tam sprawy, Jewhenie Pyłypowyczu?”, ucieszyłem się na jego widok, znaliśmy się już z Irpienia, czytał moją powieść i skierował mnie do swojego redaktora, Pluszcza, potem redaktora „LitUkrainy”, „kiepsko, nie płacą, nie ma bodźca do pisania”, szczerze, patrząc przeze mnie, powiedział. Dotąd nigdy nie widziałem go takim; był pewny siebie, niedostępny, klasyk wielopisarz. Nastawał nowy czas, nowe wartości, i niedługo potem on przeżył. Ołeksij zabierał głos na każdym posiedzeniu, coraz natarczywiej, i był żywym głosem Prawdy. Tę głupią przyzwyczajkę zaszczepił także mnie, i bez tego już nastawionemu przeciw nim wszystkim jako pokoleniu. Ale on mówił, a ja starałem się pisać prawdę. W 92., na bankiecie po wręczeniu jednej nagrody13, podeszła do mnie Walentyna Danyliwna14. „Ołeś Terentijowycz chciałby się z panem poznać”, oniemiałem, Honcar był wtedy na szczycie patriarchalności. Przywitaliśmy się. „Jewhenie, tyle mi o panu opowiadano… jest pan takim rewolucjonistą”, „kłamią, proszę się nie bać”, powiedziałem, ale słowa dotrzymałem i nigdzie o nim źle nie powiedziałem. Oceniałem system, pokolenie, a nie poszczególne osoby. „Musi pan jeść rybę. Jest w niej fosfor”, patrząc na moją chudość, mówiła Walentyna Danyliwna, i położyła mi na talerzu kilka duszonych kawałków. Przez osiem lat głodu, przeżytego etapami, często wspominałem jej dobroć. Nikt więcej nie podawał mi ryby. Były lata, kiedy nie jadłem z talerzy. I w ogóle prawie nie jadłem. Były lata, kiedy byłem żółty jak marchewka karotenowa, ale wytrzymywałem głód i post, by pisać po dziesięć tomów rocznie. Zapisywać nie siebie, lecz Słowo Boga. Nie miałem kiedy jeść. Rybę pozwoliłem sobie zjeść, kiedy już umierałem. Trzeba powiedzieć, że wszystko, co z czasem przekipiało w Niepodległość – jako Impuls, jako Siła niezgody, niezadowolenia, jako tworzenie czegoś nowego – powstawało nie tyle w Związku (tym bardziej nie w dysydenckim, zmaltretowanym więzieniami, pod stałym nadzorem KGB i wszechobecnych donosicieli, środowisku), ile w pokoju kierownika działu poezji, po lewej stronie od drzwi, na trzecim piętrze wydawnictwa „Dnipro”, niedaleko Złotej Bramy. W dysydentach była niezgoda, lecz nie było pasjonarności; jedni bali się własnego cienia, drudzy mówili cienkim, cielęcym głosikiem, inni ryczeli, nieprzejednanie rozjątrzeni, ale żaden nie miał dostatecznej twórczej Energii, byłoby to widać po tym, co pisał. I ile pisał. Pisze zawsze ona, Energia, i ona też tworzy. Twórczość bez Energii to większy nonsens, jak miłość bez potencji. Drugiego się nauczyli, pierwszego, bez Energii Miłości, nigdy się nie nauczą, z niemożliwości takiej w zasadzie. I to, że potem brali się za rządzenie Ukrainą, twórcze kastraty, niezdolni zrodzić jakąkolwiek żywą Ideę, Prawdę, martwoduszni pochlebcy, którzy szczególnie podobają się kobietom, gadatliwi słodkim głosikiem o miłości, pozwoliło im przepieprzyć wszystko. Niezadowolonych, jak tylko zaczynało ssać w żołądku, było coraz więcej, lecz nie było to niezadowolenie mózgu, Idei nowego. Pisarz nie może być zadowolony; jeśli jest zadowolony, nie jest pisarzem. Ale takich było mało. Nieskończenie mała wielkość. Przychodziłem do „Dnipra”, do tego pokoju, kiedy na dłużej przyjeżdżałem do Kijowa. Tam układano pierwsze publikacje do almanachu „Witryła”, tam dobierano opowiadania, artykuły, wiersze do wciąż jeszcze zagranicznej „Suczasnosti”, tam, w sinym dymie z fajek, w błysku kieliszka, w stukocie butelek o parkietową podłogę, bo rozlewały się spod stołu, przy czytaniu wierszy napisanych wczoraj, przed chwilą, z jeszcze niegasnącym Ogniem, w nowych znajomościach i twórczej przyjaźni, jaka zdarza się tylko raz, w młodości i na przełomie epok, gromadziła się ta twórcza Energia, która potem wylała się na ulice. Rymaruk był jedną z kluczowych postaci pokolenia. To miejsce przy Złotej Bramie, to Złoto niewidzialnego Ognia, które stamtąd rozniebieszczało się… Może się to wydawać dziwne i nieprzystające do utartej prawdy, ale taka jest Prawda Boga, ona nie pyta o prawo do Prawdy: wszystko zaczynało się od naszych tam spotkań. Z Energii, która tam się gromadziła i która stała się impulsem wydarzeń. Kiedyś zmierzą tam jej tło, nigdzie nie zniknie. Obecnie na to nie ma przyrządów. To potwierdzi myśl, choć ona sama jej nie potrzebuje. Wiem to od Tego, Który nas wszystkich zgromadził. Myślowe narodziny Idei nowego, odmiennego od komunoZSRR, należą do trzech – jednego już nie ma15, drugi mało znany, trzeci przekazuje tę Prawdę od Boga. Nowe zostało zrodzone z myśli trzech ludzi. Powtarzam to, co zostało na ten temat powiedziane przez Boga. Niezgodnych również odsyłam do Niego. Gdy się spotkacie, potwierdzi. Nie ma powodu ani ukrywać, ani wychwalać Prawdy. Narzędzie nie jest większe od Twórcy.
______________ 1 Opisane w książkach Ricka Joynera. 2 „Internacjonalizm czy rusyfikacja”. 3 Powieść „Wowcza Zorza”. 4 Obecnie Sofijiwska. 5 Obecnie im. Symona Petlury. 6 Wówczas aktorka Teatru Młodzieżowego. 7 Wiktor Szakuła, poeta i architekt. 8 Przyjaźnił się z Pietrem Halicz i Sztonem. 9 Kawiarnia w piwnicy Związku Pisarzy. 10 Poeta Walerij Illja. Redaktor czasopisma „Osnowa”. 11 Potem wysadzony w powietrze na stadionie. 12 Wydawnictwo „Radziecki Pisarz”. 13 „Wolność i pokój dla Ukrainy”, im. doktora Dem'janiwa. 14 Hončar. 15 nie Rymaruk.
Dalszy ciąg nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Życiowe credo Borysa Stepanyszyna
Każdy myśl, że na tobie milionów stan stoi, że za los milionów musisz dać ty odpowiedź. Iwan Franko
Borys Stepanyszyn lubił powtarzać słowa Franki. Najwyraźniej było to jego życiowe credo, zgodnie z którym wykreślała się linia jego życia. Borys Ilkowycz był przede wszystkim uczonym, błyskotliwym metodykiem, stworzył dziesiątki podręczników i pomocy dydaktycznych dla wykładowców, nauczycieli języka ukraińskiego i literatury. Za ich typowo ukraińskiego ducha był represjonowany przez komunistyczny reżim. Już w wolnej Ukrainie nadano mu tytuł profesora i przywrócono stopień naukowy oraz stanowisko profesora katedry literatury ukraińskiej w Rówieńskim Państwowym Uniwersytecie Humanistycznym. Znając jego wykształcenie, erudycję, patriotyzm, wielki talent organizatorski, Borysa Stepanyszyna wybrano w 1989 roku na przewodniczącego Rówieńskiego Obwodowego Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki (później „Proświta”). Towarzystwo zostało utworzone pod kierownictwem Wasyla Czerwonia. Celowy, energiczny, wymagający, Borys Ilkowycz wraz z nowo wybranym zarządem zabrał się do pracy. Mając duże doświadczenie w nauczaniu w instytucie pedagogicznym, osobiście znając wielu pedagogów, swoich byłych studentów, szybko odnajdywał patriotycznych liderów do kierowania strukturami rejonowymi. Znajdowali się tacy aktywiści również na wsiach. Najaktywniejsza działalność proświatowa była w tamtym czasie na Dubieńszczyźnie, gdzie na jej czele stanęli pisarze Mykoła Pszenycznyj i Mykoła Tymczak, oraz w rejonie zdołbunowskim, wśród liderów – Raisa Maciuk, Myrosław Błaszczuk, dziennikarz Witalij Batalow. Wielką pracę wykonywał dyrektor wiejskiej szkoły w Dermaniu Mykoła Semeryk. W Kostopolu ruch oświatowy poprowadzili dyrektor muzeum Anatolij Wakułko, pisarz Swiatosław Prask, Zoja i Bohdan Dydyczowie. Na Ostrożczyźnie aktywna praca odbywała się pod kierownictwem Wałentyny Szewrońskiej i Marii Czubaj. Tak w całym obwodzie zadziałał autorytet profesora Stepanyszyna. A co najważniejsze – wiał wiatr wolności i niepodległości Ukrainy. Naród spragniony szukał prawdy i pragnął jedności. Na 1993 rok mieliśmy 73 komórki „Proświty” (a to około 25 tysięcy członków!) tylko w Równem. Z proświatowych głębi zrodził się Ludowy Ruch na rzecz Przebudowy, który zniósł zgniłą władzę radziecką i doprowadził do Niepodległej Ukrainy. Przyczynił się do tego Łańcuch Zjednoczenia i akcje patriotyczne na polu bitwy pod Beresteczkiem, na których obecni byli Wiaczesław Czornowił, Patriarcha Mścisław, Łeonid Krawczuk oraz miliony Ukraińców-patriotów. Proświatowcy mieli główne zadanie: wywalczyć dla ojczystego języka ukraińskiego status państwowego, derusyfikować oświatę, kulturę, organy zarządzania. Kierowała nami widzialna nadzieja na Niepodległą Ukrainę. Bardzo szybko zebrano miliony (worki!) podpisów z apelem do władz radzieckich o nadanie językowi ukraińskiemu statusu państwowego. Jednocześnie masowo zbierano środki na budowę pomnika Tarasa Szewczenki w Równem. Ogromny sukces miała idea szefa obwodowej organizacji proświatowej dotycząca stworzenia wolnego uniwersytetu ludowego „Proświty”, który co tydzień odwiedzały setki zainteresowanych osób. Nawet z rejonów przybywali proświatowcy, spragnieni prawdziwego ukraińskiego słowa. Wszyscy zafascynowani słuchali wykładów o represjonowanych pisarzach, działaczach kulturalnych i społecznych, o prawdziwej historii Ukrainy. Pan Borys zapraszał stołecznych uczonych, w szczególności Mykołę Żułynskiego, Serhija Halczenkę, Wołodymyra Serhijczuka, miejscowych krajoznawców Hurię Buchała, Josypa Pacułę, Ołeksę Nowaka, udzielał głosu utalentowanym nauczycielom Halynie Pyłaj, Nadii Stepanenko, Lilii Owdijczuk. Sam Borys Ilkowycz był błyskotliwym, prawdziwie niedoścignionym wykładowcą. Wolny uniwersytet ludowy „Proświty” stał się swoistym miejscem, gdzie ludzie czerpali prawdziwą wiedzę o rodzimej historii, literaturze, kulturze. W „Proświcie”, kierowanej przez B. Stepanyszyna, każdy członek zarządu miał konkretne zadanie i musiał złożyć sprawozdanie z jego wykonania. Myrosławie Kosariewej oraz autorce tego artykułu powierzono prowadzenie pracy nad derusyfikacją szkół i przedszkoli. Bardzo wytrwale taką pracę wykonywał Iwan Kurjanyk na stanowisku naczelnika miejskiego wydziału oświaty. W rezultacie naszych wysiłków w obwodzie rówieńskim (pierwszym na Ukrainie) zakończono działalność szkół średnich i klas, placówek przedszkolnych z rosyjskim językiem nauczania. Borys Ilkowycz dał impuls działalności wydawniczej, powierzając tę sprawę Mychajłowi Borejce, który z powodzeniem prowadził ją przez dziesiątki lat i w rezultacie: wydał ponownie około 60 rzadkich, zakazanych, zapomnianych książek, wśród których – sześć rarytasowych „Kobzarzy”. Razem z profesorem Stepanyszynem stworzyli wielką bibliotekę proświatową. Bardzo potężnie wspierała to nasza diaspora. Osobno trzeba wspomnieć unikalną parę małżeńską Wierę i Bohdana Bodnaruków z Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Chicago (USA), którzy przez trzydzieści lat pomagali w sprawie wydawniczej. Ponadto pan Borys zaproponował mi i Tetianie Rediuk odnowienie Związku Ukrainek, który pod okupacją polską prowadził wielką pracę kulturalno-oświatową. Borys Stepanyszyn był niedościgniony w swoich działaniach. Iryna Miśkowa zaproponowała stworzenie chóru. Cała wielodzietna rodzina Miśkowych była śpiewająca i muzycznie wykształcona. To już było jądro chóru, a inni śpiewacy z przyjemnością dołączali. Stepanyszyn pobłogosławił stworzenie chóru i nadał nazwę „Proświta”. Chór podniósł pokłady zakazanych pieśni kozackich, strzeleckich, powstańczych. Zespół twórczy objechał cały obwód i odwiedził wiele regionów Ukrainy z tym repertuarem. W tamtym czasie prowadzono potężną pracę nad odnalezieniem mogił bohaterów UPA, gdzie aktywni i świadomi rodacy stawiali krzyże, pomniki. Podczas tych uroczystości chór wykonywał pieśni, doprowadzając mieszkańców wsi i miasteczek do wzruszenia i łez. Sławny zespół śpiewaczy zawsze towarzyszył Wasylowi Czerwoniowi lub Borysowi Stepanyszynowi, albo liderom Ruchu. Działalność proświatowa była relacjonowana na łamach mediów, w szczególności w gazecie „Wołyń” na „Stronie Proświty”, w „Wistiach Riwneńszczyny” oraz czasopiśmie „Dzwin” dzięki wysiłkom B. Stepanyszyna i Je. Hładunowej. Od samego początku odrodzenia „Proświty”, którą jednakowo nienawidziły i niszczyły wszystkie reżimy okupacyjne (polski, niemiecki i radziecki – z szczególnym okrucieństwem), stawialiśmy na patriotyczne wychowanie młodzieży (to współpraca z oświatą), a także na współudział innych struktur państwowych. Przecież wychowywać młode pokolenie, kształtować jego ideały i wartości na zasadach narodowych, dbać o rozwój kultury, utwierdzać odpowiednią dla statusu politykę językową musi jednak państwo.
