Strona · s. 10strona oryginału ↗
NOTATKI PISARZA
Слово Просвіти, №14 за 2007 рік
215. ROCZNICA URODZIN I 172. ROCZNICA ŚMIERCI Ołeksander SZOKAŁO Mykoła Wasylowycz HOHOL. Genialny ukraiński myśliciel, klasyk literatury ukraińskiej i rosyjskiej, historyk, znawca ludu, pedagog. Pisał w języku rosyjskim. Urodził się 1 kwietnia 1809 r. we wsi Wielkie Soroczyńce na Połtawszczyźnie w rodzinie potomków kozackiego rodu starszyzny. Dorastał we wsi Wasylówka (obecnie Hoholowe) w majątku rodowym. Podstawowe wykształcenie zdobył w domu, potem uczył się w Połtawskiej szkole powiatowej (1818—1819) oraz w Nieżyńskim Liceum Nauk Wyższych księcia Bezborodki (1821—1828) — jednej z najlepszych placówek edukacyjnych tamtych czasów. Na początku 1829 r. przeprowadził się do Petersburga, gdzie służył jako urzędnik i jednocześnie uczył się w Akademii Sztuk Pięknych. W 1834 r. pracował jako adiunkt-profesor historii na Uniwersytecie Petersburskim, marzył o wykładaniu historii na Uniwersytecie Kijowskim. Jednak prawdziwym powołaniem stała się twórczość literacka, która od dawna go pociągała. Swoimi „Wieczorami na chutorze w pobliżu Dykanki” (1831—1832) zasłynął jako wybitny ukraiński pisarz. W latach 1836—1848 mieszkał w Niemczech, Szwajcarii, Rzymie, Paryżu, Jerozolimie. Pierwsze wydanie dzieł M. Hohola w czterech tomach (1842) przyniosło mu światową sławę, a swoimi ukraińskimi opowiadaniami otworzył światu Ukrainę. Zmarł M. Hohol 4 marca 1852 r. i został pochowany na cmentarzu Monasteru św. Daniela w Moskwie, a 31 maja 1931 r. jego prochy przeniesiono na Cmentarz Nowodziewiczy. Wielostronna twórczość (proza, dramaturgia, publicystyka, eseistyka naukowa) M. Hohola jako jednego z największych światowych pisarzy XIX w. wywarła wielki wpływ na rozwój literatury ukraińskiej i rosyjskiej, a jego ideologia — nie mniej silny i szeroki wpływ na przebudzenie ukraińskiej świadomości narodowej. Jeszcze w młodym wieku (1827) M. Hohol pisał z Nieżyna do swojego wuja P. Kosjarowskiego: „Niesprawiedliwość — największe na świecie nieszczęście, najmocniej rozdzierała moje serce. Przysiągłem ani jednej minuty krótkiego życia swego nie zmarnować, nie czyniąc dobra”. Walczy z „niesprawiedliwością i uciskiem” swoim słowem, pełnym genialnych olśnień oraz coraz ostrzejszej i bardziej obnażonej ironii. Jednocześnie z natchnioną pracą nad swoim najulubieńszym dziełem — opowiadaniem „Taras Bulba” (1834—1835), gdzie wskrzeszono ducha kozackiej wolności, ukraińskiej tradycji państwowej, M. Hohol intensywnie pracuje nad tysiącletnią historią Ukrainy („Dla wszystkiego naszego, dla naszej Ukrainy, dla grobów ojców”) i pisze szereg fundamentalnych prac z zakresu ukraińskiej historiozofii i historiografii, w szczególności niezwykle ważny artykuł „Rozmyślania Mazepy”, w którym wyraźnie wyraża stanowisko ukraińskiego patrioty-państwowca. M. Hohol prawdą słowa i czynu chronił przed obumarciem ludzkie dusze, wskrzeszał i oświecał ducha narodowego — źródło prawa i pierwotnej siły państwowotwórczej. Jeszcze w połowie XIX w. wielki wizjoner ostrzegał świat słowiański przed „proletariackością”, która zaczęła szerzyć się po Europie i groziła pozbawieniem rolnika ziemi-żywicielki, z którą zrósł się całym jestestwem, przed „tymi rozjuszonymi partiami, …które stawiają nieprzezwyciężoną przeszkodę dla jednoczenia ludzi”, niszczą „braterstwo ludzi”, rodzą „nieprzejednaną nienawiść warstwy przeciw warstwie”, ostrzegał przed niszczycielską dezinformacją, która rozprzestrzenia się „przez zwodnicze pryzmaty wszelkich partii”. Najwnikliwiej scharakteryzował szczególną misję społeczną Hohola-myśliciela Wasyl Rozanow: „Żaden polityk świata, ani żaden pisarz polityczny nie zrobił w polityce tyle, co Hohol”.
