Strona · s. 10strona oryginału ↗
KRĘCI SIĘ FILM „TARAS BULBA”51 CZY „TARAS BULBA”52?
Слово Просвіти, №14 за 2007 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
Nasz rodak i znany rosyjski reżyser Wołodymyr Bortko przeprowadził na Chortycy debiutancką fazę wielkiego (zarówno w sensie artystycznym, jak i dolarowym) projektu filmowego. Jego poprzednie filmy („Psie serce”, „Idiota”, „Mistrz i Małgorzata”) wywołały niewątpliwy rezonans wśród widzów, chociaż (przede wszystkim ostatni obraz) zostały niejednoznacznie zinterpretowane przez krytykę. Pierwszy dzień zdjęciowy rozpoczął się od sceny smutnych wspomnień Tarasa na brzegu Dniepru, jego rozmyślań o ciężkich stratach w rodzinie i wojsku kozackim… Musimy najwyraźniej być wdzięczni rosyjskiemu kapitałowi i studiu filmowemu „Mosfilm” za to, że chcieli, szukali, znaleźli, kręcą. Chociaż, nie ryzykując błędu, musimy zdać sobie sprawę, że zamęczony przez czas i okoliczności scenariusz W. Hresia jest już skazany na niepowodzenie; niemal 20 lat ukraiński reżyser nie może ukazać nam swojego pułkownika Bulby. Utwory Gogola ekranizowano przez wiele lat — ze zmiennym szczęściem. Z reguły w pamięci pozostają epizody komediowe, zwłaszcza tak doskonałe, jak spotkanie Cziczikowa z Nozdriowem czy perypetie wojny domowej Iwana Iwanowicza z Iwanem Nikiforowiczem. „Taras Bulba” w ZSRR (i na terenach poradzieckich) nie był kręcony ani razu; nikt nie miał ochoty opowiadać o „narodzie, którego cierpliwość już się przebrała”, a on sam nie znalazł środków, by opowiedzieć „o znieważonych prawach swoich”. Film o Mazepie — sprawiedliwie czy nie — nie odniósł sukcesu ani u krytyki (w większości), ani w kinach. Gogol — świadomie czy nie — namalował Tarasa Bulbę jako antypodę „zdrajcy”-hetmana dla rosyjskiej (i małorosyjskiej) publiczności. Ten, jak powiedzieliby dzisiaj, projekt był udany i w znacznej mierze zdefiniował popularność autora. Gonta z szewczenkowskich „Hajdamaków” (1841) zarzynał swoich skatolicyzowanych synów nieugiętą ręką Tarasa Bulby, a Kobziarz w wierszu poświęconym Mykole Wasylowyczowi (1844) pisał: Nie zarznie ojciec syna, Swojego dziecka, Za cześć, sławę, za braterstwo, Za wolę Ukrainy. Nie zarznie — wychowa I sprzeda w rzeźni Moskalowi. Pisarstwo Gogola — zawsze i wszędzie — Szewczenko oceniał najlepszymi słowami; autor „Tarasa Bulby” — tylko raz wypowiedział się o Kobziarzu w prywatnej rozmowie z Bodianskim. Czy czegoś się wstydził? Któż to wie… Liryczny bohater J. Kosacza z powieści „Eneasz i życie innych” (1946) opowiada o swoich przygodach w środowisku emigrantów-małorosjan, którzy — w międzynarodowym zjednoczeniu z wyborną imperialną publicznością — na zawsze zatrzymali się w 1917 roku: „Zyskałbym sobie sławę dobrej duszy, gdybym na balu nie obraził generała ks. B., mówiąc „Wielki Ukrainiec Mykoła Gogol”. „Pa-azwoltie, maładoj czełowiek, kak wy skazały?” „Powtórzyłem. Generał patrzył na mnie… nie, on pożerał mnie oczami, które stopniowo wychodziły z oczodołów. Odstąpiłem, bo myślałem, że dostaje udaru. Purpurowiał, nalewał się krwią jak jabłko, jak burak. „Da kak… da kak wy smijecie?” — zaryczał, a wokół nas kołem zaczęła zbierać się tłuszcza. „Gaspada, — zwrócił się do głów ptasich, pterodaktylich, ichtiozaurowych, kurzych, gęsich. — Gaspada, etot maładoj czełowiek, etot… etot… pasmieł zajawit, czto wieliczajszyj russkij pisatiel był… Wy padumajtie…”. Problem nie w tym, że starzec w lampasach jest ciemny i nie wie tego, co wiedzą wszyscy; problem w tym, że on po prostu nie uważa takiego faktu za możliwy — i w tym tkwi problem Gogola, a dzisiaj — nasz. Pisarzowi musimy dać spokój: nie on wybierał swój geniusz, bo geniusz sam znajduje człowieka, język i styl. Wobec siebie musimy być surowi, a wobec bębniarzy chachłactwa i janczarstwa — bezlitośni. I nie mówcie mi o chrześcijańskim braterstwie: przypomnijcie o tym im. Z mojego kraju chcą zrobić swój — nie mój, obcy. Takiego orientu łatwo trzymać się przybłedom, najeźdźcom i włóczęgom (z tych powodów, dla których robak po swojemu rozumie jabłko), ale… ale Gogol tylko połowę swojej duszy uważał za ukraińską. Do tego trzeba długo przyzwyczajać, ale przyzwyczajano długo i konsekwentnie.