Jewhenija BOREJKO-HŁADUNOWA, proświatowczyni, wieloletnia referentka i kronikarka Rówieńskiego Obwodowego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta”, członek rady organizacji społecznej „Rówieńskie Zjednoczenie Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki”
Borys Ilkowycz Stepanyszyn miał skryty cel — zobaczyć jeszcze za życia szkołę-marzenie – szkołę narodową, która wychowywałaby wysoko wykształconych patriotów Ukrainy. Dlatego też opracował Koncepcję reformowania ukraińskiej szkoły. Najważniejszym warunkiem wstępnym budowy nowej szkoły było usunięcie struktur politycznych ze szkół i innych ogniw edukacji, rozwiązanie organizacji partyjnych, komsomolskich i pionierskich. Obecnie jest to prawnie usankcjonowane. Podstawą nowej szkoły jest ukraińska etnopedagogika, wiedza o rodzinie i dziecku, czyli cały kompleks ludowej mądrości, etyki i moralności, stworzony przez ukraiński naród i zawarty w twórczości ludowej: przysłowiach, powiedzeniach, pieśniach i dumach, bajkach i legendach, tańcach i zabawach, symbolach ludowych, w odwiecznych zasadach wierzących Prawosławnego Kościoła Ukrainy. W ukraińskiej szkole musi panować język ojczysty z wykorzystaniem wszystkich jego bogactw, pielęgnowaniem czystości. Ważne jest przekazywanie prawdziwej historii naszego narodu, szacunek dla ludowych zwyczajów i obrzędów, świąt, tradycji wychowawczych i ideałów ludowych. Borys Ilkowycz szczególną uwagę poświęcał rozwojowi edukacji przedszkolnej. Głównym zadaniem placówki przedszkolnej – priorytetowego ogniwa edukacji – jest zachowanie i wzmocnienie zdrowia małych Ukraińców oraz wychowanie ich, z zachowaniem zasad moralnych, na dobrych, sprawiedliwych, uczciwych, pracowitych, kochających Ojczyznę, rodzinną ziemię, szanujących starszych. Na tym gruncie rodzina i edukacja wychowują prawdziwych Ukraińców i Ukrainki. Pan Borys proponował wykorzystywać doświadczenie ukraińskiej uczonej Sofii Rusowej, która zapoczątkowała nowe drogi i środki wychowania moralnego, w szczególności dotyczące rozszerzania kręgu dziecięcej miłości. Najpierw wrodzoną miłość do matki, uważała ona, trzeba przenieść na ojca, potem – na babcię, dziadka, brata, siostrę, dalej na wychowawców, nauczycieli, przyjaciół. Uczyć rozszerzać miłość coraz dalej i dalej. Dziecko na pewnym etapie swojego rozwoju zaczyna odczuwać miłość do rodziny, do swojego narodu, swojej nacji. „Jaka młodzież, jak wykształcona i wychowana, taka przyszłość narodu” – lubił powtarzać za Iwanem Franką Borys Ilkowycz. Ale szkoła nie jest w stanie wychować uczniów i uczennic, ponieważ wychowanie jest procesem czysto indywidualnym, ale może (i powinna) nauczyć ich samowychowania: doskonalenia charakteru, rozwoju intelektu, przyswajania norm moralnych, systemu nawyków. Jako przykład podawał pedagogom wykorzystanie w swojej pracy praktycznej książki ukraińskiego pedagoga Hryhorija Waszczenki „Wychowawczy ideał” z pojemnym i wszechstronnym hasłem „Bóg i Ukraina”. Nasz mądry naród słusznie powiedział, że wyuczyć się można na kogokolwiek, a nauczycielem trzeba się stać. Wielkoduszność, serdeczność, szczerość przychodzą nie z edukacji, a nawet nie z wychowania, lecz z natury. Parafrazując znane powiedzenie „Lekarzu, ulecz samego siebie”, powiedzmy: „Nauczycielu, odrodź się, narodź się na nowo, stwórz siebie Człowiekiem – a wtedy zdobędziesz prawo pracować w szkole” – lubił powtarzać profesor. Każdy nauczyciel wypuścił w świat pewną liczbę uczniów: od kilkuset do kilku tysięcy – w zależności od stażu pracy. Ale ważne jest to, ilu z nich sami nazwali się naszymi uczniami, czyli naśladowcami i popularyzatorami nauczycielskich idei, upodobań, gustów. Z takim pytaniem Borys Ilkowycz zwracał się do wielu pedagogów. Odpowiedzi były różne. Ale pedagog Stepanyszyn wyróżnił odpowiedź jednego nauczyciela-historyka: „Słuchaj, człowieku, żeby wszechstronnie wychować uczniów, to trzeba być współczesnym „apostołem prawdy i nauki”, według słów Tarasa Szewczenki, trzeba mieć swoją naukę, system zasad moralno-estetycznych, swój całościowy ideowy program życiowy. Ale po to, by pojawili się u nauczycieli swoi „apostołowie”, trzeba mieć w duszy coś więcej niż nawet najgłębszą wiedzę o przedmiocie i doskonałe opanowanie metodyki jego nauczania. Najpierw – wszechstronną wykształcenie, w którym najważniejsza nie jest tak encyklopedyczna erudycja, jak kultura myślenia, twórczy ogień, głębokie zrozumienie wszystkiego, co twierdzi i robi nauczyciel”. Nastolatki pójdą za tym nauczycielem, który nie tylko ma o wszystkim swoje zdanie, ale jest też zdolny przeciwstawić się oponentom, opierając się na całościowym ideale, systemie pozytywnych poglądów, gustów i upodobań. I ważne jest, że to nie tylko słowa, ale przekonania, które codziennie potwierdza swoimi czynami, postępkami, zachowaniem. Ideały i zasady takiego nauczyciela zakochani w nim uczniowie niosą w świat, stając się w ten sposób jego naśladowcami, a na ich podstawie formują nowe ideały, sami stają się twórcami. „To naturalny rezultat nieodpartego wpływu dojrzałej osobowości na młode szkolne pokolenie, które ciągnie do niej, jak zielone pędy do słońca i rosy” – mówił uczony. Oto takie główne zasady Koncepcji nowej szkoły o kierunku humanistycznym, wyrażone przez wielkiego Ukraińca Borysa Stepanyszyna. Kateryna SYCZYK, przewodnicząca organizacji społecznej „Rówieńskie miejskie zjednoczenie towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki”, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy
Borys Stepanyszyn jako osobowość: parametry wymiaru Borysa Stepanyszyna bezbłędnie można nazwać wielkim Nauczycielem polonistów. Przez całe swoje świadome życie był opętany ideą przygotowania dla szkoły takich nauczycieli języka ukraińskiego i literatury, którzy ukształtowaliby przyszłość narodu. Borys Ilkowycz określił trzy parametry wymiaru osoby polonisty: nauczyciel jako specjalista, pedagog i jako osobowość. Sam autor odpowiadał tym wymaganiom według najwyższych kryteriów. Najbardziej wyraziste cechy Borysa Stepanyszyna – to bezkompromisowość, ponieważ trudno go było przekonać do tego, co było sprzeczne z jego pozycjami światopoglądowymi, ideałami, ideami,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
które wyznawał. A ponadto miał w zwyczaju być wdzięczny i cenił w ludziach patriotyzm, oddanie sprawie narodowej, profesjonalizm. Jako fachowiec nieustannie się doskonalił. Borys Ilkowycz był najaktywniejszym czytelnikiem naszej książnicy: nie przepuszczał żadnej nowości wydawniczej (beletrystyki, literatury naukowej, metodycznej); wszystkie czasopisma, które trafiały do zbiorów, zdążał przeczytać lub choćby przejrzeć. Jego encyklopedyczna wiedza zdumiewała, nienaganny język zachwycał, a umiejętność zdobywania uwagi publiczności i utrzymywania jej przy swoich idejach i myślach była rzadka. Jeśli dodać do tego naprawdę fenomenalną pracowitość oraz bibliograficzny spis jego artykułów, podręczników, szkolnych podręczników i metodycznych drobiazgów (a jest on imponująco obszerny i wielotematyczny), to dziś w naszej pamięci kulturowej rysuje się wyraźnie prawdziwie historyczny portret tej wyjątkowej postaci. Działalność pedagogiczna Nauczyciela była wielostronna, gdyż łączyła teorię z praktyką. Wykładał w szkołach średnich i wyższych, był autorem prac metodycznych i kierował praktykami studentów. Borys Ilkowycz był wymagającym i surowym pedagogiem, lecz zawsze szczerze cieszył się z sukcesów zarówno studentów, jak i uczniów. Jak często na lekcji klaskał uczniom za niezwykłe odpowiedzi albo studentom za ciekawy chwyt czy oryginalne pytanie. Cieszyły go niestandardowe podejścia do nauczania literatury, świeże myśli, mistrzowskie czytanie tekstów. Lubił, gdy na lekcjach rozbrzmiewały pieśni i romanse. Nieustannie troszczył się o program szkolny, dążył do jego udoskonalenia. Wystąpił w prasie pedagogicznej artykułem „Ewolucja i korekta programu literatury ukraińskiej w klasach 5–11”, w którym przedstawił swoją wizję podstawowego dokumentu szkolnego. Z tymi materiałami zapoznawał także słuchaczy kursów w obwodowym instytucie kształcenia podyplomowego nauczycieli, przekonywał, tłumaczył, czytał fragmenty utworów, które proponował wprowadzić do programu. A czytał, trzeba powiedzieć, mistrzowsko. Ogólnie uważał, że ci, którzy wstępują do pedagogicznych uczelni na specjalność nauczyciel języka i literatury ukraińskiej, powinni przechodzić konkurs z zakresu sztuki aktorskiej i predyspozycji wokalnych. Był przekonany, że nauczyciel słowa powinien być człowiekiem wszechstronnie uzdolnionym. Jego samego natura obdarzyła talentem oratorskim, zmysłem artystycznym, smakiem estetycznym. Znakomita praca B. Stepaniszyna „Nauczanie literatury ukraińskiej w szkole” stała się bestsellerem w kręgu ukraińskich nauczycieli literatury: tak ciekawie i z pasją autor odsłonił swoje idee i wybrał formę wykładu, która pod względem obrazowości graniczyła z literaturą piękną. Spod pióra wybitnego pedagoga wyszła unikalna trylogia metodyczna „Taras Szewczenko, Iwan Franko”, Lesia Ukrainka w szkole”, w której talentem przedstawiono życie i twórczość tytanów ukraińskiego Słowa poprzez głębokie wizje badawcze, nietuzinkowe formy, metody, chwyty pracy z tekstami biograficznymi i artystycznymi, ocenę osobistą. Jedna z ostatnich książek wybitnego naukowca „Strategie i taktyki w edukacji literackiej uczniów” została napisana w formie dialogu nauczyciela z jego uczniami, studentami, kolegami. Ta książka stała się podsumowaniem ziemskiego odcinka życia. Jednak śmierć fizyczna dla takich ludzi oznacza jedynie przejście do innej formy bytu. Pozostał żywy nie tylko w swoich książkach, lecz także przedłużył siebie w tych, których uczył. Ci, którzy przyjęli jego myśli, idee, poglądy, dokonują wielkiego dzieła duchowego rozwoju młodych Ukraińców. Mogą być dumni, że byli uczniami takiego Nauczyciela. Był to człowiek, który godnie przeżył swoją ziemską drogę, walczył, wierzył, tworzył, pracował bez wytchnienia na niwie oświaty, nauki, kultury. Według jego wyrażonego w testamencie słowa był wiernym synem, „który kochał rodzinny kraj i namiętnie pragnął szczęścia dla matuchny-Ukrainy i był jej oddany”. Lilija OWDIJCZUK, kandydatka nauk pedagogicznych, docent, kierowniczka i profesorka katedry języka i literatury ukraińskiej PWSZ „Międzynarodowy Uniwersytet Ekonomiczno-Humanitarny im. akademika Stepana Dem’janczuka” zawsze cichym głosem. I w eterze Radia Kultura brzmiała intonacyjnie. Głos nie był donośny – „głos cichego deszczu”. A jednocześnie za powściągliwością, wyważeniem kryła się w niej wewnętrzna siła i potężny rozwój wewnętrzny. Rosła jako poetka, rosła jako osobowość duchowa. Chcę wspomnieć pieśni, które powstały do jej wierszy – Wiktora Lifanczuka, niezapomnianej Natałki Buczel. Pamiętam jej wieczory w Domu Nagrań przy ulicy Pierwomajskiej – i to wszystko dzięki jej sile, wytrwałości, punktualności. Sile, która przebija się przez jej piękny uśmiech, blask oczu, nowy wiersz. Taka – jedyna”. Literaturoznawca Dmytro Drozdowski użył do charakterystyki koncepcji Świątyni i powiedział, że poezja Swietłany jest zakorzeniona w praматerii, przez którą przechodzi słowo. To słowo buntownicze i niepokojące. Jest w nim energia, która prowadzi. Być w Ukrainie – to być w Świątyni słowa. Pisarka Ludmiła Łysenko jest przekonana, że Swietłana bierze codzienność i czyni z niej święto. Literaturoznawczyni i naukowiec Nadija Hawryluk uważa, że „Swietłana – kobieta nie dziwna, lecz zdumiewająca. Urok jej poezji trzeba poczuć, przeżyć, wczytać się w te wiersze, jej słowo pachnie rodzinnie i rodzinnie płacze”. Pełnomocnik ds. ochrony języka ukraińskiego w Radzie Najwyższej Ukrainy Taras Kremień przedstawił wielkie dzieła, których dziś dokonuje Swietłana Koronenko, kontynuując dzieło Michaiła Słaboszpyckiego: Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego im. Piotra Jacyka, kierownictwo wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, nagroda im. Dmytra Nytczenka. Serdecznie pogratulował laureatce Ihor Stepurin, przewodniczący Ukraińskiego Stowarzyszenia Wydawców i Księgarzy. Charyzmatyczny kucharz, restaurator i prezenter telewizyjny Jewhen Kłopotenko jeszcze raz podziękował pani Swietłanie za unikalną książkę „Biblia barszczu”. Gotowi byli zabrać głos pisarka Iren Rozdobudko, poetka i tłumaczka Walentyna Dawydenko, pisarka Lesia Woronina. Jednak godzina minęła szybko, i degustacja słowa przy kawie oraz życzenia dla laureatki przeciągnęły się przy przytulnych stolikach w kawiarni. Autorytatywni i wysoko cenieni przedstawiciele ukraińskiej inteligencji, a po prostu przyjaciele Swietłany Koronenko, witali ją, życzyli sukcesów, twórczego lotu. I nowych hojnych mecenasów. Pisarka powiedziała, że z pieniędzy nagrody (500 tysięcy hrywien) w wydawnictwie „Jarosławiw Wał” zostanie wydana książka Michaiła Słaboszpyckiego „Ukraińscy mecenasi” oraz książka autorstwa laureatki „Biblia barszczu”. Literacka nagroda RIDChram za najlepszy tomik poetycki, ustanowiona w 2025 roku, będzie wręczana co roku 21 lutego – w Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. Fundatorem nagrody jest Ihor Didkowski – filozof, mecenas, naukowiec, poeta. Dziękując obecnym, pani Swietłana powiedziała: „Zebrali się tu ludzie, którzy mnie kochają. Dziękuję wszystkim, którzy byli ze mną tego wieczoru! Dziękuję za dobre słowa o mnie, za uwagę, za niesamowite kwiaty, za uśmiechy... I dziękuję panu Ihorowi Didkowskiemu, w którym odkryłam jeszcze jeden talent – moderatora. Na sali ani jednej znudzonej twarzy... Na sali – Miłość!”
Tłumaczenie maszynowe
Halina DACZUK, dziennikarka
W Ukrinformie odbyło się wręczenie literackiej nagrody RIDChram, ustanowionej w 2025 roku. Pierwszą laureatką nagrody RODOWID została wspaniała ukraińska poetka Switłana Koronenko (tomiki poetyckie „Debora”, „Misteria”, „Poezje”). Uroczystość prowadził mecenas Ihor Didkowski, który powiedział, że trafiliśmy do środowiska ludzi połączonych wieczną miłością do poezji. Dlatego w sali będzie panować miłość. W centrum prasowym zebrali się artyści, poeci, prozaicy, muzycy, malarze, naukowcy, działacze społeczni i państwowi – elita kraju. I wszyscy są, co więcej, przyjaciółmi Switłany.
Wręczenie nagrody rzeczywiście było niecodzienne. Było to serdeczne życzenie dla laureatki Switłany Koronenko, kiedy każdy z obecnych odczuwał radość jak własną i szczerze o tym mówił.
Podczas wręczenia nagrody dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NANU Pawło Hrycenko podkreślił, że „poetka głęboko interpretuje każde słowo, tu jest rytmika, przelewy brzmień, umiejętność pracy z każdą frazą. Nie potrzeba jej słownika składni – za nią trzeba studiować składnię. Tu jest znakomite pojmowanie wewnętrznej treści słowa, aluzje, skojarzenia… Nie ma lepszej charakterystyki Switłany niż jej teksty, to jest taka wewnętrzna samorealizacja! Najważniejsza w jej poezji jest energia obrazowego słowa, która jest odczuwalna w każdym wersie. Jej wiersze to kwiaty”. Pawło Juchymowycz podarował poetce zabytkowy „Inwersyjny Słownik języka ukraińskiego z rymowaniem” i powiedział, że kiedy czyta utwory Switłany i widzi, jak pracuje z dźwiękiem, uważa, że to „mistrzostwo najwyższego poziomu”.
Przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Mychajło Sydorżewski wierzy, że nowa nagroda da impuls, będzie stymulować i zwróci uwagę na ludzi sztuki, a ogólnie na ukraińską kulturę w czasie wojny. „I niech Bóg da, by ceniono talent – to ważne zarówno dla samych artystów, jak i dla społeczeństwa, i dla naszej przyszłości”, – przekonuje pisarz.
„Radosna nowina w dniu Zwiastowania nie jest przypadkowa – rozpoczął swoje wystąpienie przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, laureat Nagrody im. Szewczenki, poeta Pawło Mowczan. – To wielkie wydarzenie, bo dotąd nie mieliśmy ludzi, dzięki którym kształtowała się sprawa narodu i państwa ukraińskiego – «do głębi kieszeni». Wszystkie nasze kieszenie były obce – od Pinczuka, Achmetowa, Firtasza... I oto, jadąc czy to w stronę Obuchowa, czy Rżyszczowa, widziałem wszystko, co zrobiła Rodzina Didkowskich, i wznosiłem chwałę Wszechmogącemu, że są tacy ludzie, którzy rozumieją znaczenie naszego udziału w głębokiej historii. Nagroda RODOWID przewyższa inne nie sumą, lecz swoją istotą. Pojawiła się Osoba w czasie, gdy wymarły wydawnictwa, a nasz naród czyta w ciągu roku 0,3 książki, gdy wyczyszczono ukraińskie centra wydawnicze, obniżono nasze słowo – i oto wynosi na powierzchnię Wydarzenie. I wynosi Słowo, ubóstwiane przez poetów, do których należy Switłana. Kiedy po raz pierwszy przeczytałem zbiór wierszy poetki Switłany Koronenko, a było to latem, byłem zdumiony nowym głosem, wizją, rozumieniem i interpretacją. Switłana wzbogaciła i podniosła swoją twórczością wiersze rymowane i inwersyjne na niewiarygodny poziom. Takie wydarzenia, jak dzisiejsze, i tacy poeci, jak Switłana, przeciwstawiają się obniżaniu naszego słowa”.
„Ostoimy się, bo ukraińska ziemia jest związana potężnymi duchowymi i energetycznymi linami ze Wszechświatem”, – podsumował swoje wystąpienie Pawło Michajłowycz.
Laureatka Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, poetka Ljubow Holota powiedziała, że zna Switłanę Koronenko od wielu lat, jeszcze od jej pierwszego zbioru, w którym „słoneczniki i słoneczniki się kochały”… I ten wers pozostaje na zawsze. Bo tak – śmiało, młodo i pięknie powiedziała Switłana Koronenko. Przemówienie wprowadzające wygłosił wtedy Iwan Dracz i porównał ją do Rimbauda. Chce się powiedzieć jednym wersem – „taka jedyna”. Ona jest taka jedyna. Trudno wytrzymać ten poziom – być taką jedyną, ale jej się udało. Pisała prozę, wydała kilka książek wierszy wolnych. A wtedy powiedział mi Mychajło Słaboszpyćkyj: „Switłana zaczęła pisać wiersze tak ciekawie, po prostu wybuchło – i takie rymy, i krzyżowe, i wewnętrzne, i precyzyjne!” Zaintrygował mnie. I wtedy pojawiły się zbiory, i zobaczyliśmy, jaki skarb jest w tej osobie – w Switłanie! Równie widocznie rozwijało się jej życie. Widziałam, jak dorastają córki, jakie przeżycia przechodziła poetka. Ale dziwiłam się jej sile, która nie była afiszowana, nie była demonstrowana. Mówi
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Narodowym Muzeum Literatury odbyła się prezentacja nowej książki poetyckiej pisarki, dziennikarki, tłumaczki i malarki Walentyny Dawydenko „Kanty wędrownych muzyków”. Wydanie ukazało się przy wsparciu Departamentu Komunikacji Społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej w wydawnictwie Agencja Kreatywna „Artil”.
Halyna DACIUK, dziennikarka
Dyrektorka Departamentu Komunikacji Społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Myrosława Smirnowa pogratulowała autorce wydania książki i podkreśliła wagę podobnych projektów w dzisiejszych czasach. Założyciel i dyrektor projektów wydawnictwa „Samit-Knyha” Ihor Stepurin zaznaczył, że to wydanie jest o sile sztuki słowa, która uzdrawia i jednoczy. Moderatorką wydarzenia była poetka, tłumaczka, kandydatka nauk filologicznych Ołena O’Lir. Podczas wydarzenia pani Ołena czytała poezje autorki, dzieliła się przeżyciami i myślami, na które naprowadzały ją wiersze Walentyny Dawydenko. Rzeczywiście, było to widowisko z Głosem Kijowa – „prowadzącą Walentyną Dawydenko”. Z głosem, który, jak zawsze, „brał” nie głośnością, a oczarowywał wibracjami pokrewieństwa. Był to głos zaufania. Dziś jego cienka linia dawała przestrzeń myślom ludzi, którzy przyszli na Słowo i jednocześnie stali się uczestnikami poetyckiej feerii. Dobrze, że Walentyna dużo czytała, bo tak Walinych wierszy nie przeczyta nikt. Ale dobrze też, że każdy, niosąc „białą lampę” twojej książki, próbował odszukać między stronami i upublicznić to, co mu bliskie. I wyszło wielogłosowe udźwiękowienie nowo objawionych „Kantów…” w Tygodniu Poezji. Pogratulować autorce wydania nowej książki przyszli przyjaciele i koledzy: laureatka Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Lubow Hołota, zastępczyni przewodniczącego Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Ałła Malijenko, dyrektorka Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej Olha Hurał, działacz polityczny Ołeś Szewczenko, pisarze, artyści i dziennikarze. Nie przypominam sobie takiej koncentracji w muzealnej sali poetek i dziennikarek w jednej osobie, do tego radiowych – Lubow Hołota, Walentyna Dawydenko, Ołena O’Lir, Switłana Koronenko. A także – pisarze Sofija Majdanśka, Ulana Hlibczuk, Stanisław Szewczenko, Mykoła Sławynśkyj, malarka Olha Krawczenko, artysta ludowy Ukrainy Wałerij Franczuk, naukowczyni Lubow Drofan, dziennikarze Hryhorij Jużda, Ludmyła Wynokurowa. Każdy i każda znaleźli dla ciebie własne słowo. Zobaczyłam je nawet w kolorach. Autorkę witały trzy Narodowe Związki – pisarzy, dziennikarzy i artystów – uważając ją za swoją. (O udziale w Związku Artystów trzeba już myśleć). Sala była pełna szczerych przyjaciół, a słowa były prawdziwe. Mówili, że poezja Walentyny Dawydenko jest chlebowa. Że jej twórczość to przerysowane słowo. Że jej poezja jest trójwymiarowa – słowo, melodia, kolor. Więc i sama prezentacja stała się widowiskiem wielowymiarowym – z rozmyślaniami o poezji podczas Wielkiej Wojny, o współczesnym dziennikarstwie, które niestety wypycha ze swoich szeregów silnych i utalentowanych. O twórczości, która uzdrawia i walczy. Spotkanie pozostawiło posmak czegoś ważniejszego niż spotkanie z nową książką. Rozwija się ono nowymi akcentami o twórczości podczas wojny. Stałą jest zachwyt poetyckim Walinym słowem. Dziękuję. Zauważyłam, że kiedy czytam jej wiersze, to jakbym sama trzymała w rękach pędzel. Przez zrymowane wersy prześwituje tło utkanej przez czas osnowy. Na niej wieczne piękno Artanii – naszej Ojczyzny. Jej ślady poetka szuka po światach i odnajduje na ziemi Hellady, w Rzymie, Lovranie… Bo ona jest wszędzie. I ona dla Walentyny jest wszystkim! A dla mnie radością jest stąpać obok i odkrywać Ojczyznę za jej poetyckimi wersami. Z wyjątkowymi kolorami. I trzymać „symetrię cienkich nadgarstków”. I wiedzieć – „choć optyka tego świata jest zadymiona od pożarów”, jednak „pokrzywowa kamizelka Wiosny jest na każdą ranę”. Więc szczerze gratulując Wali nowego nabytku, życzę jej kolejnych. „Niech Pan sypie ziarno i pisze nowe wątki…”. Prezentacja „Kantów wędrownych muzyków” była szeroko przedstawiona w wielu wpisach w sieci internetowej. Podaję niektóre z nich. Ludmyła Wynokurowa, dziennikarka: – O wszystkim opowiadać nie będę – dość informacji w sieciach. Coś powiem od siebie i – między nami, współstudentami. Wszystko było na poziomie. Całkowicie wypełniona Walinymi zwolennikami, koneserami jej twórczości i przyjaciółmi sala w świętym miejscu, gdzie nawet starodawne ściany oddychają pamięcią o klasyce, o wysokich kanonach sztuki. (Spóźniwszy się trochę, ledwo znalazłam sobie miejsce). Wala trzymała się swobodnie, godnie, pewnie, pięknie. Chętni natchnienie występowali, dawali kwiaty, z sensem starannie przygotowane prezenty. Nie mniej starannie przygotowywano też słowa powitania (chcę to zaznaczyć), zwłaszcza koledzy z „poetyckiego cechu”. Wiele imion znam, niektórych widziałam i słyszałam po raz pierwszy. Odnotuję wystąpienia Lubow Hołoty, Sofiji Majdanśkiej, Switłany Koronenko, Mykoły Sławynśkiego. Przyszli też przyjaciele, koledzy z radia, wydawnictw, redakcji gazet, z którymi Wala współpracuje i teraz, artyści, ludzie, dla których ukraińska kultura i sztuka nie są abstrakcyjnymi pojęciami. Było bardzo ciekawie słuchać. Wala opowiadała i czytała swoje wyjątkowe wiersze... Ona przecież u nas, jak wiemy, jest bardzo delikatna, trzyma się zawsze szlachetnie, więc zapoczątkowała i utrzymywała prawdziwie atmosferę z wysokimi wibracjami duchowości. Prawdziwa estetka! Nie przypadkiem użyłam tego słowa – estetka. Brzmiało ono nie raz i zawsze było poparte jakimś przykładem, argumentem. Podkreślano syntetyczność jej obdarowania. Mnie samej od dawna wydaje się, że poezje u Wali są podobne do akwareli, i oczywiście akwarele – do wierszy. Na jakąś chwilę wyobraziłam sobie, że pojawi się teraz skądś instrument muzyczny – i Wala wykona na nim jakiś nokturn. Zapamiętałam, jak mówiono o takiej osobliwości utworów Walentyny Dawydenko: filigranowo stworzone, są jednocześnie jakby celowo trochę niedokończone – akurat na tyle, żeby czytelnik czy widz mógł to zrobić sam, delektując się przy tym procesem tworzenia... Chcę zatrzymać się na tym. Ktoś, zaznaczając wielowymiarowość talentu, na chwilę zmieszał się, nazywając dziennikarstwo również sztuką. (Mówiąc: czy można tak mówić?) Ani przez sekundę nie zastanawiając się, Wala zdecydowanie skinęła głową: tak, to również sztuka! Bardzo miło było stać się świadkiem tego momentu! Nasza Wala podczas prezentacji znajdowała nie raz ciepłe, szczere słowa, poświęcone wybranej przez nas z nią profesji. Profesji, której oddała główne lata biografii zawodowej, w której wyrosła jako poetka i malarka, jako estetka. Szkoda, że z naszego kursu nikt więcej nie mógł przyjść na wydarzenie. Zrozumiałe – okoliczności wojny, w której żyjemy, często są silniejsze od nas. Czułam, że trzeba by było wcisnąć się w kolejkę chętnych do wystąpienia i coś powiedzieć w imieniu kursu. Nie odważyłam się i, szczerze, bałam się (nie jestem osobą publiczną, jeszcze bym się skompromitowała przed szlachetnym towarzystwem). Z Walą, otrzymawszy książkę w prezencie, sfotografowałam się – dla raportu przed wami. Jestem bardzo zadowolona, że byłam na czarującym widowisku, cieszę się z Wali, z jej sukcesów, cieszę się, że trzyma się w świetnej formie, i nie tylko twórczej. Życzę jej zdrowia, ciepła i zgody w rodzinie, twórczej inspiracji, pokoju – tak jak nam wszystkim.