s. 11 · strona oryginału ↗
Szaleńczą rolę odegrała na sobie psychopatologia. Czy pisarz myślał po ukraińsku? Najwyraźniej również po ukraińsku. Nieprzezwyciężone poczucie żywiołu ojczystego języka (wraz z indywidualnym zabarwieniem własnego talentu) określiło styl pisarza, którego najważniejszymi cechami są niezgodność z synktaktycznymi i leksykalnymi kanonami Karamzina i Puszkina (1) oraz całkowita, aż do poziomu atomów znaczeniowych, ironia (2). Rosyjska krytyka rozdzieliła się w stosunku do pierwszej z tych cech. Język Gogola (który wkrótce stał się cechą charakterystyczną języka rosyjskiego w jego literackich i potocznych realizacjach) wywoływał sceptycyzm: od lekkich żartów o chochlactwie po całkowite odrzucenie. Ironia, z systematycznymi wybuchami w satyrę, również prowokowała zawzięty sprzeciw, gdy chodziło o tych „mieszkańców”, pozwalając odczuwać jednoznaczną wielkomocarstwową wyniosłość. Oto wam Puzaty Pacjuk z „Nocy przed Bożym Narodzeniem”: „…niczego nie robił, spał trzy czwarte dnia, jadł za sześciu kosiarzy i za jednym razem wypijał prawie całe wiadro. Przy tym szarawary, które nosił, były tak szerokie […], że nóg zupełnie nie było widać i zdawało się, że gorzelniany kadź sunie ulicą”. Gdzie tu liberalizm, gdzie filozofia, skąd potrzeba „oderwania się od Rosji”? Jakkolwiek smutno, nawet „postępowa inteligencja” w większości sympatyzowała z Ukraińcami w granicach wyznaczonych wspólnotą słowiańskich i prawosławnych korzeni, jednocześnie uważając tylko siebie za głównych nosicieli słowiańsko-prawosławnych ideałów, postawionych przez Boga ponad innymi. Ewolucję Gogola w tym układzie współrzędnych możemy prześledzić na dwóch wersjach „Tarasa Bulby”. Oto przedśmiertne słowa pułkownika w pierwszym wydaniu powieści (1835): „— Żegnajcie, bracia panowie, towarzysze! — mówił. — Wspominajcie mnie czasem. O mój los się nie troszczcie […] Patrzcie tylko, przyjeżdżajcie znowu następnego lata i pobawcie się porządnie!”. A oto „Taras Bulba”—2 (1842), siedem lat później: „— Żegnajcie, towarzysze! — krzyczał do nich z góry. — Wspominajcie mnie i przyjeżdżajcie tu znowu będącej wiosną i dobrze się zabawcie! Co, wzięli, diabelscy Lachy? […] Poczekajcie, przyjdzie czas, będzie czas, poznacie, czym jest prawosławna wiara ruska! Już teraz czują dalekie i bliskie narody: powstaje z ziemi ruskiej własny car i nie będzie na świecie siły, która by mu się nie poddała!” Jednak z tej samej finałowej sceny: „Czy znajdą się na świecie takie ognie, takie męki i taka siła, która by przemogła siłę ruską!”. I nie chodzi tu o plątaninę związaną z, powiedzmy, nielegalnym rozszerzeniem nazwy (kijowska) „Ruś” na Moskwę: Gogol napisał dokładnie to, co chciał; kiedy dziś tam (gdzie ropa i gaz) coś nazywa się „russkim”, to mają na myśli „swoje” — łącznie z kijowskimi cerkwiami i filozofami. Jeśli patos w finale „Tarasa Bulby” jest przynajmniej usprawiedliwiony heroicznym gatunkiem powieści, to spójrzmy na „Martwe dusze” (1842). Szuler i hultaj Czyczykow opuszcza karty pierwszego tomu, gęsto zaludnionego różnymi potworami, straszliwymi przez swoją codzienność. Sam handlarz martwymi duszami zdrzemnął się w bryczce; drzemie też woźnica Sielifan, a sługa „Za wszystko” Pietruszka chrapie — aż zgubił czapkę. I… raz! „A który Rosjanin nie kocha szybkiej jazdy? […] Ech, trojka! ptaszysko trojka, kto cię wymyślił? […] Czyż nie tak i ty, Rusi, niesiesz się jak żywa, nieprześcignięta trojka? […] …i, zerkając, ustępują jej drogi i odsuwają się inne narody i państwa”. Skąd ten entuzjazm,
...czy wszystko, co Gogol napisał przed ostatnią stroną „Martwych dusz”, nie obiecuje niczego (i nie podpada pod zatarty, ale treściwy wzór „śmiech przez łzy”)? Myli się, mówiono z jednej strony; jest złośliwym oszczercą, krzyczano z drugiej. Niech tak będzie; uznajmy Rosję za wzór ówczesnego i przyszłego dobrobytu. Ale przecież pisarz sam jej nie widział, nie malował i — wychodzi na to — nie uznawał jej za taką; skąd zatem majestatyczny finał „Martwych dusz”? Zaliczka?..