KOLONIA I „DEŃ” Jak się okazuje, czytanie marksistowskich czasopism może być pożyteczne. Oto co pisze D. Bowanenko w starym „Praporze marksyzmu” (1926, nr 6, s. 100—127): „Po wstąpieniu Ukrainy w polityczną Unię z państwem Moskiewskim ukraiński handel i przemysły szybko odczuły na sobie rękę moskiewskiego rządu. Przemysły potażowo-smołowe i saletrzane, które zaspokajały nie tylko potrzeby wewnętrznego ukraińskiego rynku, ale i torowały drogę za granicę, zostały zlikwidowane przez środki administracyjno-ekonomiczne. Po wojennych triumfach na niwach połtawskich, imperialny rząd bez strachu i sumienia zabrał się za niszczenie „mazepinizmu” na gruncie ekonomicznym. Stare ukraińskie szlaki handlowe i związki zostały zaniedbane i z rozkazu Piotra I ukraiński handel zagraniczny musiał odbywać się na początku przez Archangielsk, a potem przez Petersburg i Rygę. […] Długie zatrzymania kupców z towarami, różne uciski, łapownictwo, konfiskaty czekały na ukraińskiego eksportera na rosyjskich rogatkach”. Pozostawiając bez rozpatrzenia analizę wszystkich faktów i dowodów kolonialnego położenia Ukrainy, autor zatrzymuje się na historii budownictwa transportowo-kolejowego, które zależy od przemysłu i w tym samym czasie wpływa na jego rozwój i ROZMIESZCZENIE. Ukraińskie koła przemysłowe i handlowe wysunęły i broniły projektu kolei Odessa—Krzemieńczuk—Charków; imperium obstawało przy projekcie Odessa—Kijów—Moskwa (a faktycznie, pisze D. Bowanenko, realizacji drugiej połowy projektu — Kijów—Moskwa)… Ukraiński wariant miał połączyć najbogatsze pod względem eksportu gubernie z Morzem Czarnym, a „także przeciąć szlakiem kolejowym najbogatsze złoża węgla kamiennego i rudy między Dnieprem a Donem”. Wygrał, oczywiście, nieukraiński projekt, bo imperium dbało przede wszystkim „o ruskie prawosławie w południowo-zachodnim kraju oraz o zjednoczenie tego kraju z resztą Rosji”. Kazenna publicystyka, maskując się odwołaniami do niebezpieczeństwa ukraińskiego separatyzmu, nie wstydziła się pisać o swoim, skrytym; D. Bowanenko cytuje moskiewski „Deń”: „Trzeba urządzić tak, żeby Zadnieprzańską Ruś ciągnęło na północny wschód, do Moskwy. Niech idzie sobie droga od Moskwy i niech razem z koleją na południowy zachód toczy się sobie naturalna narodowa rosyjska fala; niech dotoczy się do Kijowa i Zachodniej Rosji”. „Fala” potoczyła się. Popychano ją. W czasach radzieckich — po wielkim głodzie i po deportacji Tatarów krymskich; dla odbudowy powojennego Donbasu ukraińskich chłopców siłą wywożono skądinąd na Doniecczyznę, gdzie trzymano ich jak aresztantów — a nad nimi byli ludzie z uralskich kopalń („jakościowo wyżsi” już dlatego, że „nie przebywali na okupowanym terytorium”; dzisiaj jeszcze jest wielu ludzi, którzy pamiętają ten punkt w ankietach kadrowców). Ślad Tarasa się odnalazł. Trzydzieści tysięcy kozackiego wojska pojawiło się na granicach Ukrainy. To już nie był byle jaki oddział, wyruszający po łupy lub w swoim odrębnym celu: to była sprawa wspólna. To cały naród, którego cierpliwość już się przebrała, powstał mścić się za znieważone prawa swoje… M. Gogol, „Taras Bulba” (1835)
Siergiej Timofiejewicz Aksakow był porządnym człowiekiem, dobrym pisarzem („Dziecięce lata wnuka Bagrowa” – jedno ze wspomnień z dzieciństwa dla wielu) i umiarkowanym słowianofilem: chciał widzieć Rosję tożsamą samą ze sobą i patriarchalną, bez „niemieckich” (petersburskich) biurokratycznych wypaczeń. Aksakow przez wiele lat opiekował się sprawami Gogola; właśnie do jego moskiewskiego domu Mikołaj Wasiljewicz zapraszał swoich gości na swoje urodziny. Aksakow młodszy, Iwan, pisał wiersze, nosił kosoworotkę i żupany oraz wydawał agresywnie słowianofilską gazetę „Dzień” (o której była mowa w poprzednim rozdziale). Za co też dostąpił uwagi satyrycznego czasopisma „Świstek”, wokół którego skupiali się „trójgłowy” Kuźma Prutkow, Sałtykow-Szczedrin, Dobrolubow, Czernyszewski, Niekrasow i inni. W dziewiątym wydaniu czasopisma (1863) periodyk opublikował „Listy ojca do syna”, w których starszy nie został nazwany, jednak imię młodszego – Waniczka – zaświadcza, o kogo chodzi. Ojciec daje reprymendę synowi: „Ja, doprawdy, nie wiem, w jakim sensie rozumieć twój artykuł, w żartobliwym czy poważnym [...] W swoim artykule dowodzisz tezy, że należy zrusyfikować wszystko, co styka się z Rosjanami. [...] Mówisz, Germanie germanizują, Prusacy prusaczą wszystko, co przyległe; dlaczego więc i nam nie zrusyfikować tego, co wpadło w nasze ręce? [...] Co, w rzeczy samej, byłoby dobrego w tym, gdyby wszyscy zaczęli otatarzać, a Kałmucy – okałmuczać wszystkich, kto wpadnie im pod rękę? Rozumiesz ty teraz, o co chodzi? Wypowiedziawszy życzenie zrusyfikowania, powinieneś był pokazać, po co
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