Hryhorij Jużda, zasłużony dziennikarz Ukrainy: – Co najmniej 300 miłośników ukraińskiej poezji, którym dziś lub jutro-pojutrze trafi w ręce nowa książka poetycka znanej ukraińskiej poetki Wałentyny Dawydenko „Kanty mandriwnych muzyk” (Pieśni wędrownych muzyków), mogą uważać się za szczęściarzy (wśród nich, oczywiście, jestem i ja). Przecież właśnie w takim ograniczonym ilościowo nakładzie (i to jeszcze nie do sprzedaży!), przy wsparciu Departamentu Komunikacji Społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, została ona wydana w Agencji Kreatywnej „Artil”. Znaczna część nakładu wkrótce rozejdzie się po bibliotekach publicznych stolicy. O czym jest nowa książka? Lepiej ode mnie na to pytanie odpowiedziała chyba w posłowiu do niej starsza pracownica naukowa Instytutu Kulturologii Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, kandydatka nauk filologicznych Lubow Drofan: „Rozwija ona przed czytelnikiem dawne »ukraińskie manuskrypty« i »grube zwoje« zwycięskiej i dramatycznej historii ojczystego kraju, gdzie wieczny motyw walki o wolność i niepodległość otrzymał swoje wyraz w teraźniejszości okrutnej wojny. Dlatego »ukryte oblicze ojczyzny« autorka przedstawia przede wszystkim poprzez obrazy »bohaterów na warcie«, gdzie sieć maskująca i matowy pancerz ochronny…”. Są w zbiorze poezji Wałentyny Dawydenko także wiersze poświęcone wydarzeniom, z którymi była częściowo związana nasza redakcja radia „Hołos Kyjewa” (Głos Kijowa), mieszcząca się przy Chreszczatyku 6 – między placem Europejskim a Majdanem Niepodległości. W szczególności jeden z nich nosi tytuł „Reporterom kijowskiego Majdanu”. Przypominam sobie wieczór piątku 29 listopada 2013 roku. Koniec tygodnia pracy. My z Wałentyną Iwaniwną razem idziemy z pracy, z naszego rodzinnego domu radiowego, do stacji metra „Majdan Niepodległości”. To jakieś 300 metrów. A na ulicy i w powietrzu – przeczucie czegoś strasznego: po obu stronach Chreszczatyku dziesiątki zasłoniętych autobusów z napisem „Berkut”, wypełnionych po brzegi funkcjonariuszami sił porządkowych. „Boże, czyżby podniosła się na nich ręka na dzieci?” – rozpaczliwie zapytała mnie koleżanka. I nie znajdując odpowiedzi, rzuciła swoje błagalne spojrzenie w stronę tych, którzy kręcili się przy autobusach… A w nocy nastąpiło siłowe rozpędzenie Majdanu, które wywołało w społeczeństwie polityczny wybuch, zrodziło Rewolucję Godności. I przez wszystkie te dni, nawet w najbardziej dramatycznych okresach, regularnie chodziliśmy przez Majdan do pracy, ani na chwilę nie przerywając nadawania, prawdziwie relacjonowaliśmy długotrwałą kampanię obywatelskiego nieposłuszeństwa wobec reżimu władzy… Jak słusznie zauważyła w przedmowie do nowej książki poezji W. Dawydenko jej dawna przyjaciółka i koleżanka z radia „Hołos Kyjewa” Ulana Hlibczuk, „trzeba mieć odwagę, aby w mrocznych czasach kontynuować wytyczanie drogi do światła, właściwie do wyjaśnienia i prawdy. Wałentyna Dawydenko tę odwagę ma”. Wiktor Teren, pisarz: – Jakże źle znamy się nawzajem! Przynajmniej mówię to o sobie. Wiedziałem wcześniej, że Wałentyna Dawydenko to dobra poetka liryczna, wspaniała malarka i tłumaczka z włoskiego. No i chyba to wszystko. Ale oto przeczytałem od „a” do „z” jej nową książkę „Kanty mandriwnych muzyk”, i w tej książce Wałentyna Dawydenko jawi się przed nami jako poetka bardzo potężnego patriotycznego głosu. Moim zdaniem jej liryka obywatelska jest dziś jedną z najsilniejszych na Ukrainie. Nie, Wałentyna Dawydenko nie wspina się na koturny, nie popada w retorykę, jej głos nie jest głośny, nawet cichy, ale wierzy się jej, bo ten głos to „ból, którego nie zmierzysz”, jak pisał Perwomajski. I co ważne – nie potrzebuje ona jakichś wymyślonych słów, wyszukanych obrazów, aby zadziwić czytelnika (typu „popatrzcie, jak tańczę”) – pisarstwo Wałentyny Dawydenko jest organiczne, jak prawdziwe lniane płótno. Bardzo polecam przeczytać tę książkę, która moim zdaniem stała się prawdziwym wydarzeniem w naszym życiu literackim. Co myśli o swojej nowej książce sama pisarka? I jakie opinie o wydaniu poruszyły ją najbardziej? Na te pytania odpowiedziała „Słowu Proświty” poetka i nasza stała autorka Wałentyna Dawydenko. – Już podczas prezentacji „Kantów” usłyszałam opinie od bliskich mi prozaików, poetek, że „autorka zaczęła pisać inaczej”. Mowa o tekstach, pod którymi widnieje data od początku wojny. Switłana Koronenko obrazowo wyraziła się, że moje strofy, „miodowe” w poprzednich książkach, zmieniły rażąco nastrój i ducha, kiedy „ukraińskie… księżne w lewkonie i malwach – my i w tym stuleciu szable podajemy”. „Kanty mandriwnych muzyk” połączyły poezję czasu pokoju i obecnych dni. I jest dla mnie ważne, że poczuli spójność nastroju moich wierszy wybitne, głębokie poetki Lubow Hołota, Sofija Majdanśka, pisarz Mykoła Sławynśkyj, Stanisław Szewczenko. A Ludmyła Taran napisała na swojej stronie na Facebooku: „Jak ja dbam o siebie? Czytam dobre książki. Zbiór poetycki Wałentyny Dawydenko oczyszcza i rozjaśnia duszę. Jest w nim to katharsis, które dawni filozofowie określali jako najwyższą formę tragizmu, uniesienia serca poprzez współodczuwanie i współczucie. Tutaj harmonijnie połączyły się prace malarskie Wałentyny z przenikliwymi, przejmującymi wersami, napisanymi w naszym strasznym, pięknym czasie. Dziękuję, Valu! Natchnionego światła!”. A ja dziękuję wszystkim moim przyjaciołom, którzy wspierali mnie we wszystkich czasach mojej poetyckiej biografii. Moja droga rzymska przyjaciółka i znana poetka Tiziana Colusso otrzymała pocztą moją nową książkę i czasopismo z przekładem jej poezji z włoskiego. Pisze o tym, jak wiele lat temu poznałyśmy się na międzynarodowym festiwalu literackim w Kijowie, jak potem wymieniałyśmy się wierszami i przekładami, jak z początkiem wojny włączała mnie do międzynarodowych akcji literackich oporu przeciwko agresji. I kończy słowami o tym, że za każdym razem przepełniało ją wzruszenie, gdy wyjmowała z torby pocztowej moje książkowe prezenty, które, jak i ten, zachwycały ją barwami narodowymi, kolorem ukraińskiej flagi! Serdecznie dziękuję ci za wsparcie, moja droga towarzyszko w werbalnym poetyckim świecie, który zawsze jest dla nas widoczny pomimo spłoszonego i złowieszczego krajobrazu dzisiejszego ziemskiego świata. Jednak nasze strofy trzymają swoją harmonię. Ihor Stepurin, Myrosława Smirnowa, Ołena O’Lir, Wałentyna Dawydenko
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
opowiada o tematyce prac artystki: to zebrane z różnych lat arkusze graficzne; to seria oryginalnych monotypii; to rozważania o obecnym, bardzo odpowiedzialnym czasie dla życia państwa; to wykonane przez nią w grafice komputerowej wizerunki galaktycznego wędrowca Izajasza, który w tym niezgłębionym wymiarze, poprzez wielkie próby, szuka sobie podobnych „galaktyan”, aby rozpocząć nowe życie-bytowanie rodzimej planety, mając nadzieję, że najeźdźcy, którzy kiedyś zajęli jego horyzont, nigdy nie wrócą. Takie jest autorskie widzenie tej historii. W niej tak przeplatają się losy Ukrainy i tego Wszechświata. Tak ona po filozoficznemu zdołała podejść do dylematu stosunków nas, ziemian, i przybysza, gdzie trwa wieczne przeciwstawienie Dobra i Zła. Dlatego temat, który tak śmiało wyniosła pod sąd widzów Maria Franczuk w swoich myślach-marzeniach, przeżyciach, jest bardzo aktualny i ważny”. Myrosława Pinkowśka w swoim słowie powitalnym powiedziała: „Dziwię się, jak Maria zdołała przewidzieć jeszcze w 2015 r. obecne tragiczne wydarzenia, które przyszły z agresją dzikiej hordy-Moskowii na pokojową Ukrainę! To jak biblijne wątki o Kainie i Ablu. To przypowieści z przesłań proroków i świętych”. O myśleniu w dziełach kategoriami wieczności oraz walki dobra i zła powiedziała Ludmyła Hrywaczewśka: „Wstrząsające! Maria ten zamysł wciela już prawie dziesięć lat, za każdym razem pogłębiając się”. Anatolij i Ludmyła Czerniawścy wspomnieli minione spotkania w pracowni taty Marii, Wałerija Franczuka, bo już wtedy młoda artystka malowała „Żar-ptaka Słońce” na wielkich kartonach, tak pewnie, tak prawdziwie przekazując farbami swoje emocje, że dziwili się i wtedy, i teraz. A artystka Łarysa Dawydenko, która po raz pierwszy zobaczyła dzieła Marii, szczerze powitała autorkę wernisażu i życzyła nie zatrzymywać się w badaniu i przejawianiu historii-działania Izajasza. Starsza pracownica naukowa Muzeum Książki i Drukarstwa Narodowego Rezerwatu „Kijowsko-Peczerska Ławra” Hałyna Karpinczuk wspomniała o wystawie indywidualnej Marii Franczuk w 2010 r., tych wyrazistych dziełach, które przedstawiła artystka na „Ławrowym plenerze” w 2013 r. Wtedy udało jej się poprzez udane rozwiązania kompozycyjne przekazać nastrój, który wywołał u zwiedzających dobrą reakcję, szczególnie na stworzone przez Marię święte wizerunki Ławry. Hałyna Synko z Muzeum-Pracowni I. P. Kawaleridzego z zachwytem mówiła o wystawie Marii Franczuk w ich centrum sztuki w 2018 roku. A pragnienie podążania własną drogą w sztuce trzeba nie tylko witać, ale i starać się wszelkimi sposobami wspierać i pomagać. Serdecznie i ciepło witały artystkę młode pokolenie rodziny, prawnuczki Wałerija – Ołena, Anna, Tania oraz Inna Franczuk, studentki kijowskich uczelni. W swoim słowie powitalnym Jarosław Franczuk podkreślił: „Bardzo mi miło być na wystawie Marii, cieszę się z jej sukcesów i życzę w przyszłości wysokich osiągnięć twórczych”. Podczas wydarzenia artystycznego Ołena Jurijiwna Franczuk wykonała kilka utworów muzycznych, które wywołały owację i zachwyt jej profesjonalizmem oraz sprawnością gry na fortepianie u całej publiczności. Ciepłymi słowami Marię powitali jej przyjaciele i ludzie o podobnych poglądach. Na zakończenie Wałerij Franczuk szczerze podziękował wszystkim, którzy przyszli na otwarcie, które odbyło się w niewymuszonej, ciepłej atmosferze. Kontynuujemy wierzyć w to, że Dobro zwycięży Zło, i przetrwać w tej walce naszym wojownikom pomaga sztuka. Po prostu każdy robi, co może i co powinien w naszej wspólnej sprawie. Wierzymy w zwycięstwo Ukrainy nad moskwicinami. ka na wyklejce książki wykonany przez artystę Antona Hryhoruka. Pisarz w swojej książce pomieścił 1625 dwuwierszy różnej tematyki, w których – ulubione dla dzieci półbajkowe czy też bajkowe wątki o świecie, który je otacza, o słowie Szewczenki, o ukraińskich wojownikach, którzy bronią rodzimej ziemi przed rosyjskimi okupantami, o odwadze i męstwie obrońców i obrończyń Ukrainy. Spotkanie z Mykołą Blyzniukiem było szczere i niezwykle emocjonalne. Uczniowie uważnie słuchali opowieści Mykoły Iwanowycza o dorobku twórczym, o bajkowych bohaterach utworów, autorskim wykonaniu wierszy, bo one napisane są właśnie dla nich. Dla dzieci godzina minęła szybko i w podniosłym nastroju. Czytanie wierszy-zagadek z nowej książki przeplatało się z występami wychowanków szkoły, którzy chętnie deklamowali wiersze pisarza, śpiewali piosenki. Sala była pełna podniesionych dziecięcych rąk, bo aktywni i dociekliwi uczniowie zadawali mnóstwo pytań, na które Mykoła Iwanowycz szczerze odpowiadał. Na pożegnanie podziękowali pisarzowi za radość komunikacji i wyrazili nadzieję na przyszłe spotkanie z nowymi książkami.
Tłumaczenie maszynowe
Apolinaria FRANCZUK
Zdjęcia z otwartych źródeł
Wyjątkowym wydarzeniem artystycznym marca stała się siódma indywidualna wystawa prac Marii Walerijiwny Franczuk w stołecznym muzeum-mieszkaniu P. H. Tyczyny. Powitanie rozpoczęła kierowniczka muzeum Julija Onoprijenko: „Rozrzucone fragmenty” tak harmonijnie wpisały się w trzy sale, że każda z nich na swój sposób wypełniła przestrzeń zamkniętą kompozycją, co pozwala widzowi, przechodząc z jednej sali do drugiej, wybierać dla swojego serca coś własnego i ważnego, co zapada w pamięć...”
Laureat Nagrody im. Szewczenki Pawło Movchan, zauważywszy oryginalne spojrzenie autorki na świat i czas we własnych dziełach, życzył Marii, by pogłębiała ten temat, gdyż jest on bardzo aktualny. Pawło Michajłowycz podkreślił, że Maria toruje własną artystyczną drogę w różnorodności współczesnej Ukrainy. Ona widzi w pozaprzestrzeni bohatera, który, tak jak my, ziemianie, żyje nadziejami i robi wszystko, co może, dla pojednania Wszechświatów.
Akademik Hеorhij Filipczuk, witając Marię, zauważył, jak dobrze, że trwają twórcze dynastie (na przykładzie rodziny Franczuków), i życzył jej dalszej twórczości dla dobra i pomyślności Ukrainy. Zasłużona dziennikarka Ukrainy Walentyna Dawydenko powiedziała w słowie powitalnym, że córka malarza Walerija Franczuka nie spoczywa na jego dorobku – ona bada i pokazuje nam drogę niezwykle pasjonującą.
Profesor teologii Serhij Prysuchin scharakteryzował temat, nad którym Maria od kilku lat aktywnie i konsekwentnie pracuje, jako twórcze zrozumienie Bożej opatrzności. Historyczka sztuki Dana Pinczewska wysoko oceniła poczucie koloru, mistrzostwo i oryginalność widzenia świata przez młodą artystkę.
W prezentacji wzięli też udział członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Oksana Handurska, pisarz Mykoła Pawlenko, przewodniczący Rady Koordynacyjnej ds. ochrony języka ukraińskiego, dziennikarz i tłumacz Taras Marusyk, pisarka Tetiana Marycewska.
Autorka wystawy Maria Franczuk podziękowała gościom i krótko przedstawiła koncepcję swoich prac, z czym szła do ludzi, tworząc obrazy. Do gości z podziękowaniem za wsparcie twórczości Marii zwrócili się jej rodzice – Walerij i Apolinarija Franczuk.
Warto wyjaśnić, że indywidualna wystawa Marii Franczuk w muzeum-mieszkaniu P. H. Tyczyny była jedynie pierwszą z dwóch równorzędnych prezentacji dorobku artystki. Wystawa, która otwarta została 17 marca w Domu Aktora przy ul. Jarosławowy Wał 7, stała się swoistym wiosennym diptykiem dla miłośników jej twórczości.
Prowadzącym artystyczne wydarzenie był Walerij Franczuk, który tak scharakteryzował prace: „Rozrzucone fragmenty” – to wizja artystki nieznanych światów, które istnieją gdzieś tam. Ale najważniejsze – to Maryjne przypowieści; te krainy nieba wywołują głębokie refleksje-marzenia, stawiają bolesne pytania, często bez odpowiedzi, tak bardzo potrzebne w tym trudnym czasie nam, ziemianom. Pytanie, dokąd lecimy, o ten nieznany i niewidzialny świat, którego i my jesteśmy nieodłączną częścią. Maria odsłania nam bardzo niezwykłe, tajemniczo-zagadkowe, lecz tak pociągające zdarzenie, całą fantazyjną cywilizację. Obdarza swojego bohatera, być może, dla nas mistycznymi rysami lub groteskowo wyrazistą anatomią, lecz harmonijnie wplata sylwetkę swojego bohatera Isaja w fantastyczne pozaziemskie krajobrazy. Widz, wpatrując się w tę bezmiar, także staje się włóczęgą-wędrowcem i idzie obok z nadzieją, że Isaj wraz z nami odnajdzie swój kiedyś zagubiony świat i będzie miał szczęście w nim żyć. A może dlatego Maria lata w tę bezgraniczną przestrzeń, bo wie, że mimo wszystko tam nie ma moskala, tam panuje pokój, miłość i zgoda między ludźmi, bo tylko wybranym Bóg daje skrzydła do lotu”.