Jednym z odbić życiowej i twórczej tragedii Gogola jest to, że los nie obdarzył go zdolnością sprawiedliwego oceniania własnych utworów. Raczej biedny niż bogaty; brzydki; pretensjonalnie i bez smaku ubrany, przyjechał z Połtawszczyzny do Petersburga z niejasnymi planami co do przyszłej kariery. Popracowawszy jako pisarz w dwóch departamentach, bez powodzenia próbując zatrudnić się jako aktor, Gogol w końcu zabrał się do pisania. Robił to po biznesowemu, rozmyślając, jak małoruską egzotyką zainteresować tutejszy zlodowaciały beau monde — i (przede wszystkim!) zarobić trochę groszy. Pióro posłuszne było jego rozumowi, ale miało też swoją, niekontrolowaną przez logikę, wolę: geniusz przebijał się z podświadomości, sam dobierając słowa i nizając je w diamentowy naszyjnik. Sukces „Wieczorów na chutorze…” (a później cyklu „Mirhorod”) ucieszył i zdziwił Gogola, bo tę pracę wykonywał lekko i — jak mu się zdawało — po rzemieślniczemu (w szczególności zapożyczając motywy folklorystyczne u niemieckich bajarzy i u swoich poprzedników z cechu „małoruskiej literatury”). Kiedy więc chwalą go za „drobnostki”, to… Eksperymentalne i bardzo nierówne „Opowieści petersburskie” służyły za prolog do prawdziwego dzieła (jak myślał Gogol). Prawdziwymi uznał najwidoczniej „Rewizora” i „Martwe dusze”, lecz w chwili, gdy prace nad nimi zostały ukończone, patologiczny demon już opanował duszę pisarza, zmuszał go do lekceważenia wcześniej napisanego i do maniakalnego skupienia się na kontynuacji „Martwych dusz”. Miało to być Słowo, które nie ustąpi Biblii. Mesjanizm, dydaktyzm i rezonerstwo stały się istotą rozmów i listów Gogola (a te ostatnie później stały się materiałem psychiatrycznych ekspertyz). „Wybrane miejsca…” miały być wstępną prezentacją ideologii drugiego tomu „Martwych dusz”. Porażka tej księgi (i jej entuzjastyczny odbiór w kręgach reakcyjnych) zdziwiła Gogola — i faktycznie go zniszczyła. Obłęd wkładał mu pióro w palce i zmuszał do dopisywania państwowych bzdur — przyszywania kobyle ogona — do nowej wersji „Tarasa Bulby”, do „Martwych dusz”; tak powstały „Русский царь” i „птица-тройка”. Geniusz jednak znał swoje i pchał pióro do pisania prawdy. Geniusz zwyciężył: pisarz spalił rękopis i umarł. Oszalał nie z powodu konfliktu między ukraińskim a nieukraińskim składnikiem swojej duszy: ten konflikt był spowodowany chorobą Gogola. To Słowo, które słyszał w głowie, miało uszczęśliwić całą ludzkość, gdyby udało się je zapisać. Car moskiewski miał służyć pisarzowi jako pomocnik, siłą wprowadzając znalezione przez niego Dobro, gdyż — tak się wydawało — ani wola, ani oświata, ani religia nie były zdolne tego dokonać. „On jest łajdakiem”, powiedział o Gogolu Tołstoj. „On jest chory”, powiedział Czaadajew. „On jest geniuszem, on jest bohaterem”, powiemy dziś my, pamiętając, jak pisarz płonął wraz ze swoim rękopisem. Samotny, nieszczęśliwy, wielki Gogol… Zatem kręci się film… „Taras Bulba” (1835) czy „Taras Bulba” (1842)? Między pierwszym a drugim wariantem jest wielka różnica. Drugi — szczegółowiej opracowany, ma większą objętość i nie zawiera tych bzdur dotyczących ustroju Siczy, których Gogol dopuścił się na początku — nie do końca wyjaśniwszy sobie, że pisze heroikę, a nie karnawał. W przerobionej wersji nie 30, a 120 tysięcy kozaków pod wodzą Tarasa Bulby rrusza przeciwko Lachom (co inspiruje, powiedzmy, do bardziej rozmachowej reżyserii scen batalistycznych). W wariancie z 1842 r. zdrajca Andrij zostaje dowódcą w wojsku polskim i spotyka się z ojcem w bitwie, zamiast chować się za cudzymi plecami, jak dotąd. Wreszcie w wydaniu z 1835 r. Taras Bulba ginie, można powiedzieć, banalnie; nie ma pod sobą stosu i nie ma efektownej sceny, w której wygłasza i „православную русскую веру”, i „русскую силу”, i „Русской земли царя”. Ograniczając pole widzenia wymogami rzemiosła filmowego, można jednoznacznie zatrzymać się na przerobionej wersji. Jeśli jednak chodzi o coś więcej niż rzemiosło… Cóż tu powiedzieć? Film kręci się za „православные русские деньги”; poczekamy — zobaczymy.
W artykule wykorzystano fragmenty książki „Gogol, Geniusz i szaleństwo”, nad którą pracę rozpocząłem wspólnie z synem Ołeksandrem (1958—2005) i którą mam nadzieję ukończyć.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