W swoim słowie powitalnym Apolinarija Franczuk powiedziała: „Chociaż Maria przez długi czas po ukończeniu Akademii Sztuk nie brała udziału w wystawach, mamy nadzieję, że to już przeszłość. Nowe kompozycje jednak opracowywała. Dlatego tytuł wystawy od-
Tłumaczenie maszynowe
Marija POROCH, członkini Klubu Inteligencji i RO „Proświta”. Fotografia autorki
Prawdziwym świętem, morzem pozytywnej energii i miłości stało się spotkanie uczniów klas 1–4 z pisarzem dla dzieci Mykołą Bliźniukiem, które odbyło się 21 marca w Szkole Podstawowej-przedszkolu w Smodnej. Dyrektorka placówki Oksana Hrebennikowa zaznaczyła, że to spotkanie w Światowy Dzień Poezji zainicjował jej zemiak, pisarz Wasyl Szkurhan, w celu osobistego zapoznania dzieci z Mykołą Bliźniukiem i jego twórczością, a także z nową książką pisarza „Trzy trzmiele w kryśaniach”. Przewodniczący Kosiwskiego oddziału Narodowej Spilki Pysmennykiw Ukrainy Wasyl Szkurhan przywitał obecnych z Światowym Dniem Poezji i przedstawił uczniom gości spotkania: Mykołę Bliźniuka, pisarza dla dzieci, członka NSPU, Adelę Hryhoruk, członkinię NSPU, Narodowej Spilki Żurnalistiv Ukrainy (NSŻU) i Narodowej Spilki Kompozytoriw Ukrainy (NSKU), zasłużoną pracownicę oświaty Ukrainy, Marijkę Łazarowycz, poetkę, etnografkę, badaczkę ukraińskiego folkloru wielkanocnego. Kontynuując literackie święto, Adela Hryhoruk opowiedziała o dorobku twórczym Mykoły Bliźniuka, który pisze książki zarówno dla dorosłych („Skrzydlate góry”, „Oleksa Dowbusz”, „Sonceviry”, „Dwie poematy”, „Kwiaty nadziei”, „Taras Melnyczuk we wspomnieniach Mykoły Bliźniuka: wywiad Wasyla Hlibczuka”), jak i dla dzieci: „Czuhajstrowa studnia”, „Czudasija”, „Artysta Murczyk”, „Wesoła kalina”, „Dzięciole-kowalu”, „Uszaty wędrowiec”, „Dobry czarodziej”, „Najmilszy kraj”, „Koniczek-hucułek”. Ponad sto jego wierszy zostało ułożonych na muzykę, wydano dwa śpiewniki – „Srebrna łódeczka”, „Wszyscy kochamy śpiewać”. M. Bliźniuk napisał ponad 3500 wierszy dla maluchów. Na to spotkanie przybył z nową książką „Trzy trzmiele w kryśaniach”, wydaną pod koniec 2024 roku, redagowaną przez Adelę Hryhoruk, z jej artykułem wstępnym, z ilustracjami artystki Ljubow Kowalyszyn-Kosowycz. Portret Mykoły Bliźniu-
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr BALABKO, poeta-pieśniarz, zasłużony działacz sztuki estradowej Ukrainy Każdy Ukrainiec ma swojego Kryszczenkę. Być może to zbyt wyświechtane wyrażenie, ale tak właśnie jest. Bo dla jednych to znany poeta, którego wiersze zostały ubrane w muzykę przez słynnych kompozytorów, a piosenki wykonują legendy ukraińskiej sceny. Inni nawet je podśpiewują – sami lub w grupie – nie znając imion ani poety, ani kompozytora. A dla trzecich, zwłaszcza młodego pokolenia, stały się one słyszalne dopiero po pełnoskalowej inwazji terrorystycznej federacji na Ukrainę, kiedy zaczęło się odrzucenie wpływu nie tylko rosyjskojęzycznej popkultury, ale i innych utworów niebraterskiego sąsiada, którymi kiedyś się zachwycano. Jak tu nie wspomnieć proroczych słów piosenki Kryszczenki, którą wykonywał niezapomniany Nazarij Jaremczuk: „Nauczcie dawną sławę przywrócić”? I ja mam swojego Kryszczenkę. Znam go już dwadzieścia lat i właśnie taką mamy różnicę wieku. Najpierw, kiedy redagowałem „Weczirnij Kyjiw”, były to kontakty służbowe z organizatorami jego koncertów i, oczywiście, wizyty na nich, jasnych, licznych w pałacu „Ukraina”. A później, kiedy przeszedłem do pracy w wydawnictwach „Wisti Ukrkoopspiłky” i „Poradnycia”. Ta struktura opiekowała się wówczas literacko-artystyczną nagrodą imienia Dmytra Łucenki „Jesienne złoto”, a mnie, redaktorowi działu kultury, przypadło dobierać kandydatów do laureatstwa. Jury przewodniczył świętej pamięci Anatolij Awdijewski, ale najważniejsze słowo należało jednak do ludowego artysty Ukrainy, poety Wadyma Kryszczenki. Zgodnie z tradycją co roku we wrześniu wyjeżdżaliśmy w rodzinne strony autora hymnu Kijowa („Jak ciebie nie kochać...”) do Berezowej Rudki, gdzie na polu śpiewaczym odbywało się uroczyste uhonorowanie laureatów. Miałem szczęście być na dwóch takich świętach, które, nawiasem mówiąc, błogosławiła swoją obecnością żona Dmytra Łucenki, Tamara Iwaniwna. Poeci Anatolij Matwijczuk, Jurij Titow, śpiewacy Pawło Mreżuk, Jarosław Boruta, Czerkaski zasłużony chór ludowy, dziennikarz i historyk sztuki Wołodymyr Kornijczuk, kompozytor Łeonid Neczyporuk... O nich wszystkich zamieściłem publikacje we wspomnianych tygodnikach. I przez cały ten czas na widoku był Wadym Dmytrowycz: często zaglądał do mnie do redakcji, czytał mi swoje nowe wiersze, razem jeździliśmy do Berezowej Rudki... Na tamten czas przypadła właśnie jego owocna współpraca z kompozytorem Łeonidem Neczyporukiem: piosenki dla Dmytra Hnatiuka, Rajisy Kyryczenko, Wiktora Szportka... Więc zrządzeniem losu ja, prozaik, autor kilku książek o wielkich Ukraińcach, niespodziewanie trafiłem w ten poetycko-piosenkarski wir. Pisałem wiersze tylko w młodości, a tu nagle ułożyłem kilka utworów i nawet nagrałem je na dyktafon. I kiedy nagrywałem wywiad z Łeonidem Matwijowyczem Neczyporukiem, odważyłem się podać mu te kilka tekstów. Maestro uśmiechnął się, złożył kartkę na czworo i włożył do aktówki. „Oto – myślałem – zostanie tam na zawsze”. I jakież było moje zdziwienie, nawet zachwyt, kiedy mniej więcej po miesiącu przychodzi do redakcji pan Łeonid i przynosi na pendrive moje wiersze, udźwiękowione i zaśpiewane przez niego! „List do żony”, „Jestem w rodzinnym domu”, „Nagietki”, „Zielona sobota” i – „Pokochajcie listopad”. Po aranżacji pierwsze cztery piosenki wykonają Wiktor Szportko, Oleksandr Wasyłenko, Olha Makarenko i Wasyl Kasenycz, a „Pokochajcie listopad” tak przypadło do gustu Neczyporukowi, że nagrał je sam. Jakoś przychodzi do redakcji i mówi: „Niedawno dałem posłuchać tej piosenki Wadymowi Kryszczence i był zachwycony: „Kto jest autorem słów? Bałabko? Nie może być! To bardzo dobrze!” I wkrótce z okazji moich 55. urodzin w Kijowskim Domu Nauczyciela odbył się wieczór autorski, gdzie brzmiały te piosenki (my z Łeonidem Matwijowyczem dołączyliśmy jeszcze „Młody tulipan” w wykonaniu Switłany Myrwoody, „Deszcz nad Paryżem” – Pawła Mreżuka i „Roksolana” – Ołeny Jersak), a Wadym Dmytrowycz Kryszczenko w swoim wystąpieniu przedstawił mnie jako kolegę – poetę-pieśniarza... Przyjazne relacje, oczywiście, na tym się nie zakończyły. Poeta przynosił swoje nowe wiersze do redakcji, my je chętnie drukowaliśmy. Wadym Dmytrowycz zaczął nawet do mnie dzwonić i czytać swoje nowe poezje, pytając o opinię. Ta komunikacja trwa do dziś. Tak, jak i koncerty Wadyma Kryszczenki na prestiżowych scenach stolicy, nawet w nagraniu – na kanale telewizyjnym „Kultura”. Nie tylko ja, ale i wielu wielbicieli ukraińskiego melosu było pod wrażeniem piosenkarsko-teatralnego widowiska „Dziesięć przykazań Bożych” w pałacu „Ukraina”. To przecież taka odpowiedzialność – wcielić w słowie i melodii pamiętne wskazania Pisma Świętego! I poeta, jego kompozytorzy, gwiazdorscy wykonawcy z honorem donieśli do słuchacza Boże słowo o nieprzemijalności praw prawdy i dobra. Życie obecnego jubilata okazało się niełatwe. Ale, jak pisał Taras Szewczenko o losie, „nie byliśmy z tobą obłudni, po prostu szliśmy; nie mamy ziarna nieprawdy za sobą”. A pieśniarzowi często było, zdawałoby się, nie do śpiewania: wczesna śmierć żony, problemy rodzinne... Ale słowo, muzyka, zamiłowanie do piękna jednak ratowały i skłaniały do dalszego życia i tworzenia! Niedawno los przyniósł mu prezent w osobie, można powiedzieć, anioła stróża, opiekunki jego twórczości – dyrektor artystycznej Inny Pawłenko. Wydała ona kilka książek o twórczości Kryszczenki, popularyzuje jego poezje i piosenki w mediach społecznościowych... W przeddzień jubileuszu zadzwoniłem do Wadyma Dmytrowycza, aby przeprowadzić ten wywiad. Był zajęty. Przygotowywał się do dwóch sprawozdań twórczych – 1 kwietnia w Narodowym Uniwersytecie Biozasobów i 12-go – wielkiego koncertu „Jestem synem Ukrainy” w pałacu „Ukraina”. Ale jednak chętnie odpowiedział na moje pytania. – Urodził się Pan w Żytomierzu. Czyli mieszczanin z niecodziennym jak na tamte czasy imieniem. Jak udało się Panu zachować ukraińskojęzyczność w szkole, a dalej – na uniwersytecie? – Moi rodzice byli studentami, którzy zawsze rozmawiali po ukraińsku. I w takiej szkole przyszło mi się uczyć na przedmieściach Żytomierza. A latem – do babci, do wsi Hłyboczok z dawnymi ukraińskimi tradycjami. Zwłaszcza – kiedy w wieku trzynastu lat zabrakło mojej mamy, a tata ożenił się po raz drugi. – A po szkole – Uniwersytet Szewczenki, wydział dziennikarstwa. To trzeba przyznać: mieliśmy z Panem tę samą wykładowczynię języka ukraińskiego – Ałłę Petriwnę Kowal! – Tak, jej wykłady, młodej, pięknej, skłaniały do jeszcze większego kochania ojczystego języka. A poza tym –
Z Raisą Kyryczenko ziemną nazywaliśmy „odczepną”. Wykładali tak, żebyśmy jej za bardzo nie znali: musieliśmy składać jakieś tysiące znaków tekstu... Wśród studentów krążył dowcip w duchu czasu. Pytają: „Znasz język obcy?”. Odpowiedź: „Nie, nie znam. Za granicę przecież nie jeżdżę”. „A jeśli wyślą?”. „A jeśli wyślą, to pojadę na czołgu!”. Ale wielu osobom także wymagania Ałły Kowal wydawały się trudne, bo absolwenci szkół wiejskich i miejskich mieli różne przygotowanie. Ja byłem bardziej obeznany i jakoś na ćwiczeniach wykorzystałem przykłady z utworów Tarasa Szewczenki. Ałła Petriwna mnie wyróżniła. Swoją drogą, na pierwszym i drugim roku siedziałem w ławce razem z Borysem Olijnykiem. – Jaka atmosfera panowała na naszym wydziale w tamtym powojennym czasie? – Młodość to piękna pora w każdych okolicznościach... Ale mnie mało co nie wyrzucili z uniwersytetu. Jakoś czytając artykuł o polityce narodowościowej, zrobiłem ołówkiem podkreślenia, postawiłem znaki zapytania i wykrzykniki... I ktoś doniósł do dziekanatu, że niby Kryszczenko nie zgadza się z kursem partii. Sekretarz biura partyjnego wydziału Wołodymyr Ruban, były pomocnik Łazara Kaganowicza, wezwał mnie i zaczął wypytywać, co to oznacza. Argumenty, że to ja wyróżniałem w artykule najważniejsze rzeczy, nie podziałały. Zwołano zebranie komsomolskie, gdzie „oskarżonymi” byli ja i poeta Stanisław Telniuk – również z powodu „nacjonalizmu”. Różne były wystąpienia, ale nas obronił wykładowca Matwij Szestopał, wspaniały człowiek, prawdziwy patriota Ukrainy. Powiedział, że młodzi ludzie często popełniają błędy, ale trzeba im dać szansę się poprawić. Później sam Szestopał został wyrzucony z uniwersytetu, tułał się, nie znajdując pracy... Pamiętam, jak jego wykład o Ellanie-Błakytnym po prostu przewrócił naszą świadomość... A kolegę z roku, poetę Borysa Marjana, u którego znaleziono antyradziecką literaturę, wyrzucono z uniwersytetu i uwięziono na pięć lat. – Wróćmy do teraźniejszości. Niedawno na dużym ekranie pokazali film dokumentalny „Niezrównany świat piękna” o Nazariju Jaremczuku, który, o dziwo, zdobył niesłychane zainteresowanie widzów. Wiem, że dobrze znaliście Nazarija, pisaliście dla niego piosenki, ale wasze nazwisko – tylko w napisach. – Widziałem ten film i mimo wszystko cieszę się, że poświęcono go mojemu twórczemu bratu, wspaniałemu młodzieńcowi ukraińskiej piosenki. My z kilkoma kompozytorami, w szczególności Hennadijem Tatarczenką, Ołeksandrem Złotnykiem, stworzyliśmy dla niego ponad dwadzieścia piosenek. – W filmie śpiewa tylko „Hej, wy kozaczeńki” i „Rodyna”, którą, według słów Złotnyka, Nazarij wykonał jako ostatnią w życiu. – Możliwe, że tak. A ja pamiętam, jak śpiewał ją w Dzień Kijowa na Polu Śpiewaczym. Tam za sceną stały krzesła i on przed wyjściem zestawił je, żeby się położyć. Było mu już bardzo ciężko... Trochę poleżał, a potem mówi: „No czyż tutaj odpoczniesz!”. I po prostu wyfrunął na scenę. Widzowie nawet nie zauważyli, że jest śmiertelnie chory. Dobrze się przyjaźniliśmy. Dzwonił do mnie na urodziny nawet z Kanady. Tam śpiewał nasze z Hennadijem Tatarczenką „Lelekę z Ukrainy”, „Hej, wy kozaczeńki”, „Polisianoczku”, także „Nałyj, szynkaroczko” Ostapa Hawrysza. Tam Nazarij spotkał się z bratem po ojcu... Wspominam jeden epizod, związany z pracą nad piosenką „Usmichnyś meni” Wołodymyra Szabasewycza w Domu Nagrań radiowych. Wszyscy jego pracownicy zebrali się w sali, żeby usłyszeć Nazarija! A potem urządzili mu niesamowite owacje... Swoją drogą, tę ojcowską piosenkę śpiewa też Mariczka Jaremczuk. – Jak pan odnosi się do współczesnej estrady? Na przykład naszych zwycięzców na „Eurowizji”? – Ja jednak jestem przedstawicielem tradycyjnego tworzenia piosenek. Ale Rusłana była odkryciem Ukrainy. Jej „Dzikie tańce” są ciekawe, chociaż, być może, nie do końca ukraińskie. Pamiętam jej płomienne występy na Majdanie podczas Pomarańczowej Rewolucji. Dobrą piosenkarką jest też Dżamała: jej „1944” stała się jaskrawą akcją na wsparcie narodu krymskotatarskiego, który do dziś walczy z okupantami. – Wiele powiedziano i jeszcze zostanie powiedziane o Sofii Rotaru, jej upodobaniach i stanowisku. Po współpracy z Wołodymyrem Iwasjukiem w jej repertuarze było bardzo mało piosenek w języku ukraińskim. Ale wśród nich – wasze z Tatarczenką „Bili narcyzy”. – Przez trzydzieści lat dzielić pierwsze miejsca razem z Ałłą Pugaczową beztalencie nie byłoby w stanie. Były ulubienicami w byłym ZSRR. Ale delikatna, liryczna Rotaru na scenie była zupełnie inna podczas pracy. Wytrwała, wymagająca, nawet surowa. Wyobraźcie sobie, „Narcyzy” nagrywaliśmy prawie dwa dni! Zazwyczaj dla profesjonalisty wystarczyłaby godzina lub dwie. Ale nie! Domagała się jak najlepszego brzmienia od reżysera dźwięku Ołeksandra Fokina, specjalisty wysokiej klasy. – Przez te lata ma pan taki dorobek twórczy, którego wystarczyłoby na kilka żyć. Z czego jest pan szczególnie dumny? – Przede wszystkim z tego, że niektóre moje piosenki dawno uważa się za ludowe – to największe wyróżnienie dla poety. W sumie stworzyłem ich około tysiąca, a wykonywanych jest gdzieś 150. Ale Ihor Szamo mówił mi kiedyś: „Wadymie, nie trzeba mieć tysiąca piosenek, niech będzie tylko jedna, która wykonywana byłaby tysiące razy”. A dumny jestem z tego, że do naszej z Wiktorem Lisowołem piosenki „Naływajmo, brattia” maszeruje Ukraińskie Wojsko. Że jej melodię w swoim filmie „Ogniem i mieczem” wykorzystał artysta światowej skali Jerzy Hoffman. Moje wiersze czyta ze sceny sławny Anatolij Pałamarenko. Nawet światowej sławy bas Anatolij Koczerha śpiewa moje piosenki. Do mojej poezji zwracał się wybitny kompozytor-symfonik Klementij Dominiczen: „Ja do kłado czky idu” stała się wizytówką Ałły Kudłaj. Z ciepłem wspominam sławne trio Marenyczów, nasze piosenki „Kotky werbowi” i „Niczeńka-cyhanka”... Przez te lata miałem twórczą współpracę i przyjaźń z niezapomnianymi Dmytrem Hnatiukiem, Raisą Kyryczenko, Ihorem Biłozorem, Iwanem Macjałkiem, Wiktorem Szportkiem, Hennadijem Tatarczenką, Leonidem Neczyporukiem. Wersy z moich piosenek wyryto na grobach Kyryczenko i Macjałka. A razem ze śpiewakami, którzy do dziś są w twórczej formie – Wasylem Zinkewyczem, Iwanem Popowyczem, Pawłem Dworskim, Pawłem Zibrowem, Ałłą Kudłaj, Nadią Szestak, Auriką Rotaru, Dmytrem i Nazarijem Jaremczukami, innymi wykonawcami, także kwartetem „Hetman”, zespołem ZSU – zapraszam czytelników szanowanego tygodnika „Słowo Proświty” 12 kwietnia do pałacu „Ukraina” na mój wieczór autorski. Podaję też pod wasz osąd nigdzie jeszcze nie drukowany mój wiersz-spowiedź z okazji jubileuszu.
Chcę powiedzieć
Czyż to dziewięćdziesiąt, Boże mój,
Nie myślało się, że uda się dożyć!
Lecz, przezwyciężywszy życiową burzę,
Jeszcze stoję, chociaż piorunami bity.
Jeszcze uśmiecham się do jutrzejszego dnia,
Dobroci życzę i ziemi, i ludziom,
A naszej naturze – mocy oraz ognia
Z nadzieją, że tak właśnie będzie.
Więc bądźmy w radości, dopóki żyjemy,
A o smutnym dziś – ani słowa,
Trzymajmy Bożą wiarę w głowie,
A reszta wszystko – to plewy marności.
Twórzmy siebie bez zbędnych sprzeczności
Szacunkiem do ojcowskiego domu.
Oto w blasku dzisiejszych wstęg
Wam, Ukraińcy, chcę powiedzieć.
Tłumaczenie maszynowe
Wadym Kryszczenko
My – Ukraińcy! Naszą wolę zdobywali w bojach zawziętych I hetmani, i atamani, i prości żołnierze. Z ognia zmagań krwawych podniosło się Państwo, Więc jaśnieje, Ukraino, dumna i wielka.
Dodają krzepkiej dzielności przodkowie nasi sławni – Wołodymyr – książę Wielki, i Anna Jarosławna, Mądry Jarosław, Mazepa, i Bohdan Chmielnicki: Wszyscy oni jednej krwi – ród nasz ukraiński.
Wróg srogi pokonać w bitwach nas nie zdoła, Bo stoi po naszej stronie wieszcza siła Boża, A orzeł wrogi srogi jeszcze opuści skrzydła, Bo kto wolę chce zabić, tego czeka mogiła.
Nasze ziemie jeszcze bogate w dorodny kłos, Nasze dusze jeszcze skrzydlate, by nie cichł głos. Nasza siła jeszcze zdolna obronić prawdę – Niech wznosi się w niebo niebiesko-żółta flaga.
Ukraińcy, Ukraińcy – i ojcowie, i dzieci.
Nina HOŁOWCZENKO Zdjęcie Wołodymyra Koskina
Doktor nauk filologicznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki z 1996 r. Jurij Kowaliw zaprezentował w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy tomik wierszy “To, co zrobiono” (2024, WDC “Akademia”). Intelektualista z encyklopedyczną wiedzą w dziedzinie literaturoznawstwa i historii literatury ukraińskiej, wykładowca uniwersytetu, szlachetny człowiek o “kolczastym” charakterze (“Sam sobie związek, stowarzyszenie i
Nasz los niech iskrzy – dość nam ciemnieć. Bądźmy silni i zjednoczeni – Boża nasza sprawa. Sława, sława Ukrainie! I bohaterom – sława!
*** Przyjdźcie, apostołowie dobra, I usiądźcie w państwowych fotelach. Hańba nowa i hańba stara Na nasze losy się przewiesiła.
Wszystko nie ci, wszystko obcy Z całych sił pchają się na proroków — Tacy śliscy, jak te węże, Tacy kłamliwi, jak sroki.
Co im państwo i naród? — Nie zrozumieli łaski Bożej. Nijak nabić nie mogą ust, Nijak nakraść się nie mogą.
Kiedy skończy się ta gra? I kto tę czarną grę zatrzyma? ...Przyjdźcie, apostołowie dobra, Przyślij ich, Boże, na Ukrainę.
Żeby żyła Ukraina! Przyszła do naszej chaty trwożna godzina, Niech każdy zrozumie w mnogości spraw: Wszystko musimy zrobić, żeby żyła Ukraina, Żeby wróg podstępny jej nie pokonał.
I choć przyjdzie kiedyś niedojadać, Czy będzie w pokojach mniej ciepła,
instytut”, — Mykoła Hrycenko), badacz współczesnej poezji militarnej, w tym poezji swoich byłych studentów, którzy walczą, autor potężnych wydań z historii literatury i encyklopedii literaturoznawczej, samotnik i “robotnik” (Mykoła Hrycenko) stanął obecnie przed słuchaczami jako Poeta. Wiersze Jurija Kowaliwa brzmiały w wykonaniu autora, który w komentarzach nakreślił etapy wzrostu własnego poetyckiego słowa i jego tematykę. Podkreśliwszy to,
pisać i wydaje własnym kosztem tomiki dla dzieci. Dwa z nich – “Przygody kwiatów” (okładka Tałyły Hryniuk, rysunki Hałyny Ujutnowej) i “Mykołka-pierwszoklasista” (rysunki Ołeksija Kochana) – wyszły w zeszłym roku, a “Babci testament” ujrzał światło dzienne już w tym roku. Do najświeższego tomiku poetki weszły wiersze dla dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym: “Kwiaty dla mamy”, “Wiosenna karuzela”, “Dodawaj dobra kroplę!”, “Kochajcie siebie tak, jak kot!”, “Śnieżna baba i śnieżny dziad” i inne. Organicznie uzupełnia poetyckie wersy zwięzła informacja poznawcza o wybitnych ukraińskich artystkach: Hannie Sobaczko-Szostak, Katerynie Biłokur, Marii Prymaczenko, Parasce Płytce-Horyćwit. “Głównym w twórczości wszystkich tych bohaterek jest uniwersalna temat walki dobra i zła, od której my i zaczynaliśmy ten tomik wierszy. Dobre ptaki i zwierzęta napisane są jasnymi, świecącymi farbami, złe – ciemnymi, przygaszonymi. Ogółem wszyscy artyści dodają “swoją kroplę” dobra, przechylają szalę na jego stronę, bo pokazują piękno Bożego świata”, – napisała Nadija Kyrjan.
Ale nie damy my złym terrorystom Czepiać w naszym niebie cudzego orła.
Już czas pozbywać się słodkich iluzji, Przyszła do nas prawdy obnażona chwila. Więc wykreślmy tego z listy przyjaciół, Kto słowem krzywym naszą wolę hańbi.
Nie będziemy prać cudzych onuc, Zagarnięcia my rozpoznali sekret. Niech nie zatrzyma ukraińską determinację Rosyjskich rekrutów gorący moździerz.
My jednością naszą Matkę ucieszymy, Nie bójmy się zatwierdzonych przez niebo szczodrości. Jak będą panowie nasi trochę biedniejsi, Tylko stanie się bliższym im rodzimy naród.
W te dni niech jednoczy nas myśl jedyna, My zło w naszym domu pokonywali nie raz. Wszystko trzeba zrobić, żeby żyła Ukraina – Przyjmujmy ten apel jako Boży nakaz.
Na wezwanie Tarasa Żeby mieć na życie prawa, Żeby pokonać niemoc, Święte Szewczenkowe słowa Weźmy w drogę.
Kobziarz wszystkich nas na nogi postawił, Żeby wola nie zgasła. W chacie przy obrazach Wisi portret Tarasa.
Przy portrecie ja stoję,
że poezja – to przede wszystkim obrazowe mówienie, a nie publicystyka czy retoryka, Jurij Kowaliw zanurzył słuchaczy w swoje filozoficzne odczucia i rozmyślania, podzielił się znakomitymi wierszami-przeczuciami, wspomniał przyjaciół po twórczym piórze, z którymi teraz komunikuje się tylko w wierszach. Pozycjonując swoją twórczość jako poezję undergroundu, Jurij Kowaliw
Jak “Ojcze nasz” – niewidocznie Szeptam ja przykazanie twoje “Ukrainę chrońmy”.
W uczciwy i prawdziwy dzień Ty wzywasz Tarasa znowu. Niech zawsze z nami idzie Twoje ogniste słowo.
Niech ono brzmi co chwila W tę złą godzinę, Żeby nam w bitwie wskrzesić Siebie i Ukrainę.
Przedwieczna ziemia Przedwieczna ziemia... Chustka błękitnego nieba, Ta wierzba, co w polu na wietrze wyrosła. I wydaje się – dla mnie niczego nie trzeba, Tylko skrawek twojej miłości i ciepła.
Ja twojej podłogi zielona źdźbło, Tutaj mi rozkwitać i zżółknąć też. Ukraino moja – moja matko jedyna, Ty w oczach powstajesz w łunach pożarów.
Znowu w bitwę idziesz ty za prawo do szczęścia, Odzyskuje wolę odwaga twoja W sercu wiara żyje, że nikomu nie uda się Przekreślić na wieki twoje dumne imię.
Bo ziemia ta – moja, do małej kropli, Gdzie karpackie ścieżki i poleskie bory. Z dziada-pradziada rodzime... Moja Ukraino, Mój los na próbę miłości bierz.
podkreślił, że historię literatury ukraińskiej XX wieku trzeba przepisywać, bo wiele personaliów trafiło tam nie według miary talentu, a według miary socrealizmu. Wszystkim chętnym do słowa profesor dał mało czasu, bo na jego wieczorze twórczym miała dominować poezja. Ale jednak przyjaciele ze studiów / z naukowego czy twórczego pióra zdążyli powiedzieć o obdarowaniu, pracowitości, nacjonalistycznych ideologicznych priorytetach Jurija Kowaliwa, przeczytać nie tylko filozoficzną lirykę, ale i intymne wiersze poety. Głos mieli Pawłyna Dunaj, Natalka Pozniak, Wałentyn Zajczuk, Bohdan Czerwak, Hałyna Stefanowa, Łarysa Kadyrowa, Wasyl Żywośił6Luty, Mykoła Hrycenko, Ihor Zoc, Nadija Kyrjan, Ihor Stepurin, Taras Kremiń. Rozpoczęło się wydarzenie od autentycznego śpiewu chóru katedry folklorystyki KNU imienia Tarasa Szewczenki. Głęboka prawdziwość dawnych pieśni ludowych nastroiła uczestników prezentacji na głębię i prawdziwość poezji Jurija Kowaliwa. Ta wysoka nuta duchowości trwała w Narodowym Muzeum Literatury przez cały wieczór. Wieczór był charytatywny – wszyscy chętni mogli nabyć tomik wierszy Jurija Kowaliwa za datek na pomoc pododdziałowi batalionu “Swoboda”, gdzie służy były student profesora Kowaliwa Ołeksandr Chomenko (pseudonim “Historyk”).
Trzeba dodać, że barwną okładkę do zbiorku wykonał artysta Mychajło Onaćko, a rysunki – dzieci z kółka plastycznego wsi Łuka w rejonie buczańskim: Ania Bystrynowycz, Sołomija Mazur, Dasza Szyszkowa, Swiatosław Wołkowycz. Kierownikiem kółka jest Ta miła Hryniuk. Na zakończenie – o czym jest w „Babcinym testamencie”: Żebyśmy kochali cały świat, Bo grzeje i ciebie, i mnie Czarowne słoneczko jasne. A przede wszystkim – Ukrainę, Swoją kochaną Ojczyznę. A także barwną, tęczową Cudowną ukraińską mowę. Uzupełniają te życzenia także wersy z wiersza „Ukraina to perła”: Sprawy wszystkie nam w mocy. Tylko podli wrogowie Nie dają w pokoju żyć I codziennie życiem się cieszyć. Dlatego, chłopcy i dziewczęta, I maluchy, i zwierzęta, Uczcie się kraj swój bronić. Wydane za skromne zarobki pocztowe Nadiji Kyrjan jej książeczki dla dzieci znajdują swojego czytelnika, dodając temu światu kropelkę dobra. Po to właśnie się pisze!
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC
Bardzo ucieszyłem się, gdy na wieczorze z okazji powitania profesora Jurija Kowaliwa w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy zaproszono Nadiję Kyrjan, poetkę dla dzieci, tłumaczkę i byłą pracownicę „Słowa Proświty”. A przecież byłych proświtian nie ma! Pani Nadia serdecznie przywitała znanego uczonego, bo ich twórcza droga zaczynała się w warunkach represji za słowo ukraińskie, a samą poetkę współcześni literaturoznawcy nazwali kiedyś przedstawicielką „wyjętego spod prawa pokolenia”. Pewnie tak jest, lecz jak bardzo sowiecki reżim nie dążył w swoim czasie do wyparcia Nadiji Kyrjan z literatury, to talentu i pragnienia tworzenia nie zdołał wyprzeć! Przypomnę, że w dorobku twórczym członkini NSPU i NSŻU – ponad 20 książek; jest ona laureatką literackiej nagrody imienia Olhy Pcziłki. Obecnie Nadiја Wołodymyriwna pracuje jako listonosz we wsi Horenyczi na Kijowszczyźnie, kontynuuje
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jego upodobania, można powiedzieć, że ten styl zupełnie mu się nie podobał. Jeszcze jeden budynek na Chreszczatyku, związany z imieniem poety – dwupiętrowy hotel-restauracja „Europa”, dość szykowny jak na tamte czasy, zbudowany na miejscu starego drewnianego teatru w 1851 r. (arch. A. Beretti). M. Czały wspomina, że widział Tarasa przy stole przez okno restauracji w tym samym dniu, w którym poznał go u Iwana Soshenki. Można pomyśleć, że poeta zaglądał tam nie raz, choć w tym czasie wynajmował mieszkanie z wyżywieniem na Priorce, ale kiedy zdarzało się bywać w centrum miasta, to trzeba było gdzieś zjeść. Ten budynek zburzono już w 1978 r., aby zbudować muzeum wodza proletariatu, w celu czego zrównano z ziemią jeszcze połowę Włodzimierzowej Góry. A w tym hotelu zatrzymywały się znane w swoim czasie osobistości, w szczególności aktor Ira Aldridge. Wyżej, na górze, która jest pozostałością dawnego wału obronnego, widać z Chreszczatyka kościół Świętego Aleksandra, który Taras Szewczenko narysował w 1846 r. Jest to jeden z najlepszych i najbardziej kompletnych jego kijowskich pejzaży. I jakoś zawsze pozostaje otwartym pytanie, co skłoniło artystę do jego narysowania i czy nie było to pewnym zamówieniem. Budynki państwowego urzędu telegraficznego przy ul. Włodzimierskiej 22, który otwarto w 1856 r., pensjonat Lewaszowej dla dziewcząt, w którym wykładał rysunek przyjaciel Tarasa I. Soshenko, jak i Teatr Anatomiczny (1856 r., arch. A. Beretti, uważany za jeden z najlepszych nie tylko w Rosji (obecnie Muzeum Medycyny)), były jeszcze całkiem nowe. Przykuwał uwagę także nowy uroczysty budynek Pierwszego Gimnazjum Kijowskiego, wzniesiony w latach 50. XIX wieku przy ul. Bulwarnej, dokąd przeniosło się ono w 1857 roku z Peczerska, a wyżej przy Bulwarze budowla Drugiego Gimnazjum (1856 r.), całkowicie zmieniły one okolicę wokół uniwersytetu. Szewczenko oczywiście bywał w Drugim Gimnazjum, gdzie pracował I. Soshenko. Jego inspektor M. Czały opiekował się sprawami poety, w szczególności szkołami niedzielnymi, brał udział w organizacji powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki w maju 1861 roku. Właśnie tutaj, na adres Czałego, przyszła depesza z Petersburga o śmierci poety i tutaj przez pewien czas przechowywano karawan, na którym stała jego trumna. Jeśli podczas tego przyjazdu Taras Szewczenko chodził do Ogrodu Carskiego (a nie mógł tam nie pójść, wszak wiązało się z nim tyle wspomnień), to oczywiście zobaczył zmiany w panoramie Starego Kijowa, która się stamtąd roztaczała. Na akwareli, o której warto dziś wspomnieć i którą bez wątpienia wykonał Szewczenko, jak opowiada o tym w powieści „Bliźniacy”, widzimy sobór św. Michała z dzwonnicą, cerkiew św. Andrzeja oraz małe drewniane cerkwie Trójcy Świętej i św. Jana Złotoustego na Starym Kijowie, jeszcze dalej na horyzoncie już wspomniane cerkwie Sritenska i Woznesenska. W 1858 roku dwie niewielkie cerkwie, Trójcy Świętej i św. Jana Złotoustego, zostały przeniesione: jedna na ulicę Wasylkiwską, druga na plac Halycki (tak zwana „żelazna cerkiew”). Akwarela „Stary Kijów z Ogrodu Carskiego” wyraźnie pokazuje niepowtarzalny i jeszcze nie zabudowany krajobraz w historycz-
Tłumaczenie maszynowe
Nadieżda NAUMOWA
To był ostatni miesiąc lata 1859 roku i ostatnie spotkanie z miastem, które kochał, z którym w młodych latach wiązał nadzieje na przyszłość, i choć przeżył tu bardzo krótko, wspominał tam, w „…stepie bezkresnym za Uralem” „złotogłowy, ogrodami spowity i topolami uwieńczony Kijów”, bogiem ocalony gród, który powstał na miejscu pobłogosławionym przez apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego. Miasto to w twórczości Tarasa Szewczenki, poety i malarza, miało status świętego: „Święty Kijów nasz wielki”, sam jego obraz może zmienić wszystkie myśli i uczucia, przewrócić duszę człowieka, nawrócić na prawą drogę, tak nawróciły go złote kopuły i dzwony bohatera poematu „Warnak”. Ponad sto razy w różnych interpretacjach w poezjach, powieściach i dzienniku wspominany jest Kijów, jego toponimy, związane z nostalgicznymi wspomnieniami o niezapomnianych momentach i miejscach, które były bliskie i drogie jego sercu. Poeta miał 45 lat, kiedy przyjechał tu ponownie. Przez 12 lat rozłąki z Ukrainą wiele się tu zmieniło: inne stały się jego ulice, zmienili się satrapowie, którzy rządzili gubernią i miastem; przez Dniepr w miejscu dawnej przeprawy, gdzie w kwietniu 1847 roku poetę aresztowano, przerzucono most łańcuchowy, pierwszy stacjonarny most, wzniesiony według projektu Charlesa de Vignolesa. Otrzymał on nazwę Mikołajewski na cześć zmarłego już cara Mikołaja I i od razu stał się wizytówką miasta. Pojawiły się nowe budowle, wśród nich ciężki budynek „urzędów”, z komisariatem policji, wieżą strażacką, skąd krajem zarządzał nowy gubernator, książę Iłarion Iłarionowicz Wasylczykow. Tutaj poetę dostarczono po aresztowaniu w pobliżu wsi Piekary. Sam gubernator odbył z nim osobistą rozmowę, poradził mu powrót do Petersburga i dał zadanie urzędnikowi do zadań specjalnych, radcy kolegialnemu Markowi Andrijewskiemu, przeprowadzenie śledztwa, przesłuchanie Szewczenki, aby upewnić się co do kierunku jego myśli i zameldować wyższym władzom w Petersburgu. Daty ówczesnego pobytu Tarasa Szewczenki w Kijowie ustala się pośrednio, nie zawsze na podstawie dokumentów, a na podstawie jego własnych listów i wspomnień współczesnych. 26 lipca 1859 roku w liście do małżeństwa Maksymowyczów z Moszni Taras Hryhorowycz donosił: „Na żądanie władz jutro będę w Kijowie. Dobrze byście zrobili, gdybyście i wy ruszyli do Kijowa. Pomodlilibyście się do Boga i przy okazji ze mną zobaczyli się…” (czyli 27 lipca przewidywał być w Kijowie).
Istnieje także dokument, w którym mowa o tym, że Szewczenkę wysyłają z Moszni do Kijowa. To doniesienie czerkaskiego ziemskiego sprawnika W. O. Tabacznikowa do pełniącego obowiązki kijowskiego gubernatora cywilnego P. Seleckiego: „W wykonaniu polecenia Waszej Ekscelencji z 20 czerwca za nr 4808, wysyłając wraz z niniejszym Tarasa Szewczenkę do miasta Kijowa do dyspozycji kijowskiego starszego policmajstra…”. Maksymowyczowie z jakiegoś powodu nie przyjechali, być może Mychajło Ołeksandrowycz obawiał się spotkania po tak nieprzyjemnym incydencie. Uważa się, że Szewczenko wyjechał z Kijowa 14 sierpnia, on sam podał tę datę w liście z Pryłuk do Warfołomija Szewczenki z 20 sierpnia: „14 sierpnia wyrwałem się z tego świętego Kijowa i podążam teraz, nie oglądając się, do Petersburga.”. W raporcie kijowskiego starszego policmajstra do P. Seleckiego mówi się: „…mam zaszczyt donieść, że pozostający pod tajnym nadzorem akademik Akademii Petersburskiej Taras Szewczenko 13 dnia bieżącego miesiąca wyjechał do S.-Petersburga, przy czym najpokorniej melduję, że podczas pobytu w mieście Kijowie, za nim nic nagannego nie zauważono.” (dokument datowany na 15 sierpnia). Ale w późniejszym liście z Petersburga do Maksymowyczów Taras Szewczenko pisał tak: „Do 16 sierpnia czekałem na was w Kijowie…”. Wydaje się, że poeta chciałby zostać w Kijowie do 14 sierpnia, dnia Zaśnięcia Matki Bożej, święta parafialnego w Ławrze Pieczerskiej. I czy nie mogło stać się tak, że on, omijając nakaz, wyjechał nie 13, a 15 sierpnia. Jeśli przyjąć umownie te daty, to wychodzi, że Szewczenko spędził w Kijowie 19 dni. Pierwszy biograf, autor książki „Życie i dzieła Tarasa Szewczenki” M. K. Czałyj nie zawsze podaje daty, ale mówi, że poznał poetę w mieszkaniu swojego kolegi Iwana Maksymowycza Soszenki, który pracował w II Gimnazjum Kijowskim, którego inspektorem był Mychajło Kornijowycz. Zatem można przypuszczać, że było to w pierwszych dniach pobytu poety w Kijowie i że najpierw postanowił odwiedzić swojego przyjaciela z lat młodości. Taras Szewczenko i Mychajło Czałyj zaprzyjaźnili się i dlatego właśnie ten odcinek życia ukraińskiego poety w Kijowie można odtworzyć przez pryzmat jego widzenia: kijowskie otoczenie, relacje z poszczególnymi ludźmi, kijowianami, poglądy na sztukę i na poszczególne pomniki, upodobania literackie, pewne nawyki i cechy charakteru. I choć autorowi książki „Życie i dzieła Tarasa Szewczenki”, która wyszła w 1882 roku, zarzucano pewne błędy (a kto z biografów ich nie miał), to jednak trzeba mieć na uwadze, że poświęcił 20 lat na jej napisanie i był sumiennym i porządnym człowiekiem, nie miał potrzeby niczego wymyślać. Zbierając materiał do swojej pracy, zwracał się z listami do współczesnych poety, w szczególności do Warwary Repninej, on oczywiście mógł się w czymś pomylić, ale co najważniejsze, znał i widział Szewczenkę i pokazał go jako żywego człowieka, opowiedział o jego dobroci, bezpośredniości, otwartości, przedstawił poetę w epizodach z życia codziennego, które czasem mówią więcej niż dziesiątki prac naukowych: właśnie dlatego jego wspomnienia są bezcenne. Do mieszkania Soszenki w budynku, gdzie mieszkał i który należał do cerkwi Sritenskiej, przychodził także młody student Uniwersytetu Kijowskiego, Polak rodem ze Skwiry, Karło Bołsunowski. Niestety, budynek ten został zburzony, podobnie jak cerkiew. Nie zachował się też dom w zaułku Gieorgijewskim, gdzie mieszkał ksiądz Juchym Botwynowski, który wziął poetę pod porękę (było to logiczne), wszak w donosie mowa była o bluźnierstwie. Mychajło Czałyj dość niechętnie wspomniał ojca Juchyma i jego „kompana od kieliszka”, podolskiego kupca Mykołę Bałabuchę, którzy zaopatrzywszy się w baterię butelek, zabrali Szewczenkę za Dniepr, żeby go rozerwać. Słusznie uważał, że w ten sposób mogli skompromitować poetę, oto dlaczego w jego książce bardzo mało powiedziano o ojcu Juchymie. W tamtych dniach Taras Hryhorowycz odwiedził także swojego przyjaciela z akademii I. Hudowskiego, który wynajmował parter w domu kupca Smirnowa na rogu Chreszczatyka i Wielkiej Michajłowskiej dla swojego zakładu fotograficznego. Było to pierwsze w Kijowie fotoatelier, gdzie fotograf-artysta wykonał dwie znane fotografie Szewczenki w białym kostiumie i czarnym surducie. U Hudowskiego poeta spotykał się z Teofanem Łebedyncewem, o czym wspominał ten ostatni, ale Szewczenko nie mógł u niego mieszkać, tutaj wygodnie mu było wyznaczać spotkania: w razie czego jest wyjaśnienie: przyszedł się sfotografować albo odebrać zdjęcia. Ten dwupiętrowy budynek, na którym była odpowiednia tablica pamiątkowa, długo stał na placu Kalinina i został zniszczony przy jego pierwszej rekonstrukcji w 1973 r. (ileż ich zaznał obecny Majdan Niepodległości!). Jeszcze jeden dom na ulicy Iryninskiej 10 też przetrwał do lat 70. Pracownikom
Taras Szewczenko. Mogiła Askolda. 1846 r.
KGB potrzebowało klubu, który też powstał na miejscu zburzonego domu nauczyciela łaciny, przyjaciela i rodaka Pantelejmona Kulisza, I. Juszkiewicza-Kraskowskiego. Na nowym budynku, który jeszcze niedawno nosił imię żelaznego Feliksa, umieszczono tablicę, która informuje o tym, że w tym miejscu znajdował się budynek, w którym bywał ukraiński poeta. On tu rzeczywiście bywał nie raz, tu przyjaciele zebrali się, aby porozmawiać przed wyjazdem Tarasa do Petersburga, tu czekali także na Maksymowicza, również dobrego znajomego Iwana Daniłowicza. Pożegnalne przyjęcie trwało do świtu, stamtąd poeta poszedł na Priorkę, gdzie zabrał swoją „nędzę” i ruszył za Dniepr. M. Czały odprowadził go do mostu łańcuchowego. Można sądzić, że było to właśnie w dzień Wniebowzięcia, święta parafialnego i końca postu. Jeśli mówić o Kijowie, jakim zobaczył go Szewczenko podczas swojego ostatniego przyjazdu, to nie mógł nie zwrócić uwagi na to, jak zmieniło się miasto za czas jego pobytu na zesłaniu. Zobaczył nowy budynek teatru miejskiego przy ulicy Włodzimierskiej, wzniesiony w 1856 r. według projektu architekta I. Stroma. Po pożarze na jego miejscu wzniesiono według projektu W. Schroetera inny, większy i bardziej reprezentacyjny, który widzimy obecnie. Na scenie starego teatru odbywały się spektakle różnych grup teatralnych, które gościły w Kijowie. Latem 1861 r. grał tu wybitny angielski aktor Ira Aldridge, z którym Szewczenko poznał się w Petersburgu, wtedy też namalował jego portret w dzień Bożego Narodzenia 25 grudnia 1859 r. Zobaczył Taras także pomnik, który początkowo niejednoznacznie przyjęli sami kijowianie. Według wspomnień M. Czałego, Szewczence nie spodobała się rzeźbiarska postać księcia Włodzimierza na wysokim postumencie w formie kaplicy (rzeźbiarze W. Demut-Malinowski i P. Klodt, architekt Thon. 1853 r.), zażartował: „...postawił strażnicę, a na górze Włodzimierza, patrzy, czy nie pali się coś na Podolu”. Rzeczywiście, wcześniej stała tu strażnica pożarna, potrzeba jej zniknęła i na jej miejscu wzniesiono pierwszy w Kijowie pomnik, który przedstawiał realną osobę. Włodzimierz Wielki był pochowany w cerkwi Narodzenia Matki Bożej (Dziesięcinnej). W 1837 r. według projektu architekta W. Stasowa wzniesiono nową świątynię w stylu rosyjsko-bizantyjskim, obok której Taras często przechodził. Znając Literacko-memorialny dom-muzeum Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ному центрі міста w 1846 roku, w zboczu których wzgórz harmonijnie wpisały się wszystkie świątynie oraz kościół św. Aleksandra. Teraz Taras Szewczenko widział tę okolicę inaczej: w centrum – wielka budowla rządowa, zwieńczona strażacką wieżą. Z biegiem lat panorama górnego miasta całkowicie się zmieniła i nie można już było zobaczyć takiego Kijowa, dlatego akwarela ma nie tylko wartość artystyczną, ale także historyczną. I kto, jak nie Szewczenko, namalowałby tych kosiarzy w białych strojach, których obowiązkiem było okresowe koszenie trawy w ogrodzie. Dziś znamy jedynie kopię tej akwareli, ale bez wątpienia pochodzi ona od Szewczenki, choć wciąż istnieje wiele zagadek związanych z jej wykonaniem i losami. Szewczenko mógł też zachodzić do domu swojego znajomego, polskiego historyka i pisarza Michała Grabowskiego na Andriiwskim Uzwozie, zbudowanego w 1858 roku. Ten dom (obecnie nr 34,в) znali wszyscy kijowianie, bywał tu także Pantelejmon Kulisz. Oczywiście, spacerując po mieście, Taras nie ominął ani Soboru Sofijskiego, ani Soboru Michajłowskiego Złotoverchego, podobnie jak legendarnych murów Złotych Wrót. Te zabytki malował bowiem w 1846 roku, kiedy mieszkał na Kozinym Bołotie i wraz z kolegą-malarzem Mychajłem Sażynem zamierzył stworzyć album widoków Kijowa. Akwarele, na których przedstawiono oba sobory z charakterystycznymi dla Szewczenki stafażowymi wizerunkami kijowian i pielgrzymów, zachowały się; niedawno przywrócono im autorstwo Szewczenki. Podczas nieobec-
Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza
W okresie sowieckim to unikatowe wydanie nie zostało ani słowem wspomniane ani w dwutomowym Słowniku Szewczenkowskim, ani nawet w Ukraińskiej Encyklopedii Literackiej. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku autorowi tych słów udało się kupić rarytasowe wydanie na targu w Czerniowcach od nieznajomych ludzi. Od tamtej pory czytał i przeczytywał ten unikatowy „Kobzar” i ukrywał go przed postronnymi oczami. Taki sam egzemplarz przechowywany jest w bibliotece naukowej Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego. Książkę wydano ponownie w 1960 roku w Kanadzie. Wydawca „Kobzara” Wasyl Iwanowycz Simowycz (1880–1944) był ukraińskim profesorem językoznawstwa i pedagogiem, autorem słynnej „Gramatyki języka ukraińskiego” oraz wielu innych prac językoznawczych. Urodził się we wsi Hadynkiwci w powiecie husiatyńskim, obecnie w obwodzie tarnopolskim. Po ukończeniu Stanisławowskiego Gimnazjum Klasycznego studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Czerniowieckiego (1899–1903). Uzyskawszy prawo nauczania języka ukraińskiego, polskiego i niemieckiego, w latach 1904–1914 pracował w Czerniowieckim Seminarium Nauczycielskim. Po obronie rozprawy doktorskiej w 1913 roku na Uniwersytecie Czerniowieckim uzyskał stopień doktora nauk. Wasyl Simowycz był aktywnym działaczem społecznym Bukowiny, szczerym propagatorem ukraińskiej szkoły w kraju, stałym członkiem komisji egzaminacyjnej dla szkół ludowych, organizatorem „Sicz”. W czasie I wojny światowej (1914–1918) jako członek ponadpartyjnej organizacji „Związku Wyzwolenia Ukrainy” zajmował się narodowym wyszkoleniem jeńców. Miejsca pamięci poety w Kijowie: dzwonnica Sofii wyrosła o jedną kondygnację, ponieważ po wzniesieniu gmachu rządowego wyglądała zbyt nisko, dlatego z rozkazu cara Mikołaja I dobudowano ją. Na akwareli Szewczenki jest ona jeszcze trzykondygnacyjna. Michajło Czalyj z emocjami opowiada o tym, jak bardzo wzruszony był Szewczenko, spacerując wieczorem zboczami Dniepru przy Michajłowskim Złotoverchym, a gdy na niebie pojawiły się gwiazdy, zaczął recytować wiersze ze swojego poematu: „Za думą дума роєм вилітає…” [вилітає] — rendered: „Za myślą myśl roi się i wylatuje…” Na ulicy Włodzimierskiej, w miejscu, gdzie kiedyś prowadzono wykopaliska Cerkwi Świętej Ireny, poeta zobaczył kaplicę, która sterczała wprost pośrodku drogi. W końcu i na nią, już w czasach sowieckich, czekało zniszczenie. Znamienny dla Kijowa budynek, który wyrósł nad jarem, jak wtedy mówiono, na pustkowiu, dzieło znanego architekta Wikentija Beretti – Cesarski Uniwersytet im. św. Włodzimierza – również związany jest z imieniem Szewczenki. W tym okresie wyrosły już drzewa zasadzone w ogrodzie botanicznym uniwersytetu, właśnie naprzeciw budynku II Kijowskiego Gimnazjum. A miejsce przed uniwersytetem pozostawało nagim placem do musztry, tak jak wcześniej dla kadetów, tak teraz dla studentów uniwersytetu. Nie wiadomo nam, czy Szewczenko zaglądał do swojego dawnego mieszkania na Kozinym Bołocie, a zresztą do kogo miałby zaglądać? Ten domek jakby nie zachował się w jego pamięci, poeta nigdy nie opisywał swojego mieszkania, ale w opowiadaniu „Przechadzka z przyjemnością i nie bez morału” narrator pyta sługę Trochyma: „Co widziałeś we śnie?”, „Nasze mieszkanie w Kijowie” – odpowiada tamten. Tego domu nie rozpoznał później także Polak Julian Bielina-Kenedżycki, który w 1846 roku przychodził tu do Tarasa. Cała okolica i już przebudowany dom uległy zmianie, zmienił się także Chreszczatyk, gdzie zniknęły przytulne typowe kijowskie domki typowej zabudowy dworskiej, ale rów pośrodku ulicy, wypełniony wodą i nieczystościami, wciąż pozostawał. Te dwa tygodnie, które los wyznaczył poecie dla Kijowa, przeżył na Priorice, gdzie wynajął sobie mieszkanie, jak o tym opowiada w szkicu opublikowanym w gazecie „Pczoła” (1875) „Kilka słów o T. H. Szewczence” pisarka Stefania Krapiwina. Szewczenko zatrzymał się wtedy u jej siostry Warwary Matwijiwny, która podyktowała jej swoje wspomnienia już po śmierci poety, w 1862 roku. Zostały one wydrukowane dopiero po 13 latach, a przyczyny były ku temu, gdyż Stefania wraz z mężem Lobodą przebywała przez te lata daleko od Kijowa i Petersburga. W latach 80. zaczęły pojawiać się wspomnienia współczesnych, wtedy S. Krapiwina (pseudonim) postanowiła wydrukować materiał, nieco go beletryzując i ozdabiając cytatami-aforyzmami samego poety, które zapamiętała i przekazała jej siostra, na przykład: „Kogo kochają dzieci, ten nie jest jeszcze zupełnie złym człowiekiem…”. Swoim artykułem chciała także oddać hołd pamięci Warwary, która już zmarła, była skromna i pozostałaby nieznana, gdyby w jej domu nie zamieszkał Szewczenko na blisko dwa tygodnie. Michajło Czalyj nie przypadkowo włączył te wspomnienia do swojej książki, gdyż znał adres na Priorice, o którym,
Nawiasem mówiąc, poeta nie powiedział tego wszystkim. Tutaj, na obrzeżu miasta, czuł się swobodnie i spokojnie, tutaj nikt go nie śledził. Zarzucanie pierwszemu biografowi, że posłużył się sfałszowanymi materiałami literackimi, jest nie tylko nietaktowne, ale i nieuczciwe, podobnie jak mówienie o tym, że wymyślił studenta Markowicza, który nosił poecie pieniądze na Priorkę. Można wyrazić wątpliwość co do niektórych epizodów, przedstawionych w szkicu Krapiwinej, które jednak w żaden sposób nie przeczą samemu faktowi zamieszkania poety w domu Warwary Matwiejewny. Potwierdza to zresztą wspomnienia mieszkańców, przekazy, które przekazywano wnukom i które dotarły do czasów dzisiejszych. A kiedy te wspomnienia nazywa się miejskim folklorem, to folklor również jest źródłem, nie spada z nieba. Dziwnym trafem nie pojawił się on ani na Sołomjance, ani na Diemijiwce. A ponadto potwierdza to picie herbaty na Obołoni, o którym opowiada Czalyj. Obołoń to przedłużenie Priorki. Teraz jeszcze raz o tych ludziach, z którymi kontaktował się Taras Szewczenko w Kijowie: kijowski, podolski i wołyński gubernator książę Illarion Wasylczykow, urzędnik do zadań specjalnych Marko Andrijewski, inspektor Drugiego Kijowskiego Gimnazjum Myhajło Czalyj, ksiądz cerkwi Trójcy Świętej ojciec Juchym Botwynowski, podolski mieszczanin Mykoła Bałabucha, fotograf Iwan Hudowski, artysta i nauczyciel rysunku Iwan Soszenko, malarz-ikonograf Ołeksij Sencziło-Stefanowski, student Uniwersytetu św. Włodzimierza Polak Karol Bołsunowski, wykładowca łaciny Drugiego Kijowskiego Gimnazjum Iwan Juskewycz-Kraskowski, bracia Teofan i Petro Lebedyncewi, mieszczanie z Kurenewki Dmytro Kysylewski i Iwan Nyczyporenko, malarz Ołeksandr Agin, nauczyciel rysunku w Kijowskim Korpusie Kadetów, pełniący obowiązki cywilnego gubernatora Petro Selecki, polski historyk-literat Michał Grabowski, malarz Kapiton Pawłow, rektor Akademii Duchownej Dawid Podhurski, Mykoła Rihelman, dyrektor Drugiego Kijowskiego Gimnazjum. Nie zawsze mając potwierdzenie konkretnych spotkań, ośmielamy się sądzić: wszyscy ci ludzie w taki czy inny sposób, bezpośrednio lub pośrednio, kontaktowali się z Tarasem Szewczenką, wiedzieli o jego przyjeździe do Kijowa, który nie pozostał niezauważony. Wróciwszy do Petersburga, poeta nadal korespondował z kijowskimi przyjaciółmi: 5 listów do Czalego i jeden list do Soszenki, w którym mowa o dziełach sztuki i nutach ukraińskich pieśni dla jego siostrzenicy Hanusi. Wysyła on także do Kijowa, M. Czalemu, swoje „Kobzarze” i „Buквар Południoworuski” dla niedzielnych szkół, przekazuje M. Andrijewskiemu akwafortę „Wieczór w Albano pod Rzymem”, a O. Sencziło-Stefanowskiemu „Kobzarza” z dedykacją. Będzie jeszcze jedno spotkanie z Kijowem, już ostatnie, w maju 1861 roku. Trumnę poety, przykrytą czerwonym kitajką, zawiozą do cerkwi Bożego Narodzenia na Podolu, skąd wyruszy parostatkiem po Dnieprze do Czernieczej Góry w Kanowie.
...ów poetą. Ich szczery wykład, nasycony faktami z życia T. Szewczenki, splatający się z historią Ukrainy, skłania uważnego czytelnika do jej głębokiego studiowania. Oto jak wyjaśniał W. Simowycz przyczynę napisania przez Szewczenkę poematu „Wielki Łoch”: „To poemat przesiąknięty polityką. We wszystkich dotychczasowych poematach, kiedy poeta mówił o Ukrainie, tęsknił za dawną dobrą przeszłością, opiewał ją i użalał się na Moskwę, że podbiła Ukrainę. Lecz gdy Szewczenko przebywał na Ukrainie, poznał ludzi, jeszcze lepiej zastanowił się nad naszą historią i poznał przyczynę upadku Ojczyzny, zapragnął to spisać na papierze. I nie tylko to, dlaczego upadła Ukraina, go interesowało, ale także to, co trzeba robić, aby jej przywrócić wolność. Lecz była to wtedy sprawa bardzo śliska, mówiąc wprost – nie można było jej poruszać, więc Szewczenko dobrał sobie tę formę, formę misterium”… Biorąc pod uwagę, że w różnych regionach Ukrainy wyrazy akcentuje się inaczej niż na Naddnieprzu, aby nie zniekształcać muzyki słowa, W. Simowycz miejscami postawił nad nimi akcent. Przywrócił również niektórym wierszom Szewczenki tytuły, które nadał im wcześniej P. Kulisz, umieścił zrozumiały dla ludu życiorys Tarasa. Podstawą swojego wydania „Kobzarza” uczony wziął wydanie utworów Tarasa Szewczenki pod redakcją W. Domanyckiego i B. Lepkiego. Książka liczy 431 stron, wydana jest w twardej oprawie niebieskiego koloru, na której złotem wytłoczono „Kobzarz”. „Kobzarz” Simowycza w ciężkich powojennych latach stał się żywym pomnikiem Tarasa Szewczenki, kojącym lekarstwem na zranione i strapione dusze ludu, który dążył do niezależnego życia.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
ukraińskich żołnierzy armii rosyjskiej w austriackich obozach. Rumuni, okupując Północną Bukowinę, zwolnili Wasyla Symowycza z Czerniowieckiego Seminarium Nauczycielskiego, a następnie zakazali mu objęcia stanowiska profesora na Uniwersytecie Czerniowieckim. Z tego powodu został zmuszony do emigracji do Niemiec, gdzie pracował jako redaktor „Ukraińskiej Drukarni Nakładowej” (drukarni). Na tym stanowisku (1920–1923) wydał dzieła wielu pisarzy – J. Fedkowycza, P. Myrnego, I. Tobilewycza, I. Nechuja-Lewyckiego i innych. Od 1923 roku Wasyl Symowycz jest profesorem ukrainistycznej filologii słowiańskiej Ukraińskiego Pedagogicznego Instytutu im. Drahomanowa w Pradze, w latach 1926–1923 (sic) był wybierany rektorem tego uniwersytetu. Jako znany lingwista brał udział w pracach państwowej komisji ortograficznej w Charkowie, później w międzynarodowych zjazdach slawistycznych. W 1933 roku, jako znany uczony, przeniósł się do Lwowa na stanowisko redaktora wydawnictw Towarzystwa „Proświta”, bierze aktywny udział w wydawaniu pierwszej „Ukraińskiej Encyklopedii Powszechnej”. Co skłoniło Wasyla Symowycza do przygotowania ludowego wydania „Kobzarza” Tarasa Szewczenki? Odpowiedź znajdujemy we wstępie uczonego do książki, gdzie cytuje Borysa Hrinczenki z artykułu „Przed szerokim światem”: „Nie ma czym się nam cieszyć – pisze on – że mamy już takiego wielkiego poetę, którego rozumieją w każdej wiejskiej chacie i na którym może się wychowywać naród. Mamy rzeczywiście wielkiego poetę, ale w wiejskiej chacie go mało rozumieją. Zróbmy zatem, aby ludzie z tej chaty tak duchowo się podnieśli, by naprawdę mogli go zrozumieć”. Ku wielkiemu żalowi, te słowa Borysa Hrinczenki pozostają dziś aktualne. Czy Tarasowy „Kobzarz” stał się dla nas Ewangelią duszy, czy tak często myślami wracamy do „Kobzarza”, porównując według niego swoje sprawy? Wasyl Symowycz, pracując na pedagogicznej niwie na Bukowinie, nieraz widział, jak „Kobzarz” był czytany zarówno przez uczniów, jak i ich rodziców. Dlatego myśl o nowym, wszechstronnym wydaniu „Kobzarza” z objaśnieniami i przypisami dla ludu nie opuszczała W. Symowycza. Jego zamysłowi sprzyjał także bieg wydarzeń historycznych w Ukrainie. 10 marca 1919 roku w Proskurowie (Chmielnicki) z okazji urodzin Tarasa Szewczenki odbyło się uroczyste posiedzenie komisji kulturalno-oświatowej
Kongresu Pracy Ukrainy z udziałem wszystkich jego członków. Wśród różnych uchwał Kongres Pracy, pragnąc okazać cześć imieniu Kobzarza, postanowił zlecić komisji kulturalno-oświatowej wydanie popularnej edycji utworów Szewczenki i przesłanie jej do wszystkich ludowych szkół, bibliotek i czytelni. Jednak wkrótce komisja Kongresu Pracy, ze względu na wydarzenia polityczne, przestała istnieć. Wydanie „Kobzarza” z własnej inicjatywy postanowił doprowadzić do końca przewodniczący komisji kulturalno-oświatowej Jewhen Wyrowyj. Żadnych środków z państwowych źródeł na wydawnictwo nie było. Początkowo korzystano z pieniędzy towarzystwa „Ukraińskie Wydawnictwo w Katerynosławiu” oraz pewnych datków społecznych. Przygotowanie wydania do druku powierzono Wasylowi Simowyczowi, który od dawna marzył o podjęciu tego zadania i posiadał znaczne materiały. Pierwsze pełne ludowe wydanie „Kobzarza” T. Szewczenki w jego redakcji ukazało się w Lipsku w 1921 roku, w przededniu 60. rocznicy śmierci wielkiego poety. Do każdego utworu „Kobzarza” W. Simowycz napisał dużą liczbę przypisów i wyjaśnień. Na przykład do poematu „Kaukaz” – 31, „Heretyk” – 73, „Wielki Łoch” – 83, „Hajdamacy” – 190. A w sumie ponad dwa tysiące przypisów i wyjaśnień. Przed każdym poematem uczony w przystępnej formie podaje wyjaśnienie politycznych, psychologicznych i historycznych motywów powstania utworów
Tłumaczenie maszynowe
Iwan HAWRYŁOWYCZ, zastępca przewodniczącego Iwano-Frankiwskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy i Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, Iwano-Frankiwsk. On, docent katedry językoznawstwa Iwano-Frankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego, który wykładał studentom łacinę, powodowany niepokojącym przeczuciem eskalacji moskiewskiej agresji, trwającej od 2014 roku na wschodzie Ukrainy, dwa lata przed wielką wojną z naszym odwiecznym wrogiem został ochotnikiem-kontraktowcem. Zastępca dowódcy baterii moździerzy 80. samodzielnej brygady desantowo-szturmowej Jurij Czopyk wraz z towarzyszami broni przyjął na siebie pierwsze uderzenia raszystowskiej militarnej armady po jej wtargnięciu na Ukrainę. Kandydat nauk pedagogicznych bohatersko zginął 26 lutego 2022 roku w obwodzie chersońskim. Za osobistą odwagę i pełne poświęcenia działania, wykazane w obronie suwerenności państwowej i integralności terytorialnej Ukrainy, wierność przysiędze wojskowej, został pośmiertnie odznaczony Orderem Bohdana Chmielnickiego III klasy. Na fasadzie liceum nr 17, gdzie uczył się Jurij, zainstalowano tablicę pamiątkową poświęconą bohaterowi. Przed dwoma laty nadano mu tytuł Honorowego Obywatela Iwano-Frankiwska. A w dniu smutnej dla bliskich bohatera trzeciej rocznicy jego śmierci w czytelni biblioteki uniwersytetu medycznego odbyło się niezwykłe wydarzenie z finałem konkursu imienia Jurija Czopyka „Bohaterowie nie umierają”. W organizację wydarzenia i konkursu byli bezpośrednio zaangażowani rektorat IFNUM, podstawowa organizacja „Proświty” uczelni, Iwano-Frankiwska miejska „Proświta”, departament edukacji i nauki rady miejskiej. Wydarzenie to zjednoczyło pod znakiem pamięci zaproszonych na tę patriotyczną uroczystość bliskich poległych w wojnie moskiewsko-ukraińskiej 14 studentów, wykładowców i absolwentów uczelni. Są to: Jarosław Czomko (20.09.1984–12.01.2015), Bohdan Ryzanycz (17.11.1961–03.04.2017), Dmytro But (30.09.1982–11.06.2020), Julija Ohijenko (23.02.1976–16.05.2022), Wasyl Fedoryszyn (14.04.1970–23.10.2022), Ołeh Siutryk (09.10.1983–12.05.2024), Andrij Muzyka (30.08.1989–30.06.2024), Ołeksandr Kowcz (24.10.1978–26.07.2024), Jurij Maksymczuk (15.05.1974–30.07.2024), Andrij Kotyk (14.06.1993–23.08.2024), Bohdan Własij (03.03.2001–11.09.2024), Myrosław Debenko (27.04.1986–14.10.2024), Anton Szewczuk (12.04.1988–28.10.2024). Wydarzenie pobłogosławił ojciec kapelan, zastępca przewodniczącego miejskiej „Proświty” Orest Putko. Prowadzące uroczystość – studentki Julija Semkiw i Chrystyna Semeniuk – krótko scharakteryzowały Jurija Czopyka: „Był nie tylko wykładowcą, ale mentorem, patriotą, człowiekiem niewyczerpanej energii. Inspirował studentów do poznawania nauk, do twórczości, do służby Ukrainie”. – Nasz uniwersytet – powiedział prorektor ds. naukowo-pedagogicznych, rozwoju strategicznego i innowacji IFNUM, docent Ołeksandr Bulbuk – również płaci wysoką cenę za udział pracowników uczelni w wojnie moskiewsko-ukraińskiej jeszcze od 2014 roku. Jurij Czopyk stał się pierwszym wśród wykładowców, który poległ w tej wojnie w obronie Ukrainy. Oprócz niego, niestety, jest jeszcze 13 nazwisk na smutnej liście wykładowców, studentów i absolwentów uczelni, którzy zginęli w zbrojnej konfrontacji z raszystami. Daj Boże, aby panteon bohaterów, których pamięć święcie przechowujemy, nie powiększał się. Bo właściwie oni, wyruszając na wojnę, nie mieli na celu zostać bohaterami. Oni, jak my wszyscy, chcieli żyć, wychowywać dzieci. Zastępca dyrektora departamentu integracji społeczności, polityki wewnętrznej i pracy z osobami wewnętrznie przesiedlonymi rady miejskiej Ihor Kinasz podkreślił: – Poprzez organizowanie w Iwano-Frankiwskiej miejskiej wspólnocie terytorialnej takich wydarzeń, jak dzisiejsze w bibliotece uniwersytetu medycznego, staramy się oddać hołd poległym bohaterom. Wyrazem pamięci o tych, którzy oddali swoje życie za ojczystą ziemię, jest również to wydarzenie w czytelni biblioteki. Przecież nie bez powodu mówią: bohaterowie nie umierają, dopóki ludzie o nich pamiętają. Tutaj, w sali, są bliscy naszych bohaterów. Wielkie podziękowania dla matki Jurija Czopyka, która podsunęła pomysł przeprowadzenia patriotycznego konkursu i tej uroczystości, dla kierownictwa uczelni, członków „Proświty”, wszystkich, którzy wspierali i przygotowywali to wydarzenie. Z polecenia mera Rusłana Marcinkowa chcę wręczyć kwiaty i upominki krewnym poległych żołnierzy. Otrzymali oni również z rąk prorektor ds. wychowawczych IFNUM, docentki katedry językoznawstwa, kandydatki nauk filologicznych, przewodniczącej Iwano-Frankiwskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Marii Hucol wydany przez uniwersytet wraz z tym oddziałem „Almanach pamięci”, w którym przedstawiono opowieści o wszystkich 14 wykładowcach, studentach i absolwentach IFNUM, którzy złożyli swoje życie na ołtarzu wolności i niepodległości Ukrainy. Pani Maria zwróciła się do ich bliskich: – Znajdziecie włożoną między stronami almanachu białą kartkę ze słowami wdzięczności dla rodziców za wychowanie na ukraińskich patriotów swoich synów – bohaterów wojny z moskiewskim agresorem. Te słowa mają przypominać wam o tym, że dzisiaj po raz pierwszy spotkali się na takim wydarzeniu pamięci bliscy poległych na wojnie pracowników, studentów i absolwentów naszego uniwersytetu. Zamieszczone w książce opowieści o nich możecie uzupełnić. Maria Hucol wręczyła córce Jurija Czopyka Annie i synowi Stepanowi portret ich ojca, stworzony przez uczestniczkę konkursu „Bohaterowie nie umierają” w kategorii „Rysunek”, studentkę IFNUM Sofiję Psiuk. Poruszona tym wydarzeniem pamięci, matka bohatera Hałyna Stepaniwna, urzędniczka państwowa, podzieliła się wspomnieniami o ich ze Stepanem Jurijowyczem, przedsiębiorcą, jedynym synu. Wpajali chłopcu od małego miłość do bliźnich, szacunek do pracy, więc
Jurko starał się zawsze i we wszystkim pomagać rodzicom. Chłopiec dużo czytał. Zasady moralno-etyczne, wpojone mu przez rodzinę, wiara w Boga i modlitwa były decydujące dla wysoce intelektualnej i wysoce duchowej osobowości Jurija Czopyka przez całe życie. Młodzieniec z wyróżnieniem ukończył Lwowski Uniwersytet Narodowy im. I. Franki, uzyskując stopień magistra, władał łaciną, starogreckim, niemieckim i angielskim, był znawcą literatury antycznej, a następnie z powodzeniem obronił rozprawę doktorską i został kandydatem nauk. Mógłby, oczywiście, Jurij Stepanowycz dalej spokojnie zajmować się pracą dydaktyczną, ale poczuł, że w czasie wojny moskiewsko-ukraińskiej jest potrzebny jeszcze bardziej – jako oficer ukraińskiego wojska – na linii starcia z wrogiem. W oczach Hałyny Stepaniwny szkliły się łzy, gdy opowiadała, jak pod koniec lutego 2022 r. wraz z mężem nie mogli sobie znaleźć miejsca, ciężko przeżywając, bo przez trzy dni nie mieli kontaktu z synem, aż do momentu, gdy powiadomiono ich o śmierci Jurija – najprawdopodobniej na terytorium rejonu berysławskiego w obwodzie chersońskim. Gorzkie były również wspomnienia matki Jarosława Czomki, pani Olhy, o swoim synu. On, 30-latek, otworzył jako pierwszy spośród absolwentów uniwersytetu medycznego smutny licznik poległych w wojnie moskiewsko-ukraińskiej. Aktywny uczestnik Majdanu, ochotnik Gwardii Narodowej, medyk-wojownik o pseudonimie „Biały Anioł” zginął 12 stycznia 2015 r. w m. Artemiwśk w obwodzie donieckim podczas ATO. Informuje o tym tablica pamiątkowa poświęcona bohaterowi, którą swego czasu zainstalowano na fasadzie korpusu centralnego IFNM i uroczyście odsłonięto. – Mój syn Jarosław i jego towarzysze broni – opowiedziała Olha Czomko – trzymali front na wschodzie Ukrainy od samego początku wojny – od 20 lutego 2014 roku. Tym samym dali naszemu państwu możliwość choć w jakimś stopniu przygotować się do pełnoskalowej inwazji Moskali. Chociaż – w ocenie nie tylko mojej jako matki żołnierza – ukraińską armię należało już wtedy uzbrajać, jak to mówią, po zęby, wtedy byłoby jej teraz łatwiej, mogłaby stawić znacznie silniejszy opór raszystowskiej hordzie i nie dopuścić do zajęcia przez nią ukraińskich terytoriów. Wśród bliskich 14 bohaterów na wieczór pamięci o nich przyszła do biblioteki IFNM także Olesia Owczar, mama poległego podczas wielkiej wojny z eresją studenta Bohdana Własija. – Takie wsparcie moralno-psychologiczne – powiedziała – jest dla nas niezwykle ważne, więc szczerze dziękuję kierownictwu uniwersytetu medycznego oraz „Proświcie” za pamięć o moim synu. Pani Olesia przeczytała swój wiersz o wojnie, którego pierwszym słuchaczem i czytelnikiem był jej syn, Bohdan go nawet zredagował. Zapoznała również obecnych na wydarzeniu z wersami swoich wierszy i szkiców prozatorskich, napisanych jeszcze za życia syna. – Wydaje mi się, że nasi synowie, którzy zginęli na wojnie – powiedziała Olesia Owczar – stają się niebiańskimi aniołami, wracają na ziemię i przechodzą tutaj drogę z nami, ich bliskimi, oraz ze swoimi towarzyszami broni. Dwa tygodnie po tym, jak mój syn Bohdan odszedł do lepszego świata, w tym samym miejscu został ranny jego towarzysz ze służby wojskowej Illa Kornijczuk. Tak się przedstawił, dzwoniąc do mnie w nocy, zaraz po tym, jak wrócił z frontu do Iwano-Frankiwska – przyjechał się leczyć: „Dzwonię do Pani jako pierwszy z towarzyszy broni Pani syna Bohdana. Wszystkich nas boleśnie dotknęła jego śmierć…”. I, wiecie, dzisiaj przydarzył się mnie i Illi jakiś zaiste niepojęty „przypadek”. Byłam już pod biblioteką uniwersytetu medycznego, gdy nagle spotkałam tego młodzieńca – okazuje się, że szedł gdzieś w swoich sprawach. I oto on, Illa – on też przyszedł ze mną na ten wieczór pamięci. Wystąpienie I. Kornijczuka było lakoniczne i pełne pasji oraz emocji: – Pamiętajmy o poległych, szanujmy żywych i niech każdy z nas nauczy się tego, jak dzielić z człowiekiem, który stracił kogoś na froncie, jego ból duszy. Odniosłem wrażenie, że tutaj, na tyłach, jest niestety niemało takich naszych współobywateli, którzy w trzecim roku krwawej wojny z raszystami z jakiegoś powodu przestali odczuwać ból bliźniego, odgradzają się od niego wszelkimi pragmatycznymi, a nawet egoistycznymi rozważaniami… Wieczór pamięci zakończył się finałem ogólnoukraińskiego konkursu im. J. Czopyka „Bohaterowie nie umierają” w gatunku „Czytanie artystyczne” (łącznie w sześciu gatunkach konkursu, który trwał od początku bieżącego roku, wzięło udział online i offline 61 uczestników). Jury zdecydowało, że w tym gatunku na dyplomy od organizatorów konkursu zasługują wszyscy jego uczestnicy, w szczególności ci, którzy przesłali wideo ze swoimi występami – uczennice 10. klas Nowosiłkowskiego Liceum Akademickiego „Erudyt” rady osiedlowej Czabany w rejonie fastiwskim obwodu kijowskiego, które deklamowały patriotyczny wiersz dziesięcioklasistki Aliny Chadżynowej, oraz 20-letnia Sofija Malesz z kółka iwano-frankiwskiego Centrum Patriotycznego Wychowania Młodzieży Uczniowskiej im. S. Bandery (kierowniczka Sofija Pawłyszyn), która przeczytała wiersz „A wy wiecie, czym jest wojna?”. Przesłano wyróżnienie za udział online w konkursie także Olenie Poliszczuk z Toronto (Kanada). Najwięcej laureatów jest z Iwano-Frankiwska. Są to studenci IFNM – Roman Czomko, Bohdana Łewyćka, Dmytro Szerchunow, Anastasija Paszko, Alina Kondryn oraz zawodowego kolegium medycznego uniwersytetu – Alina Semkiw, Anastasija Szyszkarowa, Julija Ilkiw, Antonina Stekowśka i Wiktorija Sorochmaniuk, uczniowie Dmytro Tysiak, Wasyl Druszko z liceum nr 1, Złata Rudenko, Denys Prychodko oraz Witalina Fusztej z liceum nr 17. A podczas gdy podsumowywano wyniki konkursu w nominacji „Czytanie artystyczne”, członkowie jury w innych gatunkach zwięźle przeanalizowali przed obecnymi poziom prac nadesłanych na te twórcze zmagania i wręczyli wyróżnienia zwycięzcom oraz dyplomantom konkursu. W gatunku „Poezja” są to Dmytro Borduś, student Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia T. Szewczenki, Złata Nezdojminoha i Wiktorija Chmeliwśka, uczennice iwano-frankiwskich liceów odpowiednio nr 13 i nr 17; „Proza” – ta sama Wiktorija Chmeliwśka, uczennice liceum nr 3 Karolina Petriw i Marta Romaniuk; „Publicystyka” – student Odeskiej Akademii Prawniczej Jewhen Żurakowśkyj oraz uczennica liceum nr 17 m. Iwano-Frankiwska Weronika Chmeliwśka; „Rysunek” – Anastasija Tron z liceum nr 3, Jana Owsianećka i Marija Zborowśka z liceum nr 17; „Fotografia” – Wiktorija Chmeliwśka (liceum nr 17). Poruszające były końcowe chwile wydarzenia. Najważniejszą nagrodę – „Puchar zwycięzcy” od matki bohatera Hałyny Czopyk otrzymały już wspomniane najmłodsza uczestniczka konkursu – drugoklasistka Złata Rudenko, dziewięcioklasista Dmytro Tysiak i dziesięcioklasista Wasyl Druszko, którzy natchnienie i wzruszająco wydeklamowali swoje wiersze, poświęcone pamięci Jurija Czopyka, student Andrij Wytwyćkyj, a także Marija Hucol. Konkurs z pewnością będzie miał kontynuację. Są ludzie, których imiona po ich odejściu w zaświaty stają się dla nas symbolami. Takim symbolem odwagi i poświęcenia w imię wolności i niepodległości Ukrainy jest Jurij Czopyk (18.09.1984–26.02.2022), rodowity mieszkaniec Iwano-Frankiwska, weteran ATO, kapitan ZSU.
Tłumaczenie maszynowe
Myrosława ZAJKO, honorowa działaczka Proświty Ziemi Tarnopolskiej, działaczka kulturalno-muzyczna Roman BOJKO, zasłużony artysta Ukrainy, członek komisji konkursowej „Człowiek Roku” oraz członek towarzystwa „Ukraina-Świat” Dmytro RADYK, docent Tarnopolskiego Narodowego Uniwersytetu Technicznego imienia Iwana Puluja, członek Tarnopolskiego oddziału NTSh. Wychowywała się jako działaczka Proświty. Działaczka społeczno-kulturalna i proświtowa Ołena Hajdyczuk (z domu Maruniak) – śpiewaczka (sopran), bandurzystka, chórmistrzyni, dyrygentka. Jej nazwisko wpisano do drugiego tomu „Tarnopolskiego słownika encyklopedycznego”, a po wynikach konkursu zasili szeregi dostojników w książce-informatorze „Złota elita Ziemi Tarnopolskiej”. Urodziła się w Tarnopolu w rodzinie proświtowej. Dorastała w miłości do ukraińskiego słowa, do książki, bo bez bajek i kołysanek nie kładła się spać. W domu rodzice przestrzegali ludowych tradycji, zwłaszcza obchodzenia świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Od dzieciństwa przyswoiła sobie niemało kolęd, szczedriwek i hajiwek. W maminej wsi chodziła jako mała dziewczynka kolędować, a gdy podrosła – z ulicznym kobiecym zespołem kolędowała na potrzeby cerkwi. W szkole średniej nr 29 w Tarnopolu pomagała organizować wychowawczyni klasowej wieczornice andrzejkowe. „To były – jak mawiała – swoiste benefisy Ołenki”. Lubiła także razem z mamą przygotowywać kraszanki i drapanki do wielkanocnego koszyka. Czarowanie nad wielkanocnymi jajkami Ołena przekazuje teraz swoim dzieciom. Podczas obchodów rocznicy powstania Towarzystwa Języka Ukraińskiego prezentowała w Tarnopolskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym kolekcję pisanek i kraszanek, wyszywanek oraz stroju ludowego „Z babcinych skrzyń”. Rodzice Ołeny są miłośnikami muzyki. Od małego zabierali dziewczynkę podczas świąt wielkanocnych na hajiwki. Jako pierwsi we troje, trzymając się za ręce, zaczynali je w babcinej wsi, dopóki nie dołączały inne dzieci. Jako uczennica w domu, w którym mieszkała, chodziła z koleżankami kolędować, a na piętrze dla mieszkańców całego pionu klatki schodowej prowadziła obchody dni urodzin Tarasa Szewczenki i Łesi Ukrainki oraz wieczory św. Mikołaja. Działaczką Proświty w Tarnopolu została w Tarnopolu, gdzie ukończyła szkołę muzyczną nr 2 im. Mychajła Werbyckiego (klasa bandury Neli Iwanonkiw), ale do Tarnopolskiego Kolegium Muzycznego wstąpiła na wydział dyrygentury, ponieważ przy składaniu dokumentów na wydział ludowy pojawiła się wątpliwość, jak będzie się uczyć bez własnej bandury (teraz ma dwie!). W kolegium muzycznym zgłębiała grę na bandurze na zajęciach fakultatywnych u wykładowczyni Iryny Turko. Tak pieśń, muzyka i bandura stały się nieodłączną częścią życia młodej działaczki Proświty. Dalej ścieżki poprowadziły ją do Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego w Kijowie, a później do Narodowej Akademii Kadr Kierowniczych Kultury i Sztuki Ukrainy, gdzie ukończyła aspiranturę. Szanować, pielęgnować, propagować wszystko, co ukraińskie, jest dla Ołeny jak powietrze i woda, bez których nie wyobraża sobie życia. Była aktywną członkinią „Młodej Proświty”. Na propozycję obwodowej „Proświty” prowadziła w Tarnopolskim Radiu Obwodowym audycje „Studia krajoznawcze”. Lubiła brać udział w różnorodnych konkursach, które prowadziły telewizja, radio i wydawnictwa książkowe. Pamiętny był konkurs „Kocham Ukrainę wiśniową moją”, który prowadził obwodowy wydział oświaty. W teatrze młodzieżowym „Suzirja” w Tarnopolu pod kierownictwem zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Oresta Sawki Ołena wypróbowała się jako reżyser dźwięku w wystawieniu spektaklu „Kopciuszek” (według Charlesa Perraulta), a także zagrała główną rolę Kopciuszka, sama przygotowując sobie kostiumy. Przez wszystkie lata nauki w kolegium muzycznym brała udział w pracy społecznej, od pierwszego do ostatniego roku była starościną (podobnie jak później w Narodowej Akademii Muzycznej w Kijowie). W Tarnopolu młoda działaczka Proświty dołączyła do pracy sekcji kulturalno-oświatowej towarzystwa „Ukraina-Świat” oraz badań nad działalnością artystyczną osób pochodzących z Ziemi Tarnopolskiej w diasporze. Działaczka kulturalno-oświatowa w Kijowie i Buczy. Naukę na wydziale dyrygentury w Kijowie w akademii muzycznej łączyła z pracą w Centrum Edukacji Pozaszkolnej „ART” – była chórmistrzem z dziecięcym chórem ludowym „Wesnianka”, z którym odwiedziła Izrael, Włochy, Czechy, Francję i Niemcy. Laureatka międzynarodowych festiwali. Za śpiew solowy (sopran) zajęła 1. miejsce we Włoszech (miasto Chieti, 2014 rok), a także 1. miejsce w Polsce (miasto Toruń, 2015 r.). Jeszcze w latach nauki w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy, którą ukończyła z wyróżnieniem, została solistką Akademickiego Chóru Kameralnego „Chreszczatyk”, gdzie dwukrotnie zagrała rolę Matki Bożej w spektaklu chóralnym „Ave Maria”. Była organizatorką i regentem dwóch chórów cerkiewnych w nowo wybudowanych świątyniach: w Kijowie w Świątyni Świętych Apostołów Piotra i Pawła oraz w Buczy – w Świątyni Świętego Apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego. W mieście Bucza, gdzie mieszkała, co roku z okazji Dnia Matki w latach 2015–2018 dawała solowe koncerty charytatywne dla rodzin poległych obrońców Ukrainy w działaniach wojennych w obwodzie donieckim oraz dla żołnierzy. Ozdobą wydarzeń kulturalno-artystycznych w Buczy były występy pod kierownictwem Ołeny żeńskiego zespołu „Lileja” Domu Kultury, a także zorganizowanego przez nią kameralnego chóru mieszanego „BuchaBest”. Marzyła o stworzeniu szkoły rozwoju muzycznego dzieci. Spróbowała swoich sił w tym zakresie w angielskim teatrze dziecięcym „Ruda wrona” w mieście Irpień oraz w Centrum Rozwoju Dziecka w Worzelu. Ołena była inicjatorką przeprowadzenia na Ziemi Tarnopolskiej Roku honorowego członka Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Jarosława Babuniaka – zasłużonego działacza sztuki Ukrainy, bandurzysty, śpiewaka, dyrygenta światowej sławy męskiego chóru reprezentacyjnego „Homin” Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii. Oprócz tego zainicjowała przeprowadzenie międzynarodowego festiwalu online „Sercem z Ukrainą”, poświęconego 100-leciu urodzin maestro, a także roku rodziny kulturalno-proświtowej Babuniaków. Działaczka Proświty Ołena Hajdyczuk owocnie zajmuje się także pracą naukową. Jej zainteresowania naukowe to wkład osób pochodzących z rejonu brzeżańskiego Ziemi Tarnopolskiej w ukraińską kulturę muzyczną i sztukę poza granicami Ukrainy. Wiele planów przerwała agresja wojskowa Federacji Rosyjskiej.
Pozostaje proświtanką wszędzie, gdziekolwiek rzuci ją los. Uchodźczyni z Buczy, pochodząca z Tarnopola proświtanka Ołena Hajdyczuk (Maruniak) z powodzeniem łączy działalność kulturalno-oświatową i artystyczną z uczestnictwem w Towarzystwie „Ukraina-Świat” i aktywnie kontynuuje ją poza granicami Ukrainy, w szczególności w Polsce, gdzie zmuszona jest tymczasowo przebywać z dziećmi w mieście Toruń. Jest to wolontariat, udział w różnorodnych akcjach związanych z Ukrainą, wydarzeniach „Nie stój z boku – podaj rękę Ukrainie”; koncerty na rzecz Sił Zbrojnych Ukrainy z dziecięcym chórem „Swiatiełka” („Świetliki”), który zorganizowała przy Europejskim Centrum Współpracy Młodzieży (ECWM) z polskimi przyjaciółmi – profesjonalnymi śpiewakami i muzykami, oraz z zespołem „Ukraińskie Serca”, którego współorganizatorką jest Ołena. To także współpraca z działaczami teatralnymi przy projektach artystycznych, w szczególności „Muzyka, która prowadzi do domu”, „Pod dobrym drzewem”; z bibliotekami w zakresie otwierania półek z ukraińskimi książkami; z różnorodnymi towarzystwami charytatywnymi, Domami Ukraińskimi i świetlicami, przedstawicielstwami dyplomatycznymi; z muzeum etnograficznym, gdzie już drugi rok z rzędu jest koordynatorką ukraińskiej części festiwalu wymiany tradycji różnych narodów z okazji Międzynarodowego Dnia Uchodźcy (czerwiec). To również występy na placach i scenach teatralnych, w radiu i telewizji w audycjach „Muzycznymi ścieżkami”, „O wielkanocnych i bożonarodzeniowych zwyczajach i tradycjach na Ukrainie”, „O przeżytych odczuciach wojny” i innych; na wydarzeniach w Konsulacie Generalnym Ukrainy w Gdańsku, w Ratuszu Miejskim w Toruniu, w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Kujawsko-Pomorskiego, na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, w Domu Kongresowym; na konferencjach dotyczących „Oj w ługu czerwona kalina…”. Ołena na otwarciu miesiąca Ukrainy w Toruniu 24 lipca 2022 roku na letniej scenie teatralnej Ukrainy i stosunków ukraińsko-polskich z udziałem historyków, przedstawicieli władz, konsulatów i dyplomatów; na wystawach fotografów wojennych i ukraińskich artystów malarzy; na wydarzeniach upamiętniających smutne daty w historii Ukrainy (w tym pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę) oraz honorujących Polaków, polskie organizacje i rodziny za pomoc Ukrainie i ukraińskim uchodźcom. Swoimi występami solowymi i grą na bandurze, a także wspólnie z polskimi muzykami i ukraińskim chórem dziecięcym „Swiatiełka”, Ołena Hajdyczuk (Maruniak) motywuje Ukraińców na obczyźnie do pomagania Ojczyźnie, a Polaków – do dalszego wspierania Ukrainy w celu przybliżenia Zwycięstwa. Nagrodzenie w Zamku w Zbarażu. Ceremonia wręczenia nagród zwycięzcom corocznego konkursu na Tarnopolszczyźnie „Człowiek Roku” odbyła się tradycyjnie w zabytkowym Zamku w Zbarażu. Wzruszające było wydarzenie uhonorowania laureatów 2024 roku. Przewodniczący zarządu Tarnopolskiego Obwodowego Związku Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, uczestnik działań wojennych, „Człowiek Roku – 2023” Petro Szymkiw, przedstawiając Ołenę Hajdyczuk (Maruniak), zaznaczył: „Miło, że wśród jedenastu laureatów (a są to żołnierze, wolontariusze, lekarze-ratownicy obrońców Ukrainy) są proświtanki”. Medal pamiątkowy, świadectwo laureatki oraz statuetkę Niki wręczał Ołenie przewodniczący komisji konkursowej Ołeh Karawanski – kawaler orderu „Za Zasługi” wszystkich trzech stopni, zasłużony pracownik przemysłu Ukrainy. Serdecznie gratulowali laureatce prowadzący wydarzenie Ołeh Herman – zasłużony działacz sztuki Ukrainy, naukowiec, przedstawiciele „Proświty” oraz towarzystwa łączności z Ukraińcami poza granicami Ukrainy „Ukraina-Świat”, a także rodzina, przyjaciele i rodacy. Zastępczyni przewodniczącego komisji konkursowej, dama orderów „Księżnej Olgi”, medalu „Budowniczy Ukrainy” i licznych znaczących nagród, zasłużona dziennikarka Ukrainy Hałyna Sadowska w swoim powitaniu zauważyła, że wszyscy laureaci to wybitne osobowości, a także podkreśliła: „Człowiekiem Roku można być tylko raz w życiu, a po prostu człowiekiem trzeba pozostawać przez całe życie”. Dla wszystkich obecnych na imprezie Ołena Hajdyczuk (Maruniak) wykonała wiązankę pieśni patriotycznych przy własnym akompaniamencie bandury, za co zasłużyła na bukiet gromkich braw. W Polsce jest ponad milion uchodźców z Ukrainy, głównie matki z dziećmi. Z radością przyjęły wiadomość o swojej chórmistrzyni, dyrygentce Ołenie dzieci z chóru „Swiatiełka”, z którymi występuje nie tylko w Toruniu, ale także w wielu innych miejscowościach i miastach. Zatem charytatywna działalność kulturalno-oświatowa i artystyczna Ołeny poza granicami Ukrainy jest ważna, a uznanie „Człowiek Roku – 2024” – zasłużone. Również w przyszłości swoją misję na obczyźnie Ołena widzi w zachowaniu i pielęgnowaniu wszystkiego, co ukraińskie: języka i pieśni, zwyczajów i tradycji, ducha i tożsamości. Na wydarzeniu z udziałem przedstawiciela konsulatu „Tysiąc dni niezłomności i bólu”, 19 listopada 2024 roku, Europejskie Centrum Współpracy Młodzieży
Tłumaczenie maszynowe
W Sali im. Ihora Sławinśkiego Kijowskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego na Podolu odbyła się premiera spektaklu „Gdy ucichnie zgiełk zła”. Autorem sztuki i reżyserem jest Richard Nelson. Fabuła opiera się na prawdopodobnych rozmowach po spektaklu „Makbet”, które miały miejsce w jednej z ukraińskich wsi 5 września 1920 roku. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Eduarda MEŻUŁA W 1920 roku 32-letni Łeś Kurbas (założyciel nowoczesnego teatru ukraińskiego) zabiera grupę młodych aktorów z ogarniętego wojną Kijowa na wieś, gdzie wystawiają spektakle, wymieniając bilety na jedzenie. Jednym z takich przedstawień staje się „Makbet” – pierwsza inscenizacja Szekspira w języku ukraińskim. Podczas gdy Kurbas i większość trupy odwiedzają spektakl lokalnego teatru, wystawiony na ich cześć, sześć młodych kobiet – cztery aktorki, pianistka i tancerka – zostaje z dziećmi. Podczas kolacji, którą przygotowują z dochodów za swój występ, kobiety rozmawiają, skarżą się, żartują, drwią z siebie, śmieją się, ćwiczą tańce ze spektaklu – a wszystko to, przeżywając ból, złamane serca, strach i zagubienie, jednocześnie odczuwając głęboką potrzebę bycia razem. – „Gdy ucichnie zgiełk zła” Richarda Nelsona to już nie pierwsza sztuka tego dramaturga i reżysera w ukraińskim teatrze, ale pierwsza napisana specjalnie dla niego – opowiedziała kierowniczka części literacko-dramatycznej teatru Oksana Prybisz. – Podczas swojej poprzedniej wizyty na Ukrainie, kiedy artysta wystawiał „Rozmowy tuskulańskie”, autor odwiedził wiele ukraińskich zabytków, w tym Muzeum Teatru, gdzie dowiedział się o reżyserze-reformatorze ukraińskiego teatru Łesiu Kurbasie. Dla Richarda nazwisko Kurbasa było nowe, ale po przestudiowaniu historii jego twórczości, prześladowań ze strony władz radzieckich i lat przemilczania, pisarz zapragnął napisać sztukę, która opowiedziałaby więcej o jednym z najwybitniejszych twórców ukraińskiego procesu teatralnego. Niestety, nazwisko Kurbasa jest nieznane nie tylko na świecie, ale i na Ukrainie, przez te same lata przemilczania i negowania ukraińskiej sztuki przez Związek Radziecki. Więc kiedy autor, a można już powiedzieć nasz przyjaciel, zaproponował napisanie sztuki dla Teatru na Podolu, byliśmy niezwykle uradowani i przyjęliśmy propozycję. Richard Nelson napisał sztukę dla Teatru, przyjechał na Ukrainę i pracował nad inscenizacją dzięki wsparciu swoich przyjaciół, czyli całkowicie bezpłatnie dla teatru. Richard od prawie pół wieku jest włączony w światowy proces teatralny, wystawiał w Królewskim Teatrze w Londynie, w teatrze Du Soleil w Paryżu, Państwowym Teatrze w Nowym Jorku i w wielu innych krajach, wykładał w Yale College, więc ma mnóstwo znajomości i partnerów, którzy chcą pomóc Ukrainie i włączyć nasz teatr w światowy proces. Na premierę przyjechali jego przyjaciele z tych teatrów, o których wspomniałam, otrzymaliśmy listy wsparcia od amerykańskich dramaturgów, zaproszenia od festiwalu teatralnego w Awinionie i już wstępnie omówiliśmy daty tournée do USA. Próby z Richardem Nelsonem to przykład profesjonalizmu najwyższej próby. Biorąc pod uwagę, że w Teatrze na Podolu wystawia wielu najlepszych ukraińskich reżyserów, to wciąż inny styl, bo w pewnym stopniu inna mentalność. To jasna organizacja całego procesu, która nie przeszkadza, a nawet sprzyja emocjonalnemu wypełnieniu. Kiedy aktorzy poznają Richarda, szanują go, jednak po pracy z nim – kochają. To także dzięki uwadze poświęconej detalom, kulturze, osobistym granicom. Tytuł spektaklu „Gdy ucichnie zgiełk zła” to cytat z przekładu „Makbeta”, dokonanego przez Kulisza dla Kurbasa, dla pierwszej inscenizacji Szekspira po ukraińsku na ukraińskiej scenie. O tym wieczorze Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Halyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 i napisana sztuka. Jak powiedział teatrolog Witalij Żeżera: „Tak głęboki szacunek do ukraińskiej kultury rzadko spotyka się nawet wśród ukraińskich reżyserów”. Richard jest niezwykle uważny i tolerancyjny, więc bariera językowa w żaden sposób nie przeszkadzała w pracy zespołu. Na wszystkich próbach pracowała wspaniała tłumaczka Julia Sosnowska, ona też jest autorką przekładu sztuki z angielskiego na ukraiński. Dyrektor artystyczny teatru Bohdan Beniuk chętnie poparł pomysł inscenizacji i stworzył sprzyjającą atmosferę na próbach. To czysto kobiecy spektakl. Młode aktorki grają aktorki z trupy Łesia Kurbasa, które omawiają spektakl „Makbet”, a także swoje życie podczas wojny: troski, strachy, rodzinę, dzieci, co przygotować na kolację i sztukę. I mimo stulecia między nami, ich troski są nam tak samo znane. Po spektaklu widzowie czują, że oglądali historię o sobie, a nie o nich, dlatego nie warto bać się, że nie zrozumie się spektaklu, jest on niezwykle ludzki. Richard Nelson wkłada wszystko, co chciał powiedzieć, w dialogi. Więc scenografia i kostiumy jedynie zaznaczają przestrzeń, ale nie odwracają uwagi. To wiejska chata, codzienne kobiece kostiumy, ale nie historyczne, a takie, które istnieją poza czasem. Nad wizualną częścią pracowała Maria Pohrebniak, główna artystka teatru. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w LLC „Mega-Poligraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 O plastyce warto powiedzieć osobno. Stworzyła ją absolwentka, być może najsłynniejszej szkoły tańca w USA, Juilliard – Charlotte Bidwell. Ponieważ w spektaklu Kurbasa-Szekspira obecne były numery taneczne Bronisławy Niżyńskiej, chcieliśmy odtworzyć je takimi, jakimi mogłyby być. Muzyką zajmował się Richard oraz nasz kompozytor Tymur Polanski. Obecnie przygotowujemy premierę od reżysera i artysty z Niemiec, głównego artysty Austriackiego Festiwalu z dziesięcioleciami doświadczenia w pracy z technologiami teatralnymi – Andreasa von Schlippe. Występował już jako scenograf romantycznej historii według Tennessee Williamsa „Śnieg w kwietniu”, więc widzowie mogli ocenić jego gust, metaforyczność i scenografię, organicznie połączoną z technologią. 11, 12 i 13 kwietnia – premiera pierwszego horroru w historii ukraińskiego teatru. Teatralna adaptacja znanej powieści Susan Hill autorstwa Stephena Mallatratt „Kobieta w czerni”. Ten tekst lubi i kinematografia, i scena, chociaż na Ukrainie trudno nazwać go popularnym, ale tylko Teatr na Podolu planuje wystawić spektakl ze efektami specjalnymi, od których będzie przerażająco. Ale mimo technologii i gatunku, to bardzo aktorska historia, która ma na celu zwrócenie uwagi na temat macierzyństwa i równości. możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756.
Tytuł płatności jest wypełniany przez płatnika w taki sposób, aby zapewnić pełną informację o płatności.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo mo-
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe